1.1 Het beroepsmatige leven van de kunstenaar
In de middeleeuwen moesten kunstenaars alleskunners zijn, maar ook nu in de huidige tijd
zijn kunstenaars op de meest uiteenlopende terreinen actief. Het valt voor de meeste
hedendaagse kunstenaars niet mee om daar hun geld mee te verdienen. In de vijftiende
eeuw was er daarentegen een levendige handel in kunstwerken. In de negentiende eeuw
ontstond het begrip l’art pour l’art (kunst voor de kunst) waardoor kunstenaars alleen wilden
dat hun werk gewaardeerd werd om de artistieke waarde ervan. Toegepaste kunst was
minderwaardig.
1.2 de bovenkant en de onderkant van de kunstmarkt
Het is tegenwoordig niet makkelijk om als beeldend kunstenaar in Nederland een normaal
inkomen te verdienen. In 2018 zat slechts 5% van de beeldende kunstenaars boven de
armoedegrens. In de media is er weinig aandacht voor de armoede van kunstenaars. Door
alleen aandacht te geven aan kunst dat voor veel geld wordt verkocht geeft een vertekend
beeld van het alledaagse bestaan van een beeldend kunstenaar.
Bij veel veilingrecords gaat het om kunstenaars die al lang niet meer leven, zoals Leonardo da
Vinci en Vincent van Gogh. Uitzonderingen hierop zijn kunstenaars David Hockney, Jeff Koons
en Gerhard Richter die tijdens hun leven al topprijzen krijgen voor hun werk.
Marlene Dumas
Marlene Dumas is al sinds jaren de meest succesvolle Nederlandse
kunstenaar. Haar olieverfschilderijen en tekeningen hebben altijd de mens
als onderwerp, en haar uitgangspunten zijn foto’s en mensen van
massamedia. Ze heeft een aansprekende losse stijl die binnen enkele streken
iemands uitdrukking kan weergeven. Marlene Dumas en Joep van Lieshout
zijn het topje van de ijsberg van de Nederlandse beeldende kunstenaars.
Het schilderij Die Baba lijkt op het tweede gezicht niet zo aangenaam als dat het eerst lijkt.
De blik van het kind heeft iets kwaadaardigs waardoor het verontrustend wordt. Dit schilderij
is verkocht voor twee miljoen aan de Saatchi Gallery. Haar duurste werk is The Vistor die is
verkocht voor 6,3 miljoen. Zelf krijgt Dumas maar een klein deel van deze miljoenen, want de
werken waren niet meer in haar bezit. Ze krijgt tot een maximum van 12.500 euro. Zelf
profiteert ze wel van de hoge veilingopbrengsten, omdat het zo het verkoop stimuleert.
Kunst is namelijk een winstobject, en een hoge prijs wordt de startgrens voor toekomstig
werk.
Beeldend kunstenaar vs ontwerpers en architecten
De financiële situatie van hedendaagse ontwerpers en architecten verschilt wezenlijk van die
van beeldend kunstenaars.
Ontwerpers en architecten: werken in opdracht voor bedrijven, overheid of particulieren.
Een ontwerper of architect die geen opdracht meer krijgt zal de beroepspraktijk beëindigen.
Beeldend kunstenaars: maken vrij werk niet in opdracht. Als ze geen opdrachten meer
krijgen gaan ze toch door vanwege passie waar geen inkomsten tegenover staan.
,1.3 overleven als beeldend kunstenaar in Nederland
Voor kunstenaars die niet kunnen leven van hun geld is er een overheidsfinanciering
beschikbaar in de vorm van allerlei subsidies. Dit wordt geboden aangezien de waarde van
kunst en cultuur voor de samenleving als groter wordt beschouwd dan de geldelijke waarde.
Een maatschappij kan dus niet zonder kunst.
Er is sinds de jaren tachtig veel discussie over de voors en tegens van subsidies voor kunst en
cultuur.
Voor: cultuur moet worden ondersteund als deze ten onder dreigt te gaan op de vrije markt,
omdat een maatschappij kunst nodig heeft om andere dan alleen economische redenen.
Tegen: subsidie doet kunstenaars vervreemden van de samenleving, omdat ze dan niet meer
hun best zouden doen om het publiek voor hun werk te interesseren.
