week 1
● Studenten kunnen de aard en de functie van het staatsrecht omschrijven;
1. Constituerende functie: stelt overheidsambten in. Hieronder vallen ook bepalingen over de
organisatie, over de samenstelling van die ambten.
2. Attribuerende functie: bevoegdheden toekennen aan de ingestelde ambten.
3. Regulerende functie: beperkingen / begrenzingen opleggen aan de toegekende bevoegdheden
In het staatsrecht wordt de organisatie van de overheid geregeld. In dit recht staan regels opgenomen
over overheidsorganen en de rol van burgers in de staat
● Studenten kunnen vanuit een juridisch begrippenkader reflecteren op de concepten
‘staat’ en ‘overheid’;
De staat als organisatie is de overheid. Men kan in het kader van het legaliteitsbeginsel en de
overheid 6 vragen stellen
- welke overheidsinstanties zijn bevoegd
- welke bevoegdheden hebben ze
- op welke wijze hebben zij hun bevoegdheden verkregen
- binnen welke grenzen dienen deze bevoegdheden gehanteerd te worden
Wanneer is iets een staat:
- grondgebied
- soevereiniteit, effectief gezag uitoefenen
- bevolking
- die het vermogen heeft betrekkingen met andere staten te onderhouden
De macht moet binnen de staat verdeeld worden over onafhankelijke instanties die samen moeten
werken (checks and balances).
- uitvoerende: regering en koning
- wetgevende: regering en staten generaal/parlement (eerste en tweede kamer) art 81 GW
- rechtsprekende: art 112 GW, afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State,
rechtbanken, gerechtshoven en Hoge Raad
● Studenten kunnen de eisen/beginselen van de rechtsstaat benoemen en in onderling
verband plaatsen;
- legaliteitsbeginsel: vereist is positivering, machtsuitoefening door de staat is slechts
geoorloofd wanneer deze berust op een door de wet gegeven bevoegdheid.
- machtsverdeling: montesquieu : trias politica. De grondgedachte is dat de overheidsmacht
gedeelde macht moet zijn om willekeur en onderdrukking te voorkomen. Er moet wederzijdse
controle zijn, gemeenten en provincies worden zelfstandige bevoegdheden gelaten. Ook
moeten instanties in evenwicht worden gehouden (checks en balans).
1. Verdeling van staatsmachten op centraal niveau- machtenscheiding in horizontale zin
2. Verdeling tussen verschillende lagen van de overheid: rijk provincies, gemeenten -
machtenscheiding in verticale zin
, Niet alleen de rechter maar ook de uitvoerende macht (het bestuur) is op 2 manier aan de wet
verbonden
- Negatieve dimensie: De koning is gebonden aan de wet, legaliteitsbeginsel, de
begrenzing zit ook in de grondrechten
- Positieve dimensie: De wet creeert bevoegdheden voor de uitvoerende macht
- grondrechten: hier is de primaire drager van de vrijheid het individu als zodanig, de persoon
als autonoom subject. Er moet individuele vrijheid zijn, ook moet de overheid zich zoveel
mogelijk onthouden van een identificatie met een bepaald mensbeeld, neutraliteit is dus van
belang. Het geloof is nu een persoonlijke overtuiging geworden. Ook dient ieder eenzelfde
recht op vrijheid te hebben. Gelijkheid voor de wet betekent ook dat de wetgeving geen
privileges dient te bevatten.
1. klassieke: beschermen de burger tegen ongeoorloofd overheidsoptreden
2. sociale grondrechten: roepen de overheid op om zich in te zetten om bepaalde
minimum levensvoorwaarden te bevorderen en te waarborgen
- rechterlijke controle: Rechterlijke controle verwijst naar het proces waarbij een rechter
toezicht houdt op de wettigheid, rechtvaardigheid en naleving van de wetten in een juridische
zaak. Het is een belangrijk principe in een rechtsstaat en draagt bij aan het waarborgen van
eerlijke en onpartijdige rechtspraak
● Studenten kunnen de historische ontwikkeling van de rechtsstaat als concept in
internationaal verband schetsen
a. Oudheid: De oorsprong van het concept van de rechtsstaat kan worden herleid tot de
klassieke oudheid, met bijdragen van filosofen zoals Aristoteles en Cicero. Zij
benadrukten het belang van wetten die boven individuen staan en die rechtvaardigheid
en gelijkheid waarborgen.
