Samenvatting Klinische NeuroPsychologie
H1: WAT IS KLINISCHE NEUROPSYCHOLOGIE?
1.1 Inleiding
Neuropsychologie = studie van de samenhang tussen gedrag en de werking van hersenen. Gedrag bestaat
uit overt gedrag (waarneembare ac<es/ reac<es), cogni<eve func<es (denkprocessen) en emo<e (voelen).
Klinische neuropsychologie = studie naar de rela<e van hersenstoornissen en gedrag.
Lesie = een beschadiging in de hersenen, leidt tot een stoornis in een bepaalde cogni<eve func<e.
Sommige beschadiging is niet aantoonbaar in hersenscans à wordt gesproken van hersendisfunc<es die
kunnen leiden tot cogni<eve func<estoornissen.
1.2 Klinische neuropsychologie in historisch perspec6ef
De gedachte dat de hersenen een rol spelen bij mentale func<es komt uit de klassieke oudheid. Toen was
de leidende gedachte dat afwijkend gedrag ontstond onder invloed van bovennatuurlijke krachten.
Hippocrates hield als eerste de hersenen verantwoordelijk voor het intellect, zintuigen, kennis en emo<es.
Aristoteles beweerde juist dat de ziel zich in het hart bevond en de hersenen enkel een orgaan van weinig
belang waren.
Herophilus beargumenteerde dat in de met vocht gevulde holtes in de hersenen zich de waarneming, het
begrijpen en het geheugen bevinden à celtheorie/ ventrikelleer.
Descartes kwam met het dualisme: de ra<o (geest) bestaat gescheiden van het lichaam. Hij beweerde dat
de geest zich in de pijnappelklier (epifyse) bevond.
Gall: de mens bezit verschillende mentale func<es en deze zijn onaKankelijk van elkaar op specifieke,
zelfstandig func<onerende delen van de hersenen op de cortex. Aan de hand van knobbels op de schedel
zou af te lezen zijn hoe goed een bepaalde func<e was.
Gebied van Broca: gebied in de linker frontaalkwab, belangrijk bij het spreken van taal.
Gebied van Wernicke: gebied in de linker temporaalkwab, belangrijk bij het begrijpen van taal.
Schade in de verbindingsbanen tussen gebied van Broca en gebied van Wernicke à conduc<eafasie: wel
taal kunnen spreken en begrijpen, maar gesproken woorden niet na kunnen zeggen.
Lissauer: herkennen van objecten verloopt in 2 fasen: appercep<e (waarneming) en associa<e (kenmerken
gekoppeld aan concept).
Dat schade op een specifieke loca<e in de hersenen voor een bepaalde func<estoornis kunnen leiden,
betekent niet per se dat deze func<e zelf zich ook op die plaats bevindt.
Goldstein: holis<sche kijk: mensen reageren niet alleen op s<muli uit de omgeving maar gedrag wordt door
verschillende factoren gestuurd.
Donders: reac<e<jdtaken.
Wilhelm Wundt: grondlegger experimentele psychologie.
Francis Galton: psychometrie, individuele verschillen.
,1.3 Moderne klinische neuropsychologie (na de tweede wereldoorlog)
Aleksandr Luria: model van Luria: func<onele theorie. Alle gebieden in de hersenen zijn betrokken bij 3
basisfunc<es (units) die met elkaar interacteren:
1. Subcor<cale hersengebieden: regula<e van arousal- en aandachtsprocessen (ac<va<e).
2. Posterieure hersengebieden: informa<everwerking van de input.
3. Anterieure hersengebieden: planning en organisa<e van handelen, de output.
Informa<e binnen elke unit wordt verwerkt in hiërarchisch geordende primaire, secundaire, en ter<aire
zones. Nog een indeling van Luria: talige processen in de linkerhersenhelX en niet-talige processen in de
rechterhersenhelX.
Een bepaald aspect van informa<everwerking kan dus plaatsvinden in een bepaalde func<onele unit in één
van de twee hersenhelXen, binnen een specifieke hiërarchisch geordende zone. In dit model zijn lokalisa<e
en holisme in balans.