Staatssecretaris van der Ploeg vond dat kunstenaars op zoek moesten gaan naar andere
financiers dan de overheid. Na hem is de vermindering van kunst- en cultuursubsidies door
andere politici voortgezet.
Vroeger was het ongepast om over kunst en geld te praten, aangezien kunstenaars kunst
maakten voor een hoger doel, en niet voor geld. Tegenwoordig geldt dat kunstenaars die hun
creativiteit inzetten om inkomsten te verwerven als een meerwaarde. Geld wordt nu gezien
als een vorm van publieke waardering, als een teken dat ze een brug proberen te slaan naar
de samenleving.
Kunstenaars die proberen iets nuttig te maken voor de samenleving, sociaal of
commercieel:
(Commercieel) Sigrid Calon: Zij presenteert haar kleurrijke abstracte, geometrische
composities in de vorm van autonome kunstwerken en in allerlei toepassingen. Ze is
productontwerper en tegelijkertijd beeldend kunstenaar.
(Commercieel) Studio Job: dit is een productontwerper die hun gebruiksvoorwerpen
presenteren als kunst.
(Sociaal) Studio Rosengaarde: hij combineert schoonheid en technologische innovatie.
(Sociaal) Debra Solomon: zij bouwt openbaar groen om tot moestuinen en voedselbossen.
(Sociaal) Jeanne van Heeswijk: zij zet overal ter wereld sociale projecten op voor groepen
bewoners.
, Subsidies:
-Rijksoverheid: Mondriaan Fonds, Frank Mandersloot
-Gemeenten en provincies
-vermogende particulieren: Prins Bernhard Cultuurfonds, Bank Giroloterij, Marjan Teeuwen
-subsidies voor koper/opdrachtgever: Kunstkoop, Merel Coebergh
Mondriaan Fonds
Om deze subsidie te verwerven moet een kunstenaar een goed gedocumenteerde aanvraag
indienen. Bij de beoordeling door een onafhankelijke commissie wordt meegenomen hoe
lang de kunstenaar werkzaam is. Het ‘Jong Talent’ fonds is voor kunstenaars die minder dan
vier jaar geleden zijn afgestudeerd.
Frank Mandersloot
Deze kunstenaar kreeg van het Mondriaan Fonds 38.000 euro om nieuw (experimenteel)
werk te stimuleren door het te bekostigen, hij mag het geld ook besteden aan opdracht of
tentoonstellingen. Succes in de kunstwereld betekent het winnen van prijzen, toegelaten
worden tot topinstituten en opgenomen worden in belangrijke collecties. Dit betekent niet
automatisch rijkdom. Frank Mandersloot heeft succes bereikt, maar omdat zijn werk moeilijk
te begrijpen en groot is, zal een particulier dit niet kopen.
Het werk Baar door Mandersloot is aangekocht door Museum
Boijmans Van Beuningen. Hij voegt hier gewone
gebruiksvoorwerpen samen tot constellaties. De titel Baar samen
met de stoelen, de tafel en het ‘geplooide’ metaal brengt het in
verband met een doodskist. De stoelen zijn symbool voor een
actief (rechtopstaand) en afgesloten leven (omgekeerd). Het
geplooide metaal verwijst naar de verstijfde toestand van iets dat
ooit zacht en levendig was. Een aankoop door musea is zeldzaam, daarom hebben
kunstenaars zoals Mandersloot subsidies nodig.
Kunstkoop
Door leningen te verstrekken aan particulieren voor het betalen van kunstwerken in
termijnen, worden veel mensen met een gemiddeld inkomen toch over de streep getrokken
om een kunstwerk te kopen. Merel Coebergh kocht in 2017 een schilderij van Jacqueline de
Jong met Kunstkoop.
Marjan Teeuwen
Zij kreeg financiële bijdrage voor een
kunstopdracht door Museum De Lakenhal om een
architectonische installatie te maken van
gebouwen die gesloopt gingen worden voor
uitbreiding van het museum. Zo wilde het museum
een eerbetoon geven aan de gebouwen. In deze
begroting werd een honorarium (financiële
vergoeding) voor de kunstenaar opgenomen, maar
dit staat vaak niet in verhouding tot de werkelijke tijd die kunstenaars in hun werk steken.