b. Middeleeuwen: Tijdens de middeleeuwen was er een geleidelijke evolutie van feodale
en koninklijke heerschappij naar meer gestructureerde rechtssystemen. Magna Carta
in 1215 in Engeland en gelijkaardige documenten op het Europese vasteland legden
beperkingen op aan het gezag van vorsten en pleitten voor de bescherming van
individuele rechten.
c. Verlichting:In de 17e en 18e eeuw, tijdens de Verlichting, werd het idee van de
rechtsstaat verder ontwikkeld. Filosofen zoals John Locke en Montesquieu pleitten
voor de scheiding der machten, waarbij wetgevende, uitvoerende en rechterlijke
macht onafhankelijk van elkaar zouden opereren.
d. 19e eeuw: De 19e eeuw zag de opkomst van constitutionele staten, waarin geschreven
grondwetten de rechten van individuen beschermden tegen willekeurig gezag. Dit
tijdperk markeerde ook de ontwikkeling van internationale normen en verdragen,
zoals het Verdrag van Genève (1864) en het Vredespalais in Den Haag (1899).
e. Na de Tweede Wereldoorlog: Na de Tweede Wereldoorlog werden internationale
inspanningen geleverd om mensenrechten te waarborgen en oorlogsmisdaden te
vervolgen. De oprichting van de Verenigde Naties en de Universele Verklaring van de
Rechten van de Mens in 1948 zijn voorbeelden van deze trend.
f. Hedendaagse ontwikkelingen: In de moderne tijd hebben internationale tribunalen,
zoals het Internationaal Strafhof, geprobeerd individuen te berechten voor
schendingen van het internationaal recht. Ook is er aandacht voor economische en
, sociale rechten naast burgerlijke en politieke rechten.
,
● Studenten kunnen het concept 'rechtsstaat' op basaal niveau toepassen op
maatschappelijke vraagstukken.
● Studenten kunnen de eisen van een functionerende democratie benoemen
a. eenieder heeft gelijkelijk het recht via vrije en eerlijke verkiezingen invloed op de
samenstelling van de vertegenwoordigers die bij de besluitvorming zijn betrokken
(actief kiesrecht)
1. Vertegenwoordiging, verkiezingen, evenredige vertegenwoordiging, districtenstelsel,
lijstenstelsel
2. artikel 4 GW
3. Nederlanders kiezen eigen vertegenwoordigers. Politieke gelijkheid komt bij de
representatieve democratie bij uitstek in verkiezingen tot uitdrukking.
4. De algemeen vertegenwoordigende organen worden gekozen volgens het systeem van
evenredige vertegenwoordiging (NL). Dit stelsel is gericht op een genuanceerde
uiting van meningen van kiezers. Beide kamers van de staten-generaal worden
gekozen op grondslag van de evenredige vertegenwoordiging binnen de door de wet
te stellen grenzen.
5. Leden van de eerste kamer worden gekozen door leden van de provinciale staten.
6. tot 1917 werden verkiezingen in districten (districtenstelsel) gehouden maar binnen
het kader van een geheel ander kiesstelsel. -> meerderheidsstelsel (VK en FR).
Anders dan bij de evenredige vertegenwoordiging wordt niet gestreefd naar het in het
parlement tot uiting doen komen van genuanceerde opvattingen. Een kandidaat werd
gekozen als hij de absolute meerderheid had.
-> In frankrijk zien we dit nog, in de VK zien we een relatief meerderheidsstelsel. De
kandidaat met de meeste stemmen is meteen gekozen.
7. Stelsels van de meerderheid leveren vaak een minder inclusieve regering op.
8. Het in nederland gekozen evenredige vertegenwoordiging brengt nauwelijk een
band tussen kiezers en de gekozen teweeg. De door de partij bepaalde volgorde van
de lijst kan moeilijk doorbroken worden, de kieswet kent namelijk een lijstenstelsel.
Dit houdt in dat wanneer een bepaald persoon op een lijst meer stemmen haalt dan de
kiesdrempel, de overtollige stemmen worden overgedragen op de volgende kandidaat
op de lijst.
