Leerdoelen studietaak 1.
Klinisch psychologie:
Talkens (1984) De term klinische psychologie kan misleidend zijn, omdat het niet uitsluitend verwijst
naar psychologen die in een kliniek werken. Klinisch psychologen zijn actief in alle sectoren van de
gezondheidszorg en vormen de grootste groep binnen het vakgebied.
Klinische psychologie richt zich op gedrag dat afwijkt van de norm, vooral wanneer dit problematisch is
voor de persoon zelf of diens omgeving. De kern van het vakgebied ligt bij psychische stoornissen. In
Engelstalige literatuur wordt naast clinical psychology ook de term abnormal psychology gebruikt.
Afwijkingen van de norm kunnen betrekking hebben op verschillende aspecten van het menselijk
functioneren:
1. Individuele persoon: De afwijkingen kunnen afzonderlijk optreden maar in veel gevallen is er
sprake van een combinatie van afwijkingen op deze drie gebieden:
a. Afwijkend gedrag (excessief drinken)
b. Afwijkende gedachten (dwanggedachten)
c. Afwijkende belevingen (extreme angsten)
2. Relaties met andere mensen: bijvoorbeeld ouders die overbezorgd zijn over hun kinderen,
echtgenoten die extreem agressief zijn tegen hun partner. Deze afwijkingen van wat normaal is
binnen sociale relaties, hebben vaak weer invloed op het gedrag, de gedachten en belevingen
binnen het individu.
Basisdisciplines en toepassingsgerichte disciplines binnen de psychologie Duijker (1959)
Volgens de indeling van hoogleraar Duijker, een van de godfathers van de Nederlandse psychologie, dient
er een onderscheid gemaakt te worden tussen basisdisciplines en toepassingsgerichte disciplines:
Basisdisciplines Toepassingsgerichte disciplines
Functieleer Klinische en gezondheidspsychologie
Ontwikkelingspsychologie Arbeid- en organisatiepsychologie
Sociale psychologie Onderwijspsychologie
Persoonlijkheidspsychologie
Methodenleer
Mensen wijken af van een (veronderstelde) norm. Essentieel daarbij is dat ‘abnormale’ gedragingen,
gedachten en gevoelens alleen kunnen worden verklaard tegen de achtergrond van normale processen.
Hier zien we ook het belang van de basisdisciplines van de psychologie: kennis van de normale
psychologische functies (zoals waarnemen, denken en geheugen), van de normale ontwikkeling, van de
sociale psychologie en de persoonlijkheidspsychologie is nodig om afwijkingen van de norm te kunnen
vaststellen en begrijpen.
Aspecten van abnormaal gedrag:
Seligman et al. (2001) onderscheid zeven factoren om te bepalen of gedrag als abnormaal of pathologisch
wordt beschouwd. Wanneer men een bepaalde gedraging als abnormaal beschouwt, wil dit niet zeggen
dat er sprake is van een psychische stoornis.
De zeven aspecten geven enig inzicht in de aard van abnormaal gedrag. Een aantal aspecten zijn ook
terug te vinden in de definitie van psychische stoornissen van de American Psychiatric Association (APA):
• Persoonlijk lijden: Veel psychische stoornissen gaan gepaard met ernstig leed, zoals bij
depressie. Echter, lijden alleen is niet voldoende om van psychopathologie te spreken, omdat
ook normale levensgebeurtenissen leed kunnen veroorzaken.
• De (dis)functionaliteit van het gedrag: Gedrag wordt als abnormaal beschouwd als het het
dagelijks functioneren of de relaties van een persoon verstoort, of het welzijn van anderen
negatief beïnvloedt.
• Irrationeel en onbegrijpelijk gedrag: als mensen in het gedrag van een ander geen logica of zin
kunnen ontdekken, zijn zij geneigd die ander als abnormaal te zien.
• Onvoorspelbaarheid en controleverlies: Mensen ervaren gedrag als abnormaal wanneer
iemand plotseling sociale normen doorbreekt of impulsief reageert zonder duidelijke oorzaak.