Norman Geschwind: in de hersenen zijn func<onele centra die met elkaar verbonden zijn, disconnec<e van
deze verbindingen leidt tot specifieke uitvalsverschijnselen.
Dissocia<e = als een pa<ënt met een lesie op plaats X een stoornis heeX op taak A, maar niet op taak B.
Dubbele dissocia<e = als een andere pa<ënt met een lesie op plaats Y een stoornis heeX op taak B, maar
niet op taak A.
Arthur Benton: ontwikkelde gestandaardiseerde methoden om motorische, sensorische, visuo-spa<ële,
taal- en geheugenstoornissen te meten bij hersenbeschadiging: presta<e onder een bepaalde score bij een
gezonde persoon werd geclassificeerd als een stoornis.
Boston Process Approach: gedrag van pa<ënten <jdens testafname net zo belangrijp als de tests.
Seman<sch geheugen = geheugen voor informa<e gebaseerd op algemene kennis op de wereld.
Episodisch geheugen = geheugen voor <jd- en plaatsgebonden informa<e.
à Onderscheiden door Elizabeth Warrington.
Met de komst van CT-scans en (f)MRI-scans werd het mogelijk de hersenen van levende pa<ënten af te
beelden, en verschoof de focus van lokalisa<e naar diagnos<ek en de gevolgen van hersenbeschadiging.
Met de komst van computers werd het ontwerp netwerkmodellen voor het func<oneren van de hersenen
mogelijk gemaakt.
1.4 Neuropsychologie in Nederland
Ontwikkelde zich in Nederland stuk later dan in Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk.
1970: s<ch<ng van de Nederlandse Vereniging voor Neuropsychologie (NVN). Vanaf 1970 ook sterke
groei in de klinische neuropsychologie.
,H2: NEUROPSYCHOLOGIE: DE WETENSCHAPPELIJKE METHODEN
2.1 Inleiding
De basis van onderzoek in de psychologie is de empirische cyclus:
Begint met een observa<e die leidt tot een onderzoeksvraag. Vervolgens
wordt er een hypothese geformuleerd (induc<e). Om deze hypothese te
testen wordt er een onderzoek opgesteld waarin een voorspelling wordt
gedaan over wat er verwacht wordt in een specifieke situa<e (deduc<e), en
vindt er opera<onalisering plaats. Dan wordt er data verzameld (toetsen). De
resultaten worden geïnterpreteerd en er worden conclusies getrokken
(evalua<e).
De diagnos<sche cyclus berust op de empirische cyclus.
Type I fout = foutposi<ef. Je zegt dan dat er een effect is wanneer deze er in werkelijkheid niet is.
Type II fout = foutnega<ef. Je zegt dan dat er geen effect is wanneer deze er in werkelijkheid wel is.
2.2 Vraagstelling
Fundamentele vraagstelling richten zich op vergroten van kennis en hoeven geen direct maatschappelijk
nut te hebben. Toegepaste vraagstelling hebben een direct en concreet nut in de prak<jk.
Klinische neuropsychologie: focus op mensen met hersenbeschadiging.
Cogni<eve wetenschappen: focus op mensen zonder hersenbeschadiging.
2.3 Onderzoeksopzet
Ethische aspecten: Verklaring van Helsinki (1964): respect voor het individu en informed consent. Het
belang van het individu prevaleert al<jd boven het belang van het onderzoek.
Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen (WMO): al het onderzoek waar mensen aan
meedoen moet door een medisch-ethische toetsingscommissie (METC) getoetst worden en onderzoekers
moeten in lijn werken met de privacywet Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG).
Technieken:
Ra<oscore geeX aan hoe een complexere condi<e zich verhoudt tot simpelere condi<e (vaak reac<e<jden).
Vragenlijsten en observa<elijsten kunnen eventuele problemen met ecologische validiteit verhelpen.
Nadeel: de situa<e waarin geobserveerd wordt is niet gestandaardiseerd à virtual reality (virtuele
omgeving) en augmented reality (toevoegen van virtuele elementen aan een bestaande omgeving): zowel
ecologisch valide als gestandaardiseerd en veilig.
Drie typen onderzoek in de klinische neuropsychologie:
- Beschrijvend: observa<e van popula<es of 1 enkele persoon.
- Correla<oneel: groepen worden vergeleken zonder manipula<e van variabelen/ condi<es.
- Experimenteel: groepen worden vergeleken met manipula<e van variabelen/ condi<es, zo kunnen
causale verbanden worden aangetoond.
Kwalita<eve data: niet-numerieke data, kan worden uitgedrukt in woorden (observa<es en interviews bv.).
Kwan<ta<eve data: numerieke data.
Onderzoeksdesigns:
- Review en meta-analyse. Richtlijnen voor het schrijven hiervan: PRISMA (Preferred Repor9ng
Items for Systema9c Reviews and Meta-Analyses).
- Randomised Controlled Trial (RCT): gerandomiseerd effectenonderzoek. Idealiter dubbelblind: als
zowel de behandelaar als de proefpersoon niet weet welke behandeling wordt aangeboden.
, Vrijwel onmogelijk in klinische neuropsychologie. In een per-protocolanalyse worden uitgevallen
personen weggelaten uit de analyse, kan vertekeningen geven. Bij een inten9on-to-treat analyse
worden de groepen geanalyseerd zoals ze bij aanvang waren ingedeeld.
- Cross-over: is een type RCT. Hier krijgen proefpersonen niet 1 maar meerdere interven<es, en
wordt het effect van de interven<es binnen de proefpersoon vergeleken (denk aan within-subjects
design). AB/BA design: groep 1 krijgt eerst behandeling A en na de wash-out-periode behandeling
B, en groep 2 krijgt eerst behandeling B en daarna behandeling A.
- Mul9ple baseline: meerdere voorme<ngen om vast te stellen wat de baseline is en hoe eventueel
herstel verloopt.
- Longitudinaal: meerdere me<ngen over een langere <jdsperiode. Cohortstudie = longitudinaal
onderzoek waarin een specifieke groep mensen (cohort) over langere <jd gevolgd wordt.
- Cross-sec<oneel: me<ngen op één punt in <jd.
- Case-control: groep mensen met bepaalde aandoening vergeleken met groep mensen zonder.
- Gevalsstudies: single-case-study of case-series, waar één of meerdere personen grondig
bestudeerd worden. Hier wordt vaak gebruik gemaakt van dissocia<e en dubbele dissocia<e. Het
uitgangspunt bij dissocia<e is dat een pa<ënt normaal presteert op taak I en afwijkend op taak II.
Open wetenschap is een erg belangrijk: FAIR principes: Findable, Accessible, Interoperable en Reusable.
Open acces = kosteloos toegang tot onderzoeksresultaten.
Reproduceerbaarheid = of een andere onderzoeker met dezelfde dataset dezelfde resultaten zou vinden.
Repliceerbaarheid = of dezelfde resultaten gevonden zouden worden als het onderzoek opnieuw wordt
uitgevoerd met nieuw verzamelde data.
Publica<ebias = neiging om nulresultaten minder snel te publiceren.
Cita<ebias = neiging om nulresultaten minder snel te citeren.
Preregistra<e = voorafgaand aan dataverzameling vastleggen wat de onderzoeksvragen, hypothesen en
geplande analysemethoden zijn. Kan transparan<e verhogen.
Registered reports = preregistra<es die van tevoren door peer review gaan, en vooraf al gekeurd worden
voor publica<e, ongeacht de uitkomst.
Ook is het belangrijk ervaringsdeskundigen mee te nemen in onderzoek.
2.4 Valorisa6e en Implementa6e
Valorisa<e = het omzejen van kennis naar een product, dienst of proces.
Implementa<e = het invoeren van dat product, dienst of proces.
In alle stappen van de empirische cyclus dient over valorisa<e en implementa<e nagedacht te worden.
PICO-methode: gebruikt voor het zoeken van antwoorden op vragen in wetenschappelijke literatuur. Staat
voor Popula<e, Interven<e, Controle en Outcome.
2.5 Tot besluit
De klinisch neuropsycholoog is een science-prac99oner: ontrafelt menselijk gedrag, verkrijgt inzicht in
waarom de ene persoon wel een stoornis ontwikkelt en de andere niet en probeert herstel te voorspellen.