9. Ook heb je het personenstelsel hier bepaalt de kiezer de overdracht van stemmen
door de kandidaten te nummeren in volgorde van zijn voorkeur.
b. passief kiesrecht, eenieder heeft recht te worden verkozen in diezelfde
vertegenwoordigende colleges.
1. Politieke partijen, vrij mandaat
2. artikel 4 GW
3. tot aan het midden van de 19e eeuw waren er geen politieke partijen in NL
4. Aangezien volksvertegenwoordigers namens een politieke partij optreden en gekozen
worden, rijst de vraag of zij nu als volksvertegenwoordigers dan wel als
partijvertegenwoordigers gezien moeten worden.
5. artikel 67 lid 3 GW bevat het beginsel vrij mandaat. Dit houdt in dat de afgevaardigde
niet door een politieke partij of fractie verplicht kan worden zijn stem op een
bepaalde wijze uit de brengen.
, c. eenieder heeft het recht naar politieke machtsverwerving te streven
1. Zelfverdediging, partijverbod
2. Zelfverdediging is tegen de dreiging van opheffing van binnenuit. De democratische
rechtsstaat dient open te staan voor een breed scala aan waarheden. Maar hoeft niet
elke waarheid tegen zijn grondslagen te verdragen.
3. Slechts in extreme gevallen mag de democratische rechtsstaat leiden tot verdediging
maatregelen. Bijvoorbeeld een partijverbod. Dit moet voor de democratie het laatste
middel zijn
d. eenieder heeft politieke grondrechten (uitingsvrijheid en vrijheid van vereniging)
1. Vrijheid van vereniging, registratie partijnaam, vrijheid van meningsuiting, vrijheid
van betoging, petitierecht
2. Burgers moeten rechten bezitten voor het functioneren van een democratie
3. Men moet partijvorming geheel vrij laten. Het vrijwel volledig zwijgen van het
constitutionele recht over politieke partijen is daar dan ook de oorzaak van.
4. Vrijheid van meningsuiting is onlosmaakbaar verbonden met de democratie
5. Het petitierecht wordt wel het moederrecht genoemd van de politieke rechten en
vrijheden. Op grond van dit eecht is het desbetreffende bevoegde gezag verplicht een
schriftelijke geuite mening in ontvangst te nemen.
e. Vertegenwoordigende colleges hebben invloed op de besluitvorming door middel van
medebeslissingsrecht vooraf en het controleren van de bevoegdheid achteraf
1. Verantwoordingsplicht. Bestuurders moeten steeds verantwoording afleggen aan
volksvertegenwoordigers. Bijvoorbeeld ministers en staatssecretarissen aan beide
kamers en de staten-generaal.
f. openbaarheid van besluitvorming
1. WOB, bekendmaking
2. Openbaarheid maakt controle mogelijk. Wet openbaarheid van bestuur (WOB). Nu is
de wet open overheid. Het regelt de passieve (informatie die de overheid moet
verstrekken) en actieve (voorbereiding, uitvoering, naleving, handhaving)
openbaarheid
3. De bekendmaking van de meeste resterende besluiten wordt door de AWB gedaan.
g. in (politieke)besluitvorming wordt de meerderheidsregel gehanteerd
1. De meerderheidsregel verhult motieven achter besluiten
2. Democratie weegt meningen niet maar telt ze
h. rechten van minderheden worden gerespecteerd.
1. De grondrechten die aan alle burgers in dit kader toekomt mogen minderheden niet
ontnomen worden
2. In enkele gevallen worden minderheden op een bijzondere wijze beschermt, namelijk
door het stellen van zogenoemde gekwalificeerde meerderheid eisen. Zo kan het
besluit tot wijziging van de grondwet slechts genomen worden met een
tweederdemeerderheid
In het kort:
- eenieder heeft gelijkelijk het recht via vrije en eerlijke verkiezingen invloed op de
samenstelling van de vertegenwoordigers die bij de besluitvorming zijn betrokken (actief
kiesrecht)
- passief kiesrecht, eenieder heeft recht te worden verkozen in diezelfde vertegenwoordigende
colleges.
