WEEK 1
Gustav Radbruch (1878-1949)
Gustav Radbruch (1878-1949) was vóór de tweede wereldoorlog een aanhanger van het
normatief rechtspositivisme. Hij vond rechtszekerheid dus heel belangrijk, belangrijker dan
onrechtvaardigheid. Hij was aanhanger van drie kernwaarden van het recht:
1. Rechtvaardigheid
Vereffende rechtvaardigheid: dit is de gelijkheid tussen delict en straf
Verdelende rechtvaardigheid: dit gaat over hoe je iets eerlijk verdeelt (gelijke
stukken voor gelijke gevallen)
2. Doelgerichtheid
Doelgerichtheid gaat over het doel van het recht. Daar zijn verschillende
opvattingen over
3. Rechtszekerheid
Dat regels werden gehandhaafd en dat mensen werden gestraft zorgde voor
rechtszekerheid, het maakte niet uit of het moreel was of niet
Hij stelde dat wetten wel onrechtvaardig kunnen zijn, maar dat ze alsnog opgevolgd moesten
worden omdat het op de juiste wijze tot stand is gekomen. Dit verschilt met Radbruch ná de
tweede wereldoorlog. Na de tweede wereldoorlog (na 1945), veranderde Gustav Radbruch
van stroming. Hij werd namelijk aanhanger van de natuurrechtsleer. Dat betekende dat hij
rechtszekerheid toen minder belangrijk vond dan rechtvaardigheid. Er waren dus twee
wijzigingen:
1. Rechtvaardigheid wordt ingevuld (ieder mens moet gelijke mensenrechten hebben)
2. Rechtvaardigheid verslaat rechtszekerheid bij fundamentele en systematische
onrechtvaardigheid
Hans Kelsen (1881 – 1973)
Hans Kelsen (1881 – 1973) was een aanhanger van het beschrijvend rechtspositivisme.
Kelsens rechtsleer is door hemzelf de reine Rechtslehre (zuivere rechtsleer) genoemd. Die
zuiverheid heeft een aantal aspecten:
Recht is normatief, normen verschillen principieel van feiten, we moeten dus de
normen zuiver als normen beschrijven, en niet als verkapte feiten.
Een ander aspect is dat het Kelsen gaat om een rechtsleer. Dat wil zeggen: het gaat
om een wetenschap. De wetenschap is altijd uit op waarheid. Zij moet de
werkelijkheid correct analyseren en weergeven. Zo dient de rechtsleer uit te zijn op
juridische waarheid: zij moet de rechtswerkelijkheid correct analyseren en
weergeven. Daarbij past niet dat men eigen opvattingen over wat recht zou moeten
zijn in deze beschrijving naar binnen smokkelt.
Over de vraag hoe het recht hoort te luiden verschillen wij hopeloos van mening.
Daarover kan de wetenschap ook geen uitspraak doen, want bij deze vraag gaat het
niet om waarheid, maar om wat wij in politieke zin willen. Wanneer wij onze analyse
en beschrijving van het recht besmetten met onze eigen ideologische voorkeuren dan
spelen we vals spel: we verkopen dan als wetenschappelijke waarheid wat uiteindelijk
enkel onze wens is.
1
,Kelsen gelooft in de grundnorm, dat is de eerste rechtsnorm die wordt beschouwd als
geldend recht. Het is dus een soort basisregel. De Grundnorm is zelf geen geldende
rechtsnorm. Ze berust niet op de wil van één of andere autoriteit, dit is dus hypothetisch. De
Grundnorm is niet gemaakt door enige gezaghebbende autoriteit. Maar als we de gelding
van het rechtssysteem en de daarin gepositiveerde normen aannemen dan moeten we de
Grundnorm wel accepteren. Dus wat in de Grondwet staat is geldend recht.