, Seligman et al. (2001) onderscheidt twee typen situaties waarin onvoorspelbaarheid en
controleverlies als abnormaal wordt ervaren:
o Plotseling verlies van sociale regels/remmingen: Wanneer iemand onverwachts
gedrag vertoont dat sterk afwijkt van zijn normale doen, zoals een rustige man die
plotseling agressief wordt.
o Onbekende oorzaak van gedrag: Wanneer toeschouwers het gedrag niet kunnen
verklaren, zoals een vrouw die schreeuwend door de straat rent. Als de oorzaak
(bijvoorbeeld een diefstal) bekend zou zijn, zou het gedrag minder abnormaal lijken.
• Opvallend en onconventioneel gedrag: Gedrag dat sterk afwijkt van wat als normaal wordt
beschouwd, wordt sneller als abnormaal gezien, afhankelijk van de sociale context. Voorbeeld:
een groen geverfde haardos valt in een stad als Amsterdam vermoedelijk minder op dan in een
klein dorp in de provincie.
• Gedrag dat een ongemakkelijk gevoel bij andere teweegbrengt: Als gedrag impliciete sociale
regels schendt en ongemak (observer discomfort) veroorzaakt bij anderen, wordt het sneller als
afwijkend beschouwd. Het gaat hier om impliciete sociale verwachtingen. Van deze impliciete
regels – restregels (Scheff, 1966), wordt men zich vaak pas bewust als iemand ze overschrijdt.
Bijvoorbeeld: iemand die vlak naast je komt zitten in een wachtruimte terwijl er verder niemand
zit. Het ongemakkelijke gevoel wat je daarvan krijgt kan als abnormaal beschouwd worden.
• Het overtreden van morele normen: Gedrag wordt vaak beoordeeld op basis van morele
opvattingen, waarbij ‘slecht’ gedrag eerder als abnormaal wordt beschouwd.
Let op: Geen van deze aspecten op zichzelf is voldoende om een psychische stoornis vast te stellen.
Niet alle factoren zijn per definitie pathologisch, maar ze kunnen bijdragen aan de beoordeling of gedrag
als abnormaal of klinisch relevant wordt beschouwd. Over het algemeen worden persoonlijk lijden,
disfunctioneel gedrag en controleverlies als meer pathologisch gezien, terwijl de andere factoren eerder
wijzen op sociaal afwijkend, maar niet per se klinisch gedrag. Hier volgt een schema:
Factor Pathologisch of abnormaal? Korte omschrijving
Persoonlijk lijden Pathologisch Het individu ervaart stress, angst of
depressie door het eigen gedrag
(Dis)functionaliteit van Pathologisch Gedrag dat het dagelijks functioneren
het gedrag verstoort, zoals werk, relaties of zelfzorg.
Irrationeel en Kan pathologisch zijn Gedrag dat niet logisch verklaarbaar is en
onbegrijpelijk gedrag ingaat tegen realiteit of gezond verstand
Onvoorspelbaarheid en Pathologisch Plotselinge impulsieve reacties, woede-
controleverlies uitbarstingen of dissociatieve episodes
Opvallend en Meestal abnormaal, niet per Gedrag dat sterk afwijkt van sociale
onconventioneel gedrag se pathologisch normen, maar niet altijd schadelijk is
Gedrag dat ongemak bij Abnormaal, kan pathologisch Gedrag dat sociale spanningen
andere veroorzaakt worden veroorzaakt zoals extreme agressie of
emotionele instabiliteit
Overtreden van morele Kan pathologisch zijn Gedrag dat ethische of wettelijke grenzen
normen overschrijdt, zoals criminaliteit of
antisociaal gedrag
APA Definitie van Psychische stoornissen:
Deze definitie komt uit de laatste editie van het classificatiesysteem voor psychische stoornissen van de
APA, de DSM-5-TR (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, fifth edition, text revision):
‘Een psychische stoornis is een syndroom, gekenmerkt door klinisch significante symptomen op gebied
van de cognitieve functies, de affectieve functies of de conatieve functies van een persoon, dat een uiting
is van een disfunctie in de psychologische, biologische of ontwikkelingsprocessen die ten grondslag
liggen aan het psychische functioneren. Psychische stoornissen gaan gewoonlijk gepaard met
significante lijdensdruk of beperkingen in het functioneren op sociaal of beroepsmatig gebied of bij
andere belangrijke bezigheden. Een reactie op een veelvoorkomende stressor of een verlies (bijvoorbeeld
,het overlijden van een dierbare) die te verwachten valt en cultureel wordt geaccepteerd, is geen
psychische stoornis. Sociaal deviant gedrag (bijvoorbeeld op politiek, religieus of seksueel gebied) en
conflicten die zich vooraf al afspelen tussen een individu en de maatschappij zijn geen psychische
stoornissen tenzij de deviantie of het conflict het gevolg is van disfunctioneren van de persoon in kwestie,
zoals in het voorgaande wordt beschreven’.