H1: WAT IS KLINISCHE NEUROPSYCHOLOGIE?
1.1 Inleiding
Neuropsychologie = studie van de samenhang tussen gedrag en de werking van hersenen. Gedrag bestaat
uit overt gedrag (waarneembare ac<es/ reac<es), cogni<eve func<es (denkprocessen) en emo<e (voelen).
Klinische neuropsychologie = studie naar de rela<e van hersenstoornissen en gedrag.
Lesie = een beschadiging in de hersenen, leidt tot een stoornis in een bepaalde cogni<eve func<e.
Sommige beschadiging is niet aantoonbaar in hersenscans à wordt gesproken van hersendisfunc<es die
kunnen leiden tot cogni<eve func<estoornissen.
1.2 Klinische neuropsychologie in historisch perspec6ef
De gedachte dat de hersenen een rol spelen bij mentale func<es komt uit de klassieke oudheid. Toen was
de leidende gedachte dat afwijkend gedrag ontstond onder invloed van bovennatuurlijke krachten.
Hippocrates hield als eerste de hersenen verantwoordelijk voor het intellect, zintuigen, kennis en emo<es.
Aristoteles beweerde juist dat de ziel zich in het hart bevond en de hersenen enkel een orgaan van weinig
belang waren.
Herophilus beargumenteerde dat in de met vocht gevulde holtes in de hersenen zich de waarneming, het
begrijpen en het geheugen bevinden à celtheorie/ ventrikelleer.
Descartes kwam met het dualisme: de ra<o (geest) bestaat gescheiden van het lichaam. Hij beweerde dat
de geest zich in de pijnappelklier (epifyse) bevond.
Gall: de mens bezit verschillende mentale func<es en deze zijn onaKankelijk van elkaar op specifieke,
zelfstandig func<onerende delen van de hersenen op de cortex. Aan de hand van knobbels op de schedel
zou af te lezen zijn hoe goed een bepaalde func<e was.
Gebied van Broca: gebied in de linker frontaalkwab, belangrijk bij het spreken van taal.
Gebied van Wernicke: gebied in de linker temporaalkwab, belangrijk bij het begrijpen van taal.
Schade in de verbindingsbanen tussen gebied van Broca en gebied van Wernicke à conduc<eafasie: wel
taal kunnen spreken en begrijpen, maar gesproken woorden niet na kunnen zeggen.
Lissauer: herkennen van objecten verloopt in 2 fasen: appercep<e (waarneming) en associa<e (kenmerken
gekoppeld aan concept).
Dat schade op een specifieke loca<e in de hersenen voor een bepaalde func<estoornis kunnen leiden,
betekent niet per se dat deze func<e zelf zich ook op die plaats bevindt.
Goldstein: holis<sche kijk: mensen reageren niet alleen op s<muli uit de omgeving maar gedrag wordt door
verschillende factoren gestuurd.
Donders: reac<e<jdtaken.
Wilhelm Wundt: grondlegger experimentele psychologie.
Francis Galton: psychometrie, individuele verschillen.
,1.3 Moderne klinische neuropsychologie (na de tweede wereldoorlog)
Aleksandr Luria: model van Luria: func<onele theorie. Alle gebieden in de hersenen zijn betrokken bij 3
basisfunc<es (units) die met elkaar interacteren:
1. Subcor<cale hersengebieden: regula<e van arousal- en aandachtsprocessen (ac<va<e).
2. Posterieure hersengebieden: informa<everwerking van de input.
3. Anterieure hersengebieden: planning en organisa<e van handelen, de output.
Informa<e binnen elke unit wordt verwerkt in hiërarchisch geordende primaire, secundaire, en ter<aire
zones. Nog een indeling van Luria: talige processen in de linkerhersenhelX en niet-talige processen in de
rechterhersenhelX.
Een bepaald aspect van informa<everwerking kan dus plaatsvinden in een bepaalde func<onele unit in één
van de twee hersenhelXen, binnen een specifieke hiërarchisch geordende zone. In dit model zijn lokalisa<e
en holisme in balans.