In de middeleeuwen moesten kunstenaars alleskunners zijn, maar ook nu in de huidige tijd
zijn kunstenaars op de meest uiteenlopende terreinen actief. Het valt voor de meeste
hedendaagse kunstenaars niet mee om daar hun geld mee te verdienen. In de vijftiende
eeuw was er daarentegen een levendige handel in kunstwerken. In de negentiende eeuw
ontstond het begrip l’art pour l’art (kunst voor de kunst) waardoor kunstenaars alleen wilden
dat hun werk gewaardeerd werd om de artistieke waarde ervan. Toegepaste kunst was
minderwaardig.
1.2 de bovenkant en de onderkant van de kunstmarkt
Het is tegenwoordig niet makkelijk om als beeldend kunstenaar in Nederland een normaal
inkomen te verdienen. In 2018 zat slechts 5% van de beeldende kunstenaars boven de
armoedegrens. In de media is er weinig aandacht voor de armoede van kunstenaars. Door
alleen aandacht te geven aan kunst dat voor veel geld wordt verkocht geeft een vertekend
beeld van het alledaagse bestaan van een beeldend kunstenaar.
Bij veel veilingrecords gaat het om kunstenaars die al lang niet meer leven, zoals Leonardo da
Vinci en Vincent van Gogh. Uitzonderingen hierop zijn kunstenaars David Hockney, Jeff Koons
en Gerhard Richter die tijdens hun leven al topprijzen krijgen voor hun werk.
Marlene Dumas
Marlene Dumas is al sinds jaren de meest succesvolle Nederlandse
kunstenaar. Haar olieverfschilderijen en tekeningen hebben altijd de mens
als onderwerp, en haar uitgangspunten zijn foto’s en mensen van
massamedia. Ze heeft een aansprekende losse stijl die binnen enkele streken
iemands uitdrukking kan weergeven. Marlene Dumas en Joep van Lieshout
zijn het topje van de ijsberg van de Nederlandse beeldende kunstenaars.
Het schilderij Die Baba lijkt op het tweede gezicht niet zo aangenaam als dat het eerst lijkt.
De blik van het kind heeft iets kwaadaardigs waardoor het verontrustend wordt. Dit schilderij
is verkocht voor twee miljoen aan de Saatchi Gallery. Haar duurste werk is The Vistor die is
verkocht voor 6,3 miljoen. Zelf krijgt Dumas maar een klein deel van deze miljoenen, want de
werken waren niet meer in haar bezit. Ze krijgt tot een maximum van 12.500 euro. Zelf
profiteert ze wel van de hoge veilingopbrengsten, omdat het zo het verkoop stimuleert.
Kunst is namelijk een winstobject, en een hoge prijs wordt de startgrens voor toekomstig
werk.
Beeldend kunstenaar vs ontwerpers en architecten
De financiële situatie van hedendaagse ontwerpers en architecten verschilt wezenlijk van die
van beeldend kunstenaars.
Ontwerpers en architecten: werken in opdracht voor bedrijven, overheid of particulieren.
Een ontwerper of architect die geen opdracht meer krijgt zal de beroepspraktijk beëindigen.
Beeldend kunstenaars: maken vrij werk niet in opdracht. Als ze geen opdrachten meer
krijgen gaan ze toch door vanwege passie waar geen inkomsten tegenover staan.
,1.3 overleven als beeldend kunstenaar in Nederland
Voor kunstenaars die niet kunnen leven van hun geld is er een overheidsfinanciering
beschikbaar in de vorm van allerlei subsidies. Dit wordt geboden aangezien de waarde van
kunst en cultuur voor de samenleving als groter wordt beschouwd dan de geldelijke waarde.
Een maatschappij kan dus niet zonder kunst.
Er is sinds de jaren tachtig veel discussie over de voors en tegens van subsidies voor kunst en
cultuur.
Voor: cultuur moet worden ondersteund als deze ten onder dreigt te gaan op de vrije markt,
omdat een maatschappij kunst nodig heeft om andere dan alleen economische redenen.
Tegen: subsidie doet kunstenaars vervreemden van de samenleving, omdat ze dan niet meer
hun best zouden doen om het publiek voor hun werk te interesseren.