Het probleem met Grundnormen is dat zij geldend recht maken wat bij ons niet als geldend
recht pleegt te werken en dat zij wat bij ons wel geldend recht is niet als geldend recht laten
verschijnen. Grundnorm kan geen onderscheid maken tussen feit en norm want het is slechts
een fictie.
Kelsen lost dit probleem op door als nadere voorwaarden voor de positieve gelding van een
rechtsorde te stellen dat zij effectief is. Een rechtsorde is effectief wanneer haar normen in
het algemeen gevolgd worden. Zowel een rechtsorde in haar geheel als de verschillende
normen binnen die rechtsorde verliezen hun gelding wanneer men zich er in het algemeen
niets van pleegt te trekken. Dus zonder effectiviteit geen geldend recht, maar met
effectiviteit is er ook nog geen geldend recht, dat kan pas dankzij de Grundnorm. Als de
effectiviteit verandert dan kan de Grundnorm ook veranderen, als iedereen de nieuwe regels
ook gaat volgen.
Recht is, meent Kelsen, sociale orde: recht bevat tal van sociale regels (normen) betreffende
menselijk gedrag. Het bepaalt wat wij in allerlei situaties al dan niet mogen doen. Maar er
zijn verschillende sociale ordes. Ook moraal en fatsoen bevatten regels voor menselijk
gedrag. Recht onderscheidt zich van andere sociale ordes doordat het een dwangorde is: zijn
regels zijn dwingend.
WEEK 2
Parmenides
Parmenidus is een rationalist en zijn probleem is dat zintuigelijke waarneming veranderlijk is.
Kennis zelf blijft wel altijd hetzelfde. Volgens hem is zintuigelijke waarneming dus niet de
juiste manier om tot kennis te komen. Je vindt de kennis wel in begrippen, bijvoorbeeld:
bomen veranderen, maar het begrip boom, het concept, kan je wel uit kennis verkrijgen, de
zintuigelijke boom is dus niet echt, maar het begrip wel.
De sofisten
Scepticisme: Cratylus
De eerste Griekse filosofen ontwikkelden een veelheid van onderling tegenstrijdige theorieën
over de aard van de werkelijkheid. Dit riep in de 5e eeuw v. Chr. de sceptische anti
rationalistische filosofische stroming van de sofisten op. In de voorgaande filosofie heerste
al een vrij algemene twijfel aan de zintuiglijke waarneming als bron van kennis. De sofisten
trokken nu ook de betrouwbaarheid van de rede in twijfel en kwamen zo tot een sceptische
kennistheorie. Ze hielden objectieve waarheid voor onmogelijk. Zo stelde Cratylus dat de
werkelijkheid zó veranderlijk en chaotisch is, dat het geen houvast biedt aan het denken. Zijn
ideeën lijken dus op die van Heraclitus.
2
, Relativisme: Protagoras
Andere sofisten trokken minder extreme conclusies, en kwamen tot een relativistische
kennisopvatting. De belangrijkste vertegenwoordiger van de sofisten is Protagoras (480 – 410
V. Chr). Volgens hem is de mens de maat is van alle dingen. Hij ontkent daarmee alle
objectieve waarheid. Er is geen volstrekt objectieve waarheid in de zin van correspondentie
met de werkelijkheid mogelijk, maar wel waarheid in de zin van intersubjectieve
overeenstemming tussen discussiepartners. De enige manier om tegenstrijdige opvattingen
te toetsen is ze onderling kritisch vergelijken en te bediscussiëren. De mens bezit daartoe wel
een zeker rationeel vermogen en een gevoel voor rechtvaardigheid, dat door voortgaande
discussie ontwikkeld kan worden. Door discussie kan men binnen een samenleving een
tijdelijke consensus bereiken over kwesties van ethiek en recht. De retorica is om mensen
achter je eigen standpunt te krijgen.
Plato (427 v. Chr. – 347 v. Chr.)