- eenieder heeft het recht naar politieke machtsverwerving te streven
- eenieder heeft politieke grondrechten (uitingsvrijheid en vrijheid van vereniging)
● Studenten kunnen de aard en de functie van het staatsrecht omschrijven;
1. Constituerende functie: stelt overheidsambten in. Hieronder vallen ook bepalingen over de
organisatie, over de samenstelling van die ambten.
2. Attribuerende functie: bevoegdheden toekennen aan de ingestelde ambten.
3. Regulerende functie: beperkingen / begrenzingen opleggen aan de toegekende bevoegdheden
In het staatsrecht wordt de organisatie van de overheid geregeld. In dit recht staan regels opgenomen
over overheidsorganen en de rol van burgers in de staat
● Studenten kunnen vanuit een juridisch begrippenkader reflecteren op de concepten
‘staat’ en ‘overheid’;
De staat als organisatie is de overheid. Men kan in het kader van het legaliteitsbeginsel en de
overheid 6 vragen stellen
- welke overheidsinstanties zijn bevoegd
- welke bevoegdheden hebben ze
- op welke wijze hebben zij hun bevoegdheden verkregen
- binnen welke grenzen dienen deze bevoegdheden gehanteerd te worden
Wanneer is iets een staat:
- grondgebied
- soevereiniteit, effectief gezag uitoefenen
- bevolking
- die het vermogen heeft betrekkingen met andere staten te onderhouden
De macht moet binnen de staat verdeeld worden over onafhankelijke instanties die samen moeten
werken (checks and balances).
- uitvoerende: regering en koning
- wetgevende: regering en staten generaal/parlement (eerste en tweede kamer) art 81 GW
- rechtsprekende: art 112 GW, afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State,
rechtbanken, gerechtshoven en Hoge Raad
● Studenten kunnen de eisen/beginselen van de rechtsstaat benoemen en in onderling
verband plaatsen;
- legaliteitsbeginsel: vereist is positivering, machtsuitoefening door de staat is slechts
geoorloofd wanneer deze berust op een door de wet gegeven bevoegdheid.
- machtsverdeling: montesquieu : trias politica. De grondgedachte is dat de overheidsmacht
gedeelde macht moet zijn om willekeur en onderdrukking te voorkomen. Er moet wederzijdse
controle zijn, gemeenten en provincies worden zelfstandige bevoegdheden gelaten. Ook
moeten instanties in evenwicht worden gehouden (checks en balans).
1. Verdeling van staatsmachten op centraal niveau- machtenscheiding in horizontale zin
2. Verdeling tussen verschillende lagen van de overheid: rijk provincies, gemeenten -
machtenscheiding in verticale zin
, Niet alleen de rechter maar ook de uitvoerende macht (het bestuur) is op 2 manier aan de wet
verbonden
- Negatieve dimensie: De koning is gebonden aan de wet, legaliteitsbeginsel, de
begrenzing zit ook in de grondrechten
- Positieve dimensie: De wet creeert bevoegdheden voor de uitvoerende macht
- grondrechten: hier is de primaire drager van de vrijheid het individu als zodanig, de persoon
als autonoom subject. Er moet individuele vrijheid zijn, ook moet de overheid zich zoveel
mogelijk onthouden van een identificatie met een bepaald mensbeeld, neutraliteit is dus van
belang. Het geloof is nu een persoonlijke overtuiging geworden. Ook dient ieder eenzelfde
recht op vrijheid te hebben. Gelijkheid voor de wet betekent ook dat de wetgeving geen
privileges dient te bevatten.
1. klassieke: beschermen de burger tegen ongeoorloofd overheidsoptreden
2. sociale grondrechten: roepen de overheid op om zich in te zetten om bepaalde
minimum levensvoorwaarden te bevorderen en te waarborgen
- rechterlijke controle: Rechterlijke controle verwijst naar het proces waarbij een rechter
toezicht houdt op de wettigheid, rechtvaardigheid en naleving van de wetten in een juridische
zaak. Het is een belangrijk principe in een rechtsstaat en draagt bij aan het waarborgen van
eerlijke en onpartijdige rechtspraak
● Studenten kunnen de historische ontwikkeling van de rechtsstaat als concept in
internationaal verband schetsen
a. Oudheid: De oorsprong van het concept van de rechtsstaat kan worden herleid tot de
klassieke oudheid, met bijdragen van filosofen zoals Aristoteles en Cicero. Zij
benadrukten het belang van wetten die boven individuen staan en die rechtvaardigheid
en gelijkheid waarborgen.