Staatssecretaris van der Ploeg vond dat kunstenaars op zoek moesten gaan naar andere
financiers dan de overheid. Na hem is de vermindering van kunst- en cultuursubsidies door
andere politici voortgezet.
Vroeger was het ongepast om over kunst en geld te praten, aangezien kunstenaars kunst
maakten voor een hoger doel, en niet voor geld. Tegenwoordig geldt dat kunstenaars die hun
creativiteit inzetten om inkomsten te verwerven als een meerwaarde. Geld wordt nu gezien
als een vorm van publieke waardering, als een teken dat ze een brug proberen te slaan naar
de samenleving.
Kunstenaars die proberen iets nuttig te maken voor de samenleving, sociaal of
commercieel:
(Commercieel) Sigrid Calon: Zij presenteert haar kleurrijke abstracte, geometrische
composities in de vorm van autonome kunstwerken en in allerlei toepassingen. Ze is
productontwerper en tegelijkertijd beeldend kunstenaar.
(Commercieel) Studio Job: dit is een productontwerper die hun gebruiksvoorwerpen
presenteren als kunst.
(Sociaal) Studio Rosengaarde: hij combineert schoonheid en technologische innovatie.
(Sociaal) Debra Solomon: zij bouwt openbaar groen om tot moestuinen en voedselbossen.
(Sociaal) Jeanne van Heeswijk: zij zet overal ter wereld sociale projecten op voor groepen
bewoners.
, Subsidies:
-Rijksoverheid: Mondriaan Fonds, Frank Mandersloot
-Gemeenten en provincies
-vermogende particulieren: Prins Bernhard Cultuurfonds, Bank Giroloterij, Marjan Teeuwen
-subsidies voor koper/opdrachtgever: Kunstkoop, Merel Coebergh
Mondriaan Fonds
Om deze subsidie te verwerven moet een kunstenaar een goed gedocumenteerde aanvraag
indienen. Bij de beoordeling door een onafhankelijke commissie wordt meegenomen hoe
lang de kunstenaar werkzaam is. Het ‘Jong Talent’ fonds is voor kunstenaars die minder dan
vier jaar geleden zijn afgestudeerd.
Frank Mandersloot
Deze kunstenaar kreeg van het Mondriaan Fonds 38.000 euro om nieuw (experimenteel)
werk te stimuleren door het te bekostigen, hij mag het geld ook besteden aan opdracht of
tentoonstellingen. Succes in de kunstwereld betekent het winnen van prijzen, toegelaten
worden tot topinstituten en opgenomen worden in belangrijke collecties. Dit betekent niet
automatisch rijkdom. Frank Mandersloot heeft succes bereikt, maar omdat zijn werk moeilijk
te begrijpen en groot is, zal een particulier dit niet kopen.
Het werk Baar door Mandersloot is aangekocht door Museum
Boijmans Van Beuningen. Hij voegt hier gewone
gebruiksvoorwerpen samen tot constellaties. De titel Baar samen
met de stoelen, de tafel en het ‘geplooide’ metaal brengt het in
verband met een doodskist. De stoelen zijn symbool voor een
actief (rechtopstaand) en afgesloten leven (omgekeerd). Het
geplooide metaal verwijst naar de verstijfde toestand van iets dat
ooit zacht en levendig was. Een aankoop door musea is zeldzaam, daarom hebben
kunstenaars zoals Mandersloot subsidies nodig.
Kunstkoop
Door leningen te verstrekken aan particulieren voor het betalen van kunstwerken in
termijnen, worden veel mensen met een gemiddeld inkomen toch over de streep getrokken
om een kunstwerk te kopen. Merel Coebergh kocht in 2017 een schilderij van Jacqueline de
Jong met Kunstkoop.
Marjan Teeuwen
Zij kreeg financiële bijdrage voor een
kunstopdracht door Museum De Lakenhal om een
architectonische installatie te maken van
gebouwen die gesloopt gingen worden voor
uitbreiding van het museum. Zo wilde het museum
een eerbetoon geven aan de gebouwen. In deze
begroting werd een honorarium (financiële
vergoeding) voor de kunstenaar opgenomen, maar
dit staat vaak niet in verhouding tot de werkelijke tijd die kunstenaars in hun werk steken.