Zijnsleer
Plato’s zijnsleer is dualistisch en transcedent. Dat betekent dat er volgens hem twee
werelden bestaan:
1. Ideeënwereld: in deze wereld zijn dingen onveranderlijk. Dat is dan wat echt is, of te
wel de waarheid. Volgens Plato moet je letten op datgene wat niet verandert, want
daar kan je kennis van verkrijgen.
2. Fenomenenwereld: dit is de wereld van zintuigelijke waarneming, wat betekent dat
dingen veranderen en die dingen dus niet echt zijn.
De redeneertrant van Plato is deductief: hij leidt het bijzondere (de concrete exemplaren) uit
het algemene (de gemeenschappelijke idee) af.
De ideeënwereld heeft twee belangrijke functies:
- Betekenis: De ideeën vormen de betekenis van algemene begrippen.
- Volmaaktheid: Ze dienen als ideaalmodel voor de empirische werkelijkheid.
De ideeënwereld is de basis voor Plato’s kritiek op het relativisme van de sofisten. Waar de
sofisten beweerden dat waarheid relatief is, stelt Plato dat waarheid absoluut en universeel
is en voortkomt uit de rationele ideeënwereld.
Kennisleer
Volgens Plato kun je ideeën verkrijgen door dialectica en je eigen ratio/rede. Die ontwikkel je
juist door dialectica (gesprekken tussen personen). Van fenomenen krijg je een mening en
van ideeën krijg je kennis. Zintuigelijke waarneming geven geen kennis want ze zijn
veranderlijk. Objectieve kennis moet dus onveranderlijk zijn. Plato kan worden beschouwd
als een cognitivist. Cognitivisme houdt in dat waarheid objectief is en via rationele processen
kan worden ontdekt. Plato verdedigt deze positie door te stellen dat:
Waarheid absoluut en onveranderlijk is, te vinden in de ideeënwereld.
De rede de enige betrouwbare kenbron is om deze waarheid te bereiken.
Kennis voortkomt uit inzicht in de objectieve ideeën, terwijl meningen slechts
subjectieve, zintuiglijke indrukken zijn.
3
Gustav Radbruch (1878-1949)
Gustav Radbruch (1878-1949) was vóór de tweede wereldoorlog een aanhanger van het
normatief rechtspositivisme. Hij vond rechtszekerheid dus heel belangrijk, belangrijker dan
onrechtvaardigheid. Hij was aanhanger van drie kernwaarden van het recht:
1. Rechtvaardigheid
Vereffende rechtvaardigheid: dit is de gelijkheid tussen delict en straf
Verdelende rechtvaardigheid: dit gaat over hoe je iets eerlijk verdeelt (gelijke
stukken voor gelijke gevallen)
2. Doelgerichtheid
Doelgerichtheid gaat over het doel van het recht. Daar zijn verschillende
opvattingen over
3. Rechtszekerheid
Dat regels werden gehandhaafd en dat mensen werden gestraft zorgde voor
rechtszekerheid, het maakte niet uit of het moreel was of niet
Hij stelde dat wetten wel onrechtvaardig kunnen zijn, maar dat ze alsnog opgevolgd moesten
worden omdat het op de juiste wijze tot stand is gekomen. Dit verschilt met Radbruch ná de
tweede wereldoorlog. Na de tweede wereldoorlog (na 1945), veranderde Gustav Radbruch
van stroming. Hij werd namelijk aanhanger van de natuurrechtsleer. Dat betekende dat hij
rechtszekerheid toen minder belangrijk vond dan rechtvaardigheid. Er waren dus twee
wijzigingen:
1. Rechtvaardigheid wordt ingevuld (ieder mens moet gelijke mensenrechten hebben)
2. Rechtvaardigheid verslaat rechtszekerheid bij fundamentele en systematische
onrechtvaardigheid
Hans Kelsen (1881 – 1973)
Hans Kelsen (1881 – 1973) was een aanhanger van het beschrijvend rechtspositivisme.