b. Middeleeuwen: Tijdens de middeleeuwen was er een geleidelijke evolutie van feodale
en koninklijke heerschappij naar meer gestructureerde rechtssystemen. Magna Carta
in 1215 in Engeland en gelijkaardige documenten op het Europese vasteland legden
beperkingen op aan het gezag van vorsten en pleitten voor de bescherming van
individuele rechten.
c. Verlichting:In de 17e en 18e eeuw, tijdens de Verlichting, werd het idee van de
rechtsstaat verder ontwikkeld. Filosofen zoals John Locke en Montesquieu pleitten
voor de scheiding der machten, waarbij wetgevende, uitvoerende en rechterlijke
macht onafhankelijk van elkaar zouden opereren.
d. 19e eeuw: De 19e eeuw zag de opkomst van constitutionele staten, waarin geschreven
grondwetten de rechten van individuen beschermden tegen willekeurig gezag. Dit
tijdperk markeerde ook de ontwikkeling van internationale normen en verdragen,
zoals het Verdrag van Genève (1864) en het Vredespalais in Den Haag (1899).
e. Na de Tweede Wereldoorlog: Na de Tweede Wereldoorlog werden internationale
inspanningen geleverd om mensenrechten te waarborgen en oorlogsmisdaden te
vervolgen. De oprichting van de Verenigde Naties en de Universele Verklaring van de
Rechten van de Mens in 1948 zijn voorbeelden van deze trend.
f. Hedendaagse ontwikkelingen: In de moderne tijd hebben internationale tribunalen,
zoals het Internationaal Strafhof, geprobeerd individuen te berechten voor
schendingen van het internationaal recht. Ook is er aandacht voor economische en
, sociale rechten naast burgerlijke en politieke rechten.
,
● Studenten kunnen het concept 'rechtsstaat' op basaal niveau toepassen op
maatschappelijke vraagstukken.
● Studenten kunnen de eisen van een functionerende democratie benoemen
a. eenieder heeft gelijkelijk het recht via vrije en eerlijke verkiezingen invloed op de
samenstelling van de vertegenwoordigers die bij de besluitvorming zijn betrokken
(actief kiesrecht)
1. Vertegenwoordiging, verkiezingen, evenredige vertegenwoordiging, districtenstelsel,
lijstenstelsel
2. artikel 4 GW
3. Nederlanders kiezen eigen vertegenwoordigers. Politieke gelijkheid komt bij de
representatieve democratie bij uitstek in verkiezingen tot uitdrukking.
4. De algemeen vertegenwoordigende organen worden gekozen volgens het systeem van
evenredige vertegenwoordiging (NL). Dit stelsel is gericht op een genuanceerde
uiting van meningen van kiezers. Beide kamers van de staten-generaal worden
gekozen op grondslag van de evenredige vertegenwoordiging binnen de door de wet
te stellen grenzen.
5. Leden van de eerste kamer worden gekozen door leden van de provinciale staten.
6. tot 1917 werden verkiezingen in districten (districtenstelsel) gehouden maar binnen
het kader van een geheel ander kiesstelsel. -> meerderheidsstelsel (VK en FR).
Anders dan bij de evenredige vertegenwoordiging wordt niet gestreefd naar het in het
parlement tot uiting doen komen van genuanceerde opvattingen. Een kandidaat werd
gekozen als hij de absolute meerderheid had.
-> In frankrijk zien we dit nog, in de VK zien we een relatief meerderheidsstelsel. De
kandidaat met de meeste stemmen is meteen gekozen.
7. Stelsels van de meerderheid leveren vaak een minder inclusieve regering op.
8. Het in nederland gekozen evenredige vertegenwoordiging brengt nauwelijk een
band tussen kiezers en de gekozen teweeg. De door de partij bepaalde volgorde van
de lijst kan moeilijk doorbroken worden, de kieswet kent namelijk een lijstenstelsel.
Dit houdt in dat wanneer een bepaald persoon op een lijst meer stemmen haalt dan de
kiesdrempel, de overtollige stemmen worden overgedragen op de volgende kandidaat
op de lijst.
