Samenvatting Meervoudig verbinden in het sociale domein H5 en H6

H5 Cultuursensitief exploreren

5.2 culturalisering versus interculturele sensitiviteit
Zowel Dries en Hoffman als Hoffer stellen dat er (onbedoeld) in de praktijk een
statische benadering van cultuur overheerst. Bij het zoeken naar verklaringen
voor het denken en handelen van cliënten verwijzen professionals nog te vaak
naar de cultuur van het land van herkomst.

Culturaliseren = dat betrokkenen het denken en handelen van individuele
migranten verklaren vanuit een vermeende cultuur van het land van herkomst.
-> kan tot misverstanden leiden en belemmerend werken bij de opbouw van een
werkrelatie.

Bezwaren tegen culturalisering
1. Het ontkent het meervoudige karakter en de veranderbaarheid van
iemands identiteit.
2. Het gaat voorbij aan de interne diversiteit van culturen, religies en
bevolkingsgroepen.
-> dorpen hebben veel collectivistische kenmerken terwijl NL als
individualistisch beschouwd kan worden.
3. Veranderingen in het land van herkomst kunnen over het hoofd worden
gezien.
4. Culturele en religieuze elementen kunnen met elkaar worden verward.
-> eerwraak bij islam, terwijl het in feite om culturele verschijnselen gaat.
5. Vooroordelen en stereotypen worden hierdoor weergegeven, die kritiekloos
worden overgenomen.
6. Er wordt meer op verschillen dan overeenkomst tussen migranten en
Nederlanders gefocust.
7. Sommige werkers gebruiken ‘de andere cultuur’ als rechtvaardig bij de
uitleg waarom de communicatie met een persoon met een andere
culturele achtergrond lastig verloopt.
-> hierdoor wordt het gedrag (van de persoon uit het buitenland) buiten-
gewoons, waardoor ze zich handelingsverlegen worden.

Veel autochtone werkers zijn bang om bij interculturele communicatie fouten te
maken en daarmee te discrimineren. Dit kan leiden tot passieve tolerantie: het
niet durven aanspraken van een persoon op bepaald gedrag of bepaalde
opvattingen waar ze het eigenlijk niet mee eens zijn.

Competentie interculturele sensitiviteit
De competentie interculturele sensitiviteit bestaat uit:
 Cultureel sensitieve houding
o Je staat open voor gevoelens en behoeften van anderen.
o Je realiseert je dat bepaald gedrag bepaalde acties en gevoelens bij
mensen kan oproepen en houdt hier bewust rekening mee.
o Sterk op het belang van anderen gericht zijn.
o Je bent proactief, innovatief en straalt vertrouwen uit.
o Je bent in staat anderen openlijk te waarderen.
o Je bent in staat te reflecteren op je eigen gedrag en van anderen.
o Je bent erop gericht anderen in hun waarde te laten.
o Je toont begrip en respect voor afwijkende visies, omgangsvormen,
principes en gewoonten (ook bij weerstand).
 Voorwaardelijke kennis en vaardigheden.
o Deze kunnen ontwikkeld worden vanuit ervaring in de praktijk.

, o Van belang om deze te delen met anderen (wederkerigheid).

Interculturele sensitiviteit is nodig als het gaat om het ondersteuning bij
persoonlijke omstandigheden waarin de ander verkeert.

5.3 Basishouding van presentie
De presentiebenadering is een professionele manier van werken, waarbij het
draait om de relationele afstemming van de zorg op de behoeften van de
kwetsbare ander.
o Niet richten op een vooraf gepland resultaat.
o Zorgvuldig en liefdevol aansluiten
o Nabijheid en aandacht
o Radicale aansluiting en leefwereldgerichtheid.
o Rust, trouw, aanspreekbaarheid en benaderbaarheid.

Aansluiten en relationeel afstemmen zijn dus de basiskenmerken van presentie.
Dit betekent dat vanuit de relatie blijkt wat goede zorg of ondersteuning is voor
deze client op dit moment.
De presentiewerker neemt het perspectief en de behoeftelogica van de ander als
leidraad, niet de methodiek.

Presentie is op de eerste plaats gericht op het zoeken naar een bevredigende
relatie tot het leven, ook als mensen in dat leven vastgelopen zijn. Door dit
afwijkende perspectief op zorg en ondersteuning biedt presentie een mogelijke
basis om bestaande methodieken meer af te stemmen op zeer kwetsbare burgers
met een complexe problematiek.

Meer dan een methode van werken
De presentiebenadering richt zich niet alleen op goede zorg in de praktijk, maar
ook op managementstijlen en systemen die bureaucratie verminderen. Ze speelt
een rol in zowel zorgtransities als organisatorische veranderingen en is breed
inzetbaar, bijvoorbeeld in bemoeizorg, onderwijs, politiewerk en wonen. De
methode is gebaseerd op een filosofische en theologische visie op menselijke
waardigheid en sociale verbondenheid. Daarnaast bekijkt de theorie
maatschappelijke problemen vanuit het perspectief van de meest kwetsbare
burgers.

Presentie en haar wortels
De presentietheorie is ontwikkeld door Andries Baart op basis van empirisch-
kwalitatief onderzoek naar zorgverleners die nauw betrokken waren bij
buurtbewoners. Hij onderzocht wat goede zorgverleners doen en ontdekte dat
hun werkwijze sterk afwijkt van de gangbare aanpak, vooral door de radicale
leefwereldaansluiting. In Theorie van de presentie (2001) beschreef hij
gedetailleerd wat presentiewerkers doen en welke effecten dit heeft. In de vijftien
jaar daarna werd de theorie verder uitgewerkt en geïmplementeerd in
verschillende werkvelden via een breed netwerk van beoefenaars en
wetenschappers.

De presentietheorie is complex en veelzijdig, maar heeft enkele kernprincipes:
aansluiten bij mensen en je op hen afstemmen. Met als kernvragen: Wat
betekenen aansluiten en afstemmen? Hoe pas je dit toe? En welke kennis,
vaardigheden en houding zijn hiervoor nodig?

, 5.4 Kenmerken en werkprincipes van een presente professional
Hierna volgt een samenvatting van de kenmerken en presentieprincipes zoals
deze
door Andries Baart zijn verwoord in zijn basisboek Theorie van de presentie
(2001).

Kenmerk 1 – Vrij zijn voor
 = Als je de ander tegemoet komt met een open agenda, zonder
gebondenheid en vooringenomenheid.
 Principe: je bevrijdt je van routines, institutionalisering en de vaste agenda
om open aan te kunnen sluiten en betrokken te kunnen zijn bij het
geleefde leven van de ander.
 Kernwaarde: beschikbaarheid

Kenmerk 2 – openstaan voor
 = Dat je belangstelling toont en uitnodigt tot contact; je toont empathie en
je eigen emoties.
 Principe: jezelf openen door naar de ander toe te wenden.
 Kernwaarde: ontvankelijkheid

Kenmerk 3 – een aandachtige betrekking aangaan
 = Aandacht voor het alledaags en daarin ook voor kleine betekenisvolle
signalen.
 Volgens Baart het draaipunt in de presentiebenandering: pas als je je hebt
vrijgemaakt en geopend hebt, kun je je met aandacht betrekken op de
ander.
 Principe: jezelf laten betrekken -> attent zijn op kleine en onverwachte
signalen die wijzen op wat voor de ander belangrijk is en waar je voor de
ander van betekenis kunt zijn.
 Kernwaarde: een zorgzame relatie vanuit verbinding.

Kenmerk 4 – aansluiten bij het bestaande
 = Dat je agenda niet bepaald wordt door wat de ander aan de orde stelt,
maar vooral door hoe de ander het aan de orde stelt binnen de context
van zijn leefsysteem.
 Principe: jezelf voegen door aansluiting te zoeken bij de alledaagse realiteit
van de ander door alledaagse contactvormen -> het verhaal nemen zoals
het is in die structuur en taal.
 Kernwaarde: erkenning en bevestiging.

Kenmerk 5 – van perspectief wisselen
 = Dat je in staat bent de wereld waar te nemen vanuit het perspectief van
de ander.
 Principe: jezelf verplaatsen vanuit een binnen perspectief -> hierdoor kun
je ontdekken waar het bij de ander om draait.
 Betekent ook waar nodig tegen bureaucratische regels en procedures in
gaan.
 Kernwaarde: solidariteit.

Kenmerk 6 – jezelf aanbieden
 = Dit gaat over hulpverlening, maar ook over het als werker onderdeel
worden van een sociaal netwerk en het laten zien van mogelijke
alternatieve gedragingen.