Norman Geschwind: in de hersenen zijn func<onele centra die met elkaar verbonden zijn, disconnec<e van
deze verbindingen leidt tot specifieke uitvalsverschijnselen.
Dissocia<e = als een pa<ënt met een lesie op plaats X een stoornis heeX op taak A, maar niet op taak B.
Dubbele dissocia<e = als een andere pa<ënt met een lesie op plaats Y een stoornis heeX op taak B, maar
niet op taak A.
Arthur Benton: ontwikkelde gestandaardiseerde methoden om motorische, sensorische, visuo-spa<ële,
taal- en geheugenstoornissen te meten bij hersenbeschadiging: presta<e onder een bepaalde score bij een
gezonde persoon werd geclassificeerd als een stoornis.
Boston Process Approach: gedrag van pa<ënten <jdens testafname net zo belangrijp als de tests.
Seman<sch geheugen = geheugen voor informa<e gebaseerd op algemene kennis op de wereld.
Episodisch geheugen = geheugen voor <jd- en plaatsgebonden informa<e.
à Onderscheiden door Elizabeth Warrington.
Met de komst van CT-scans en (f)MRI-scans werd het mogelijk de hersenen van levende pa<ënten af te
beelden, en verschoof de focus van lokalisa<e naar diagnos<ek en de gevolgen van hersenbeschadiging.
Met de komst van computers werd het ontwerp netwerkmodellen voor het func<oneren van de hersenen
mogelijk gemaakt.
1.4 Neuropsychologie in Nederland
Ontwikkelde zich in Nederland stuk later dan in Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk.
1970: s<ch<ng van de Nederlandse Vereniging voor Neuropsychologie (NVN). Vanaf 1970 ook sterke
groei in de klinische neuropsychologie.
,H2: NEUROPSYCHOLOGIE: DE WETENSCHAPPELIJKE METHODEN
2.1 Inleiding
De basis van onderzoek in de psychologie is de empirische cyclus:
Begint met een observa<e die leidt tot een onderzoeksvraag. Vervolgens
wordt er een hypothese geformuleerd (induc<e). Om deze hypothese te
testen wordt er een onderzoek opgesteld waarin een voorspelling wordt
gedaan over wat er verwacht wordt in een specifieke situa<e (deduc<e), en
vindt er opera<onalisering plaats. Dan wordt er data verzameld (toetsen). De
resultaten worden geïnterpreteerd en er worden conclusies getrokken
(evalua<e).
De diagnos<sche cyclus berust op de empirische cyclus.
Type I fout = foutposi<ef. Je zegt dan dat er een effect is wanneer deze er in werkelijkheid niet is.
Type II fout = foutnega<ef. Je zegt dan dat er geen effect is wanneer deze er in werkelijkheid wel is.
2.2 Vraagstelling
Fundamentele vraagstelling richten zich op vergroten van kennis en hoeven geen direct maatschappelijk
nut te hebben. Toegepaste vraagstelling hebben een direct en concreet nut in de prak<jk.
Klinische neuropsychologie: focus op mensen met hersenbeschadiging.
Cogni<eve wetenschappen: focus op mensen zonder hersenbeschadiging.
2.3 Onderzoeksopzet
Ethische aspecten: Verklaring van Helsinki (1964): respect voor het individu en informed consent. Het
belang van het individu prevaleert al<jd boven het belang van het onderzoek.
Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen (WMO): al het onderzoek waar mensen aan
meedoen moet door een medisch-ethische toetsingscommissie (METC) getoetst worden en onderzoekers
moeten in lijn werken met de privacywet Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG).
Technieken:
Ra<oscore geeX aan hoe een complexere condi<e zich verhoudt tot simpelere condi<e (vaak reac<e<jden).
Vragenlijsten en observa<elijsten kunnen eventuele problemen met ecologische validiteit verhelpen.
Nadeel: de situa<e waarin geobserveerd wordt is niet gestandaardiseerd à virtual reality (virtuele
omgeving) en augmented reality (toevoegen van virtuele elementen aan een bestaande omgeving): zowel
ecologisch valide als gestandaardiseerd en veilig.
Drie typen onderzoek in de klinische neuropsychologie:
- Beschrijvend: observa<e van popula<es of 1 enkele persoon.