Kelsens rechtsleer is door hemzelf de reine Rechtslehre (zuivere rechtsleer) genoemd. Die
zuiverheid heeft een aantal aspecten:
Recht is normatief, normen verschillen principieel van feiten, we moeten dus de
normen zuiver als normen beschrijven, en niet als verkapte feiten.
Een ander aspect is dat het Kelsen gaat om een rechtsleer. Dat wil zeggen: het gaat
om een wetenschap. De wetenschap is altijd uit op waarheid. Zij moet de
werkelijkheid correct analyseren en weergeven. Zo dient de rechtsleer uit te zijn op
juridische waarheid: zij moet de rechtswerkelijkheid correct analyseren en
weergeven. Daarbij past niet dat men eigen opvattingen over wat recht zou moeten
zijn in deze beschrijving naar binnen smokkelt.
Over de vraag hoe het recht hoort te luiden verschillen wij hopeloos van mening.
Daarover kan de wetenschap ook geen uitspraak doen, want bij deze vraag gaat het
niet om waarheid, maar om wat wij in politieke zin willen. Wanneer wij onze analyse
en beschrijving van het recht besmetten met onze eigen ideologische voorkeuren dan
spelen we vals spel: we verkopen dan als wetenschappelijke waarheid wat uiteindelijk
enkel onze wens is.
1
,Kelsen gelooft in de grundnorm, dat is de eerste rechtsnorm die wordt beschouwd als
geldend recht. Het is dus een soort basisregel. De Grundnorm is zelf geen geldende
rechtsnorm. Ze berust niet op de wil van één of andere autoriteit, dit is dus hypothetisch. De
Grundnorm is niet gemaakt door enige gezaghebbende autoriteit. Maar als we de gelding
van het rechtssysteem en de daarin gepositiveerde normen aannemen dan moeten we de
Grundnorm wel accepteren. Dus wat in de Grondwet staat is geldend recht.
Het probleem met Grundnormen is dat zij geldend recht maken wat bij ons niet als geldend
recht pleegt te werken en dat zij wat bij ons wel geldend recht is niet als geldend recht laten
verschijnen. Grundnorm kan geen onderscheid maken tussen feit en norm want het is slechts
een fictie.
Kelsen lost dit probleem op door als nadere voorwaarden voor de positieve gelding van een
rechtsorde te stellen dat zij effectief is. Een rechtsorde is effectief wanneer haar normen in
het algemeen gevolgd worden. Zowel een rechtsorde in haar geheel als de verschillende
normen binnen die rechtsorde verliezen hun gelding wanneer men zich er in het algemeen
niets van pleegt te trekken. Dus zonder effectiviteit geen geldend recht, maar met
effectiviteit is er ook nog geen geldend recht, dat kan pas dankzij de Grundnorm. Als de
effectiviteit verandert dan kan de Grundnorm ook veranderen, als iedereen de nieuwe regels
ook gaat volgen.
Recht is, meent Kelsen, sociale orde: recht bevat tal van sociale regels (normen) betreffende
menselijk gedrag. Het bepaalt wat wij in allerlei situaties al dan niet mogen doen. Maar er
zijn verschillende sociale ordes. Ook moraal en fatsoen bevatten regels voor menselijk
gedrag. Recht onderscheidt zich van andere sociale ordes doordat het een dwangorde is: zijn
regels zijn dwingend.
WEEK 2
Parmenides
Parmenidus is een rationalist en zijn probleem is dat zintuigelijke waarneming veranderlijk is.
Kennis zelf blijft wel altijd hetzelfde. Volgens hem is zintuigelijke waarneming dus niet de
juiste manier om tot kennis te komen. Je vindt de kennis wel in begrippen, bijvoorbeeld:
bomen veranderen, maar het begrip boom, het concept, kan je wel uit kennis verkrijgen, de
zintuigelijke boom is dus niet echt, maar het begrip wel.