9. Ook heb je het personenstelsel hier bepaalt de kiezer de overdracht van stemmen
door de kandidaten te nummeren in volgorde van zijn voorkeur.
b. passief kiesrecht, eenieder heeft recht te worden verkozen in diezelfde
vertegenwoordigende colleges.
1. Politieke partijen, vrij mandaat
2. artikel 4 GW
3. tot aan het midden van de 19e eeuw waren er geen politieke partijen in NL
4. Aangezien volksvertegenwoordigers namens een politieke partij optreden en gekozen
worden, rijst de vraag of zij nu als volksvertegenwoordigers dan wel als
partijvertegenwoordigers gezien moeten worden.
5. artikel 67 lid 3 GW bevat het beginsel vrij mandaat. Dit houdt in dat de afgevaardigde
niet door een politieke partij of fractie verplicht kan worden zijn stem op een
bepaalde wijze uit de brengen.
, c. eenieder heeft het recht naar politieke machtsverwerving te streven
1. Zelfverdediging, partijverbod
2. Zelfverdediging is tegen de dreiging van opheffing van binnenuit. De democratische
rechtsstaat dient open te staan voor een breed scala aan waarheden. Maar hoeft niet
elke waarheid tegen zijn grondslagen te verdragen.
3. Slechts in extreme gevallen mag de democratische rechtsstaat leiden tot verdediging
maatregelen. Bijvoorbeeld een partijverbod. Dit moet voor de democratie het laatste
middel zijn
d. eenieder heeft politieke grondrechten (uitingsvrijheid en vrijheid van vereniging)
1. Vrijheid van vereniging, registratie partijnaam, vrijheid van meningsuiting, vrijheid
van betoging, petitierecht
2. Burgers moeten rechten bezitten voor het functioneren van een democratie
3. Men moet partijvorming geheel vrij laten. Het vrijwel volledig zwijgen van het
constitutionele recht over politieke partijen is daar dan ook de oorzaak van.
4. Vrijheid van meningsuiting is onlosmaakbaar verbonden met de democratie
5. Het petitierecht wordt wel het moederrecht genoemd van de politieke rechten en
vrijheden. Op grond van dit eecht is het desbetreffende bevoegde gezag verplicht een
schriftelijke geuite mening in ontvangst te nemen.
e. Vertegenwoordigende colleges hebben invloed op de besluitvorming door middel van
medebeslissingsrecht vooraf en het controleren van de bevoegdheid achteraf
1. Verantwoordingsplicht. Bestuurders moeten steeds verantwoording afleggen aan
volksvertegenwoordigers. Bijvoorbeeld ministers en staatssecretarissen aan beide
kamers en de staten-generaal.
f. openbaarheid van besluitvorming
1. WOB, bekendmaking
2. Openbaarheid maakt controle mogelijk. Wet openbaarheid van bestuur (WOB). Nu is
de wet open overheid. Het regelt de passieve (informatie die de overheid moet
verstrekken) en actieve (voorbereiding, uitvoering, naleving, handhaving)
openbaarheid
3. De bekendmaking van de meeste resterende besluiten wordt door de AWB gedaan.
g. in (politieke)besluitvorming wordt de meerderheidsregel gehanteerd
1. De meerderheidsregel verhult motieven achter besluiten
2. Democratie weegt meningen niet maar telt ze
h. rechten van minderheden worden gerespecteerd.
1. De grondrechten die aan alle burgers in dit kader toekomt mogen minderheden niet
ontnomen worden
2. In enkele gevallen worden minderheden op een bijzondere wijze beschermt, namelijk
door het stellen van zogenoemde gekwalificeerde meerderheid eisen. Zo kan het
besluit tot wijziging van de grondwet slechts genomen worden met een
tweederdemeerderheid
In het kort:
- eenieder heeft gelijkelijk het recht via vrije en eerlijke verkiezingen invloed op de
samenstelling van de vertegenwoordigers die bij de besluitvorming zijn betrokken (actief
kiesrecht)
- passief kiesrecht, eenieder heeft recht te worden verkozen in diezelfde vertegenwoordigende
colleges.
- eenieder heeft het recht naar politieke machtsverwerving te streven
- eenieder heeft politieke grondrechten (uitingsvrijheid en vrijheid van vereniging)