- Correla<oneel: groepen worden vergeleken zonder manipula<e van variabelen/ condi<es.
- Experimenteel: groepen worden vergeleken met manipula<e van variabelen/ condi<es, zo kunnen
causale verbanden worden aangetoond.
Kwalita<eve data: niet-numerieke data, kan worden uitgedrukt in woorden (observa<es en interviews bv.).
Kwan<ta<eve data: numerieke data.
Onderzoeksdesigns:
- Review en meta-analyse. Richtlijnen voor het schrijven hiervan: PRISMA (Preferred Repor9ng
Items for Systema9c Reviews and Meta-Analyses).
- Randomised Controlled Trial (RCT): gerandomiseerd effectenonderzoek. Idealiter dubbelblind: als
zowel de behandelaar als de proefpersoon niet weet welke behandeling wordt aangeboden.
, Vrijwel onmogelijk in klinische neuropsychologie. In een per-protocolanalyse worden uitgevallen
personen weggelaten uit de analyse, kan vertekeningen geven. Bij een inten9on-to-treat analyse
worden de groepen geanalyseerd zoals ze bij aanvang waren ingedeeld.
- Cross-over: is een type RCT. Hier krijgen proefpersonen niet 1 maar meerdere interven<es, en
wordt het effect van de interven<es binnen de proefpersoon vergeleken (denk aan within-subjects
design). AB/BA design: groep 1 krijgt eerst behandeling A en na de wash-out-periode behandeling
B, en groep 2 krijgt eerst behandeling B en daarna behandeling A.
- Mul9ple baseline: meerdere voorme<ngen om vast te stellen wat de baseline is en hoe eventueel
herstel verloopt.
- Longitudinaal: meerdere me<ngen over een langere <jdsperiode. Cohortstudie = longitudinaal
onderzoek waarin een specifieke groep mensen (cohort) over langere <jd gevolgd wordt.
- Cross-sec<oneel: me<ngen op één punt in <jd.
- Case-control: groep mensen met bepaalde aandoening vergeleken met groep mensen zonder.
- Gevalsstudies: single-case-study of case-series, waar één of meerdere personen grondig
bestudeerd worden. Hier wordt vaak gebruik gemaakt van dissocia<e en dubbele dissocia<e. Het
uitgangspunt bij dissocia<e is dat een pa<ënt normaal presteert op taak I en afwijkend op taak II.
Open wetenschap is een erg belangrijk: FAIR principes: Findable, Accessible, Interoperable en Reusable.
Open acces = kosteloos toegang tot onderzoeksresultaten.
Reproduceerbaarheid = of een andere onderzoeker met dezelfde dataset dezelfde resultaten zou vinden.
Repliceerbaarheid = of dezelfde resultaten gevonden zouden worden als het onderzoek opnieuw wordt
uitgevoerd met nieuw verzamelde data.
Publica<ebias = neiging om nulresultaten minder snel te publiceren.
Cita<ebias = neiging om nulresultaten minder snel te citeren.
Preregistra<e = voorafgaand aan dataverzameling vastleggen wat de onderzoeksvragen, hypothesen en
geplande analysemethoden zijn. Kan transparan<e verhogen.
Registered reports = preregistra<es die van tevoren door peer review gaan, en vooraf al gekeurd worden
voor publica<e, ongeacht de uitkomst.
Ook is het belangrijk ervaringsdeskundigen mee te nemen in onderzoek.
2.4 Valorisa6e en Implementa6e
Valorisa<e = het omzejen van kennis naar een product, dienst of proces.
Implementa<e = het invoeren van dat product, dienst of proces.
In alle stappen van de empirische cyclus dient over valorisa<e en implementa<e nagedacht te worden.
PICO-methode: gebruikt voor het zoeken van antwoorden op vragen in wetenschappelijke literatuur. Staat
voor Popula<e, Interven<e, Controle en Outcome.
2.5 Tot besluit
De klinisch neuropsycholoog is een science-prac99oner: ontrafelt menselijk gedrag, verkrijgt inzicht in
waarom de ene persoon wel een stoornis ontwikkelt en de andere niet en probeert herstel te voorspellen.