De sofisten
Scepticisme: Cratylus
De eerste Griekse filosofen ontwikkelden een veelheid van onderling tegenstrijdige theorieën
over de aard van de werkelijkheid. Dit riep in de 5e eeuw v. Chr. de sceptische anti
rationalistische filosofische stroming van de sofisten op. In de voorgaande filosofie heerste
al een vrij algemene twijfel aan de zintuiglijke waarneming als bron van kennis. De sofisten
trokken nu ook de betrouwbaarheid van de rede in twijfel en kwamen zo tot een sceptische
kennistheorie. Ze hielden objectieve waarheid voor onmogelijk. Zo stelde Cratylus dat de
werkelijkheid zó veranderlijk en chaotisch is, dat het geen houvast biedt aan het denken. Zijn
ideeën lijken dus op die van Heraclitus.
2
, Relativisme: Protagoras
Andere sofisten trokken minder extreme conclusies, en kwamen tot een relativistische
kennisopvatting. De belangrijkste vertegenwoordiger van de sofisten is Protagoras (480 – 410
V. Chr). Volgens hem is de mens de maat is van alle dingen. Hij ontkent daarmee alle
objectieve waarheid. Er is geen volstrekt objectieve waarheid in de zin van correspondentie
met de werkelijkheid mogelijk, maar wel waarheid in de zin van intersubjectieve
overeenstemming tussen discussiepartners. De enige manier om tegenstrijdige opvattingen
te toetsen is ze onderling kritisch vergelijken en te bediscussiëren. De mens bezit daartoe wel
een zeker rationeel vermogen en een gevoel voor rechtvaardigheid, dat door voortgaande
discussie ontwikkeld kan worden. Door discussie kan men binnen een samenleving een
tijdelijke consensus bereiken over kwesties van ethiek en recht. De retorica is om mensen
achter je eigen standpunt te krijgen.
Plato (427 v. Chr. – 347 v. Chr.)
Zijnsleer
Plato’s zijnsleer is dualistisch en transcedent. Dat betekent dat er volgens hem twee
werelden bestaan:
1. Ideeënwereld: in deze wereld zijn dingen onveranderlijk. Dat is dan wat echt is, of te
wel de waarheid. Volgens Plato moet je letten op datgene wat niet verandert, want
daar kan je kennis van verkrijgen.
2. Fenomenenwereld: dit is de wereld van zintuigelijke waarneming, wat betekent dat
dingen veranderen en die dingen dus niet echt zijn.
De redeneertrant van Plato is deductief: hij leidt het bijzondere (de concrete exemplaren) uit
het algemene (de gemeenschappelijke idee) af.
De ideeënwereld heeft twee belangrijke functies:
- Betekenis: De ideeën vormen de betekenis van algemene begrippen.
- Volmaaktheid: Ze dienen als ideaalmodel voor de empirische werkelijkheid.
De ideeënwereld is de basis voor Plato’s kritiek op het relativisme van de sofisten. Waar de
sofisten beweerden dat waarheid relatief is, stelt Plato dat waarheid absoluut en universeel
is en voortkomt uit de rationele ideeënwereld.
Kennisleer
Volgens Plato kun je ideeën verkrijgen door dialectica en je eigen ratio/rede. Die ontwikkel je
juist door dialectica (gesprekken tussen personen). Van fenomenen krijg je een mening en
van ideeën krijg je kennis. Zintuigelijke waarneming geven geen kennis want ze zijn
veranderlijk. Objectieve kennis moet dus onveranderlijk zijn. Plato kan worden beschouwd
als een cognitivist. Cognitivisme houdt in dat waarheid objectief is en via rationele processen
kan worden ontdekt. Plato verdedigt deze positie door te stellen dat:
Waarheid absoluut en onveranderlijk is, te vinden in de ideeënwereld.
De rede de enige betrouwbare kenbron is om deze waarheid te bereiken.
Kennis voortkomt uit inzicht in de objectieve ideeën, terwijl meningen slechts
subjectieve, zintuiglijke indrukken zijn.
3