Modellen normaal en abnormaal gedrag
Er zijn drie modellen om normaal en abnormaal gedrag te onderscheiden:
1. Statistisch model – Richt zich op de afbakening van normaal gedrag op basis van frequentie.
2. Medisch model – Bekijkt gedrag als een ziekte en omvat diagnose en behandeling.
3. Leer- of onderwijsmodel – Benadrukt gedragsverandering door leren en begeleiding.
De keuze voor een model hangt af van de specifieke problematiek.
Statisch model
• Menselijke eigenschappen (zoals intelligentie of de geneigdheid om angstig te reageren) zijn min
of meer normaal verdeeld in de algemene bevolking.
• Van abnormaliteit wordt dan gesproken bij extreem lage of extreem hoge scores op schalen
waarmee deze eigenschappen betrouwbaar en valide worden gemeten.
• “Abnormaal” heeft uitsluitend een statistische betekenis binnen dit model.
• Gebaseerd op een dimensionele benadering van psychopathologie. De meeste psychologische
tests die tegenwoordig worden gebruikt (bijvoorbeeld vragenlijsten voor het meten van angst en
depressie), sluiten aan bij deze benadering. Er wordt geen strakke grens getrokken tussen
normaal en abnormaal, maar de verschillende scores krijgen een betekenis in termen van zeer
laag tot zeer hoog.
Problemen binnen dit model:
1. Waar moet precies de grens tussen normaal en abnormaal getrokken worden? Professionals
moeten het met elkaar eens zien te worden over deze vraag.
2. Oltmanns en Emery (2014); het specificeert niet hoe ongewoon gedrag moet zijn om het
abnormaal te kunnen noemen: sommige vormen van psychopathologie zijn zeer uitzonderlijk. De
ene stoornis komt minder vaak voor dan de andere, of anders gezegd, bij sommige stoornissen is
er geen sprake van een normaalverdeling (denk aan genderidentiteit stoornis)
3. Het maakt geen onderscheid tussen statistische afwijkingen die gepaard gaan met individueel
lijden en afwijkingen waarvoor dat niet geldt. Extreme scores (zoals lengte en spraakzaamheid)
hoeven op zich niet pijnlijk te zijn voor het individu zelf.
Het medisch of ziekte model
• Psychische stoornissen zijn vergelijkbaar met somatische ziekten en dus het beste te verhelpen
door de onderliggende mechanismen te bestrijden. Twee verschillende mechanisme:
o Somatogeen mechanisme = lichamelijke oorzaak. Een lichamelijke of neurologische
aandoening veroorzaakt de psychische stoornis. Voorbeeld: Dementie door Alzheimer –
hersendegeneratie leidt tot geheugenverlies en gedragsveranderingen
o Psychogene mechanisme = psychologische oorzaak. Psychologische factoren (trauma,
stress, denkpatronen) veroorzaken de stoornis. Voorbeeld: PTSS – een traumatische
ervaring leidt tot angst, nachtmerries en vermijdingsgedrag.
In onderstaand schema worden twee partijen onderscheiden: de therapeut en de patiënt. In dit model is
de therapeut de deskundige en de patiënt de afhankelijke partij. De therapeut stelt de diagnose, bepaalt
het behandelplan en draagt de verantwoordelijkheid voor de behandeling. De rol van de patiënt is beperkt
tot het geven van informatie en meewerken aan de therapie.
Abnormaliteit/ Diagnose, gesteld Therapie gekozen Genezing van de
ziekte bij de door therapeut en uitgevoerd door patiënt
patiënt therapeut; patiënt
spreekt passieve
rol
, Kritiek (semantische bezwaren) medisch of ziekte model:
1. Bij vele psychische stoornissen is (nog) niet een eenduidig onderliggend mechanisme
aangetoond, zodat het twijfelachtig is of er wel sprake is van een ziekