Inleiding onderwijssociologie
College 1 – inleiding
Elchardus et al. H1 en H2 & Ballantine H1 m.u.v. theoretical approaches
Wat is sociologie?
Sociologie is studie van het menselijk sociale leven, van menselijke groepen en
maatschappijen. Het is een overweldigende en dwingende onderneming, omdat
het over ons eigen handelen als sociale wezens gaat.
De sociologie heeft een zeer breed belangstellingsveld, van de analyse van
kortstondige ontmoetingen van mensen op straat, tot onderzoek naar globale,
sociale processen.
- Menselijke sociale leven: De mens is door en door sociaal -> je bent altijd
in contact met andere mensen en hebt anderen nodig om te overleven. Je
leert van anderen en hebt elkaar nodig. We werken samen in grote
groepen (verzorgingsstaat) of in kleinere groepen (mentorklas). Bent altijd
verbonden met mensen en van hen afhankelijk
- Menselijke groepen en maatschappijen: sociale posities, verwachtingen,
SES, sociale ongelijkheid. Sociologen denken veel in hokjes, bestuderen
verschillende groepen.
- Ons eigen handelen als sociale wezens: objectief onderzoek lastig, omdat
het over onszelf gaat. We bestuderen mensen, maar zijn zelf ook mens.
- Zeer breed belangstellingsveld: zowel geïnteresseerd in microniveau als
macroniveau.
o Microprocessen: interacties tussen individuen
o Macroprocessen: sociale systemen, groepen en instituties
Dit is 1 definitie van sociologie. Bestaan veel verschillende definities en kunt niet
1 goede geven.
Lastig om definitie te geven, omdat:
- Het een relatief jong vakgebied is
- Er is geen consensus onder sociologen. Ze zijn het niet met elkaar eens
over de beste aanpak en methode voor de sociologie.
- Het is een breed vakgebied: veel onderwerpen, methoden en sub gebieden
- Definities zijn vaak niet onderscheidend. Veel definities zijn algemeen en
onderscheiden zich dus niet van andere disciplines. Bestaat ook veel
overlap.
In plaats van 1 definitie, focust Elchardus et al. Op:
- 1 werkdefinitie: de wetenschap van het samenleven
- 1 uitgangspunt: alles is contingent, maar niet arbitrair
- Het vraagstuk van de sociale orde
- Taken en houding van een socioloog
Ontstaan van sociologie
150 jaar geleden behoefte aan kennis over maatschappij. Kwam door:
- Overgang van agrarische naar industriële samenleving. Kwam meer
welvaart en was grote maatschappelijke ontwikkeling. Hierbinnen was
modernisering.
- Overgang van standenmaatschappij (maatschappelijke orde lag vast) naar
klassenmaatschappij (positie afhankelijk van sociale klasse en positie lag
niet meer vast). Riep vragen op: hoe accepteren mensen deze sociale
orde?
De wereld/maatschappij veranderde dus. Dit was nieuw dus ontstonden vele
vragen. Sociologie kwam op om antwoord op deze vragen proberen te krijgen.
,Hierdoor meer behoefte aan onderzoek en theorie: toenemende behoefte aan
kennis over de samenleving.
Alles is contingent, maar daarmee nog niet arbitrair
Alles is contingent:
- De sociale orde had ook anders kunnen zijn dan dat het nu is
- Er zijn denkbare alternatieven
Voorbeeld: hoger onderwijssysteem VS vs. NL. In VS is collegegeld veel hoger dan in
NL. In NL zijn universiteiten door overheid geregeld en in de VS minder. Veel
verschillen tussen deze systemen.
Maar daarmee nog niet arbitrair:
- Hoewel het anders had kunnen zijn, zijn er goede redenen voor waarom
het nu is zoals het is
- Instellingen en handelingswijzen zijn niet zomaar toevallig geordend
Voorbeeld: hoger onderwijssysteem VS vs. NL. In NL onderwijs door overheid geregeld
en wat goedkoper, omdat we hier kansengelijkheid belangrijk vinden. VS vindt dat
minder belangrijk, dus is bij hun onderwijssysteem anders geregeld: persoonlijk falen
en slagen.
Rousseau: contingentie is oncomfortabel
Rousseau denkt dat mensen wetten alleen accepteren als een religie hen daartoe
aanzet en motiveert. Daarom vraagt hij zich af: waarom luisteren mensen naar de
wet als zij weten dat de wet door andere mensen is opgesteld?
Civiele religies: religies die de aandacht voor burgerdeugd centraal dienden te
stellen.
Augustus Comté
Antwoord op contingentie is positivisme:
- Kennis baseren op waarneembare feiten (empirie)
- Sociale wetenschap aanpakken als de natuurwetenschap
- Taak van de socioloog is de sociale wetmatigheden onderzoeken
Comté is naamgever en grondlegger van sociologie: het weten van het sociale
leven.
Hij zegt: we moeten gebruikmaken van rede en van je verstand. Het menselijk
handelen wordt niet alleen geleid door de rede, maar ook door impulsen,
gevoelens en emoties.
Sociale orde ontstaat door wetenschap. Wetten bepalen de sociale orde.
Kritiek op positivisme/Comté:
- De samenleving is veranderlijk, is niet hetzelfde als moleculen of
zwaartekracht
- De context is van belang, in elk land is de context anders
- Sociologen zijn zelf mensen, hierdoor beïnvloeding
- Sociaal onderzoek is politiek gevoelig. Uitspraken die sociologen doen
hebben invloed op de samenleving.
Kortom: hoewel Comté een goed idee had om de samenleving te begrijpen met
wetenschap, is het niet zo simpel omdat mensen en samenlevingen veel
ingewikkelder zijn dan dingen in de natuur.
Verlichting: opmars van de wetenschap. Sterk geseculariseerd,
geïndividualiseerd en gerationaliseerd denken. Religie staat niet meer centraal,
maar meer het rationele denken en de wetenschap. De rede moet de grondslag
van de maatschappelijke orde worden.
,Tegen-verlichting: het redelijke handelen zou tot egoïsme, sociale ontreddering
en vervreemding leiden. Men zou elkaar niet meer respecteren als er geen regels
van bovennatuurlijke oorsprong zouden zijn. Godsdienst en gezag zijn nodig om
samenleving te regelen.
Debat Habermas en Luhmann
Habermas: verlichtingsdenker, pro-rationalisering
- Wetenschappelijk onderzoek is belangrijk, maar niet genoeg om sociale
orde te bewaren.
- Wetenschap leert ons nu hoe we efficiënt en doeltreffend handelen, maar
niet wat we moeten doen en welke doelen belangrijk zijn om te bereiken.
- De wetenschap reikt ons een methode om met elkaar te leren
communiceren, leidt ertoe dat eerlijke en redelijke mensen het eens
worden over beleidsprioriteiten. Sociale orde ontstaat door communicatie
(rede).
Habermas net als Comté voorstander van de verlichting en vinden dat je gebruik
moet maken van de rede en van je verstand.
Eerlijke en redelijke mensen kunnen het wel eens worden hoe de samenleving
hoort te zijn. De wetenschap zorgt hiervoor. Zo kan het arbitraire verdwijnen
(arbitrair: er zijn geen goede redenen waarom iets is zoals het is)
Luhmann: tegenverlichting, anti-rationalisering
- We worden het nooit eens over beleidsprioriteiten, zelf eerlijke en redelijke
mensen niet
- Met het arbitraire moeten we leren leven
- Hoe worden we het wel eens?
o Meerderheidsregels: als de meerderheid van de mensen voor iets
kiezen dan accepteren we dat
o Rechtspositivisme: stelt dat een wet respect verdient, ongeacht haar
inhoud of de doelen die zij dient. Zolang zij maar op de correcte
wijze volgens de voorziene procedure tot stand is gekomen.
o Chaos vermijden door mensen te laten geloven in een bestaande
orde die onvermijdelijk is, zoals godsdienst, ‘het is natuurlijk’ of
traditie.
We moeten met het arbitraire leren leven, want we worden het toch nooit met
elkaar eens. Sociale orde ontstaat door het aanvaarden van het arbitraire: ook
regels die we niet zo logisch vinden, accepteren om orde te behouden.
Kritiek van Habermas op Luhmann: het recht moet rechtvaardig zijn en het moet
worden bekritiseerd op basis van rechtvaardigheidsgevoel.
Sociale orde: datgene wat het leven een zekere mate van voorspelbaarheid
geeft en op die manier leefbaar maakt. Bijvoorbeeld: geheel van
machtsverhoudingen, wetten, regels, gewoonten en instellingen.
Het doet er niet toe of we links of rechts rijden. Het is wel van belang dat we allemaal
hetzelfde doen. Hoe zorgen we nou dat iedereen zich hieraan houdt?
Probleem van de sociale orde:
- Hoe krijgt ons leven mate van voorspelbaarheid?
- Welke regels zijn absoluut nodig en dus niet-arbitrair?
- Hoe kan het dat mensen de sociale orde accepteren?
- Waarom vertrouwen we op alles? Trein, voedsel van de winkels, artsen.
Legitimerende derden
, Het probleem van de niet-arbitraire contingentie: welke regels/sociale fenomenen
zijn niet-arbitrair?
3 bronnen van niet-contingentie. Manieren om sociale orde te verantwoorden en
te legitimeren:
- Natuur: onze maatschappelijke organisatie is aangepast aan de menselijke
natuur en dit is een gegeven. Natuurlijke condities geven beperkingen op
onze keuzemogelijkheden.
- Geschiedenis: een samenleving leeft noodgedwongen met eigen verleden.
Hier heb je geen invloed op en hier moet je mee leven, hierdoor
beperkingen.
o Pad-afhankelijkheid: vorm van instelling/samenleving van vandaag
blijft getekend door de manier waarop zij tot stand kwam.
- Samenhang: samenleving is complex systeem van verschillende
subonderdelen die met elkaar samenhangen: onderwijssystemen,
arbeidsmarkt, gezinnen, etc. Samenhang tussen systemen, er moet een
balans gevonden worden.
In gezin vroeger man als kostwinnaar en vrouw als verzorger, maar nu werkt
vrouw vaak ook. Moet balans gevonden worden.
Deze bronnen zijn niet contingent en niet-arbitrair maar alle 3 toch beperkt in
hun verklaringskracht.
Taken van socioloog
Empirisch-analytische taak (cijferaar)
Is kernopdracht sociologie. Om de wereld te kennen moet je die heel goed
bekijken en bestuderen, waarnemen door te observeren. Moeten inzicht
verwerven in de samenhangen die zich voordoen en vat krijgen op de regelmaten
en oorzaak-gevolg relaties.
Empirisch analytische kennis nuttig bij uitstippelen en evalueren van beleid en
geeft algemene kennis over mens en samenleving. Onderzoekscyclus hierbij erg
belangrijk.
Voorbeeld: als er wordt gezegd dat meisjes het slechter doen in onderwijs, vraag
socioloog zich af: is dat echt zo? Is dat een nieuw verschijnsel? Doet het zich ook in
andere landen voor? Waarom doen meisjes het slechter dan jongens?
Kritische taak (mythejager)
Bestaande visies in twijfel trekken. Als uitspraak wordt gedaan kan socioloog
zeggen dat het niet klopt. Kan voor conflicten zorgen, omdat er weerstand kan
komen tegen zijn nieuwe kennis.
Socioloog komt achter werkelijkheid die mensen soms liever niet onder ogen
willen zien.
- Marx die zei dat dominante groepen te dominant waren in economische en
sociale wetmatigheden
- Freud zei dat er een dubbele werkelijkheid was: bewustzijn en
onderbewustzijn
Praktische taak (levenskunstenaar)
Zo dicht mogelijk bij belevingswereld van mensen willen komen. Sociologie van
het dagelijkse leven, waarin socioloog het gedrag niet beschrijft in termen van
theorieën die dan worden getoetst, maar in de terminologie en de
voorstellingswijzen die mensen zelf gebruiken.
Om dagelijkse leven te begrijpen, moet men minder vertrouwen op de rede en
meer steunen op het aanvoelen en het empathisch vermogen.
Claude Javeau: sociologie van het dagelijkse leven: gedrag niet beschreven in
termen van theorieën, maar in de voorstellingswijzen die mensen zelf gebruiken.
College 1 – inleiding
Elchardus et al. H1 en H2 & Ballantine H1 m.u.v. theoretical approaches
Wat is sociologie?
Sociologie is studie van het menselijk sociale leven, van menselijke groepen en
maatschappijen. Het is een overweldigende en dwingende onderneming, omdat
het over ons eigen handelen als sociale wezens gaat.
De sociologie heeft een zeer breed belangstellingsveld, van de analyse van
kortstondige ontmoetingen van mensen op straat, tot onderzoek naar globale,
sociale processen.
- Menselijke sociale leven: De mens is door en door sociaal -> je bent altijd
in contact met andere mensen en hebt anderen nodig om te overleven. Je
leert van anderen en hebt elkaar nodig. We werken samen in grote
groepen (verzorgingsstaat) of in kleinere groepen (mentorklas). Bent altijd
verbonden met mensen en van hen afhankelijk
- Menselijke groepen en maatschappijen: sociale posities, verwachtingen,
SES, sociale ongelijkheid. Sociologen denken veel in hokjes, bestuderen
verschillende groepen.
- Ons eigen handelen als sociale wezens: objectief onderzoek lastig, omdat
het over onszelf gaat. We bestuderen mensen, maar zijn zelf ook mens.
- Zeer breed belangstellingsveld: zowel geïnteresseerd in microniveau als
macroniveau.
o Microprocessen: interacties tussen individuen
o Macroprocessen: sociale systemen, groepen en instituties
Dit is 1 definitie van sociologie. Bestaan veel verschillende definities en kunt niet
1 goede geven.
Lastig om definitie te geven, omdat:
- Het een relatief jong vakgebied is
- Er is geen consensus onder sociologen. Ze zijn het niet met elkaar eens
over de beste aanpak en methode voor de sociologie.
- Het is een breed vakgebied: veel onderwerpen, methoden en sub gebieden
- Definities zijn vaak niet onderscheidend. Veel definities zijn algemeen en
onderscheiden zich dus niet van andere disciplines. Bestaat ook veel
overlap.
In plaats van 1 definitie, focust Elchardus et al. Op:
- 1 werkdefinitie: de wetenschap van het samenleven
- 1 uitgangspunt: alles is contingent, maar niet arbitrair
- Het vraagstuk van de sociale orde
- Taken en houding van een socioloog
Ontstaan van sociologie
150 jaar geleden behoefte aan kennis over maatschappij. Kwam door:
- Overgang van agrarische naar industriële samenleving. Kwam meer
welvaart en was grote maatschappelijke ontwikkeling. Hierbinnen was
modernisering.
- Overgang van standenmaatschappij (maatschappelijke orde lag vast) naar
klassenmaatschappij (positie afhankelijk van sociale klasse en positie lag
niet meer vast). Riep vragen op: hoe accepteren mensen deze sociale
orde?
De wereld/maatschappij veranderde dus. Dit was nieuw dus ontstonden vele
vragen. Sociologie kwam op om antwoord op deze vragen proberen te krijgen.
,Hierdoor meer behoefte aan onderzoek en theorie: toenemende behoefte aan
kennis over de samenleving.
Alles is contingent, maar daarmee nog niet arbitrair
Alles is contingent:
- De sociale orde had ook anders kunnen zijn dan dat het nu is
- Er zijn denkbare alternatieven
Voorbeeld: hoger onderwijssysteem VS vs. NL. In VS is collegegeld veel hoger dan in
NL. In NL zijn universiteiten door overheid geregeld en in de VS minder. Veel
verschillen tussen deze systemen.
Maar daarmee nog niet arbitrair:
- Hoewel het anders had kunnen zijn, zijn er goede redenen voor waarom
het nu is zoals het is
- Instellingen en handelingswijzen zijn niet zomaar toevallig geordend
Voorbeeld: hoger onderwijssysteem VS vs. NL. In NL onderwijs door overheid geregeld
en wat goedkoper, omdat we hier kansengelijkheid belangrijk vinden. VS vindt dat
minder belangrijk, dus is bij hun onderwijssysteem anders geregeld: persoonlijk falen
en slagen.
Rousseau: contingentie is oncomfortabel
Rousseau denkt dat mensen wetten alleen accepteren als een religie hen daartoe
aanzet en motiveert. Daarom vraagt hij zich af: waarom luisteren mensen naar de
wet als zij weten dat de wet door andere mensen is opgesteld?
Civiele religies: religies die de aandacht voor burgerdeugd centraal dienden te
stellen.
Augustus Comté
Antwoord op contingentie is positivisme:
- Kennis baseren op waarneembare feiten (empirie)
- Sociale wetenschap aanpakken als de natuurwetenschap
- Taak van de socioloog is de sociale wetmatigheden onderzoeken
Comté is naamgever en grondlegger van sociologie: het weten van het sociale
leven.
Hij zegt: we moeten gebruikmaken van rede en van je verstand. Het menselijk
handelen wordt niet alleen geleid door de rede, maar ook door impulsen,
gevoelens en emoties.
Sociale orde ontstaat door wetenschap. Wetten bepalen de sociale orde.
Kritiek op positivisme/Comté:
- De samenleving is veranderlijk, is niet hetzelfde als moleculen of
zwaartekracht
- De context is van belang, in elk land is de context anders
- Sociologen zijn zelf mensen, hierdoor beïnvloeding
- Sociaal onderzoek is politiek gevoelig. Uitspraken die sociologen doen
hebben invloed op de samenleving.
Kortom: hoewel Comté een goed idee had om de samenleving te begrijpen met
wetenschap, is het niet zo simpel omdat mensen en samenlevingen veel
ingewikkelder zijn dan dingen in de natuur.
Verlichting: opmars van de wetenschap. Sterk geseculariseerd,
geïndividualiseerd en gerationaliseerd denken. Religie staat niet meer centraal,
maar meer het rationele denken en de wetenschap. De rede moet de grondslag
van de maatschappelijke orde worden.
,Tegen-verlichting: het redelijke handelen zou tot egoïsme, sociale ontreddering
en vervreemding leiden. Men zou elkaar niet meer respecteren als er geen regels
van bovennatuurlijke oorsprong zouden zijn. Godsdienst en gezag zijn nodig om
samenleving te regelen.
Debat Habermas en Luhmann
Habermas: verlichtingsdenker, pro-rationalisering
- Wetenschappelijk onderzoek is belangrijk, maar niet genoeg om sociale
orde te bewaren.
- Wetenschap leert ons nu hoe we efficiënt en doeltreffend handelen, maar
niet wat we moeten doen en welke doelen belangrijk zijn om te bereiken.
- De wetenschap reikt ons een methode om met elkaar te leren
communiceren, leidt ertoe dat eerlijke en redelijke mensen het eens
worden over beleidsprioriteiten. Sociale orde ontstaat door communicatie
(rede).
Habermas net als Comté voorstander van de verlichting en vinden dat je gebruik
moet maken van de rede en van je verstand.
Eerlijke en redelijke mensen kunnen het wel eens worden hoe de samenleving
hoort te zijn. De wetenschap zorgt hiervoor. Zo kan het arbitraire verdwijnen
(arbitrair: er zijn geen goede redenen waarom iets is zoals het is)
Luhmann: tegenverlichting, anti-rationalisering
- We worden het nooit eens over beleidsprioriteiten, zelf eerlijke en redelijke
mensen niet
- Met het arbitraire moeten we leren leven
- Hoe worden we het wel eens?
o Meerderheidsregels: als de meerderheid van de mensen voor iets
kiezen dan accepteren we dat
o Rechtspositivisme: stelt dat een wet respect verdient, ongeacht haar
inhoud of de doelen die zij dient. Zolang zij maar op de correcte
wijze volgens de voorziene procedure tot stand is gekomen.
o Chaos vermijden door mensen te laten geloven in een bestaande
orde die onvermijdelijk is, zoals godsdienst, ‘het is natuurlijk’ of
traditie.
We moeten met het arbitraire leren leven, want we worden het toch nooit met
elkaar eens. Sociale orde ontstaat door het aanvaarden van het arbitraire: ook
regels die we niet zo logisch vinden, accepteren om orde te behouden.
Kritiek van Habermas op Luhmann: het recht moet rechtvaardig zijn en het moet
worden bekritiseerd op basis van rechtvaardigheidsgevoel.
Sociale orde: datgene wat het leven een zekere mate van voorspelbaarheid
geeft en op die manier leefbaar maakt. Bijvoorbeeld: geheel van
machtsverhoudingen, wetten, regels, gewoonten en instellingen.
Het doet er niet toe of we links of rechts rijden. Het is wel van belang dat we allemaal
hetzelfde doen. Hoe zorgen we nou dat iedereen zich hieraan houdt?
Probleem van de sociale orde:
- Hoe krijgt ons leven mate van voorspelbaarheid?
- Welke regels zijn absoluut nodig en dus niet-arbitrair?
- Hoe kan het dat mensen de sociale orde accepteren?
- Waarom vertrouwen we op alles? Trein, voedsel van de winkels, artsen.
Legitimerende derden
, Het probleem van de niet-arbitraire contingentie: welke regels/sociale fenomenen
zijn niet-arbitrair?
3 bronnen van niet-contingentie. Manieren om sociale orde te verantwoorden en
te legitimeren:
- Natuur: onze maatschappelijke organisatie is aangepast aan de menselijke
natuur en dit is een gegeven. Natuurlijke condities geven beperkingen op
onze keuzemogelijkheden.
- Geschiedenis: een samenleving leeft noodgedwongen met eigen verleden.
Hier heb je geen invloed op en hier moet je mee leven, hierdoor
beperkingen.
o Pad-afhankelijkheid: vorm van instelling/samenleving van vandaag
blijft getekend door de manier waarop zij tot stand kwam.
- Samenhang: samenleving is complex systeem van verschillende
subonderdelen die met elkaar samenhangen: onderwijssystemen,
arbeidsmarkt, gezinnen, etc. Samenhang tussen systemen, er moet een
balans gevonden worden.
In gezin vroeger man als kostwinnaar en vrouw als verzorger, maar nu werkt
vrouw vaak ook. Moet balans gevonden worden.
Deze bronnen zijn niet contingent en niet-arbitrair maar alle 3 toch beperkt in
hun verklaringskracht.
Taken van socioloog
Empirisch-analytische taak (cijferaar)
Is kernopdracht sociologie. Om de wereld te kennen moet je die heel goed
bekijken en bestuderen, waarnemen door te observeren. Moeten inzicht
verwerven in de samenhangen die zich voordoen en vat krijgen op de regelmaten
en oorzaak-gevolg relaties.
Empirisch analytische kennis nuttig bij uitstippelen en evalueren van beleid en
geeft algemene kennis over mens en samenleving. Onderzoekscyclus hierbij erg
belangrijk.
Voorbeeld: als er wordt gezegd dat meisjes het slechter doen in onderwijs, vraag
socioloog zich af: is dat echt zo? Is dat een nieuw verschijnsel? Doet het zich ook in
andere landen voor? Waarom doen meisjes het slechter dan jongens?
Kritische taak (mythejager)
Bestaande visies in twijfel trekken. Als uitspraak wordt gedaan kan socioloog
zeggen dat het niet klopt. Kan voor conflicten zorgen, omdat er weerstand kan
komen tegen zijn nieuwe kennis.
Socioloog komt achter werkelijkheid die mensen soms liever niet onder ogen
willen zien.
- Marx die zei dat dominante groepen te dominant waren in economische en
sociale wetmatigheden
- Freud zei dat er een dubbele werkelijkheid was: bewustzijn en
onderbewustzijn
Praktische taak (levenskunstenaar)
Zo dicht mogelijk bij belevingswereld van mensen willen komen. Sociologie van
het dagelijkse leven, waarin socioloog het gedrag niet beschrijft in termen van
theorieën die dan worden getoetst, maar in de terminologie en de
voorstellingswijzen die mensen zelf gebruiken.
Om dagelijkse leven te begrijpen, moet men minder vertrouwen op de rede en
meer steunen op het aanvoelen en het empathisch vermogen.
Claude Javeau: sociologie van het dagelijkse leven: gedrag niet beschreven in
termen van theorieën, maar in de voorstellingswijzen die mensen zelf gebruiken.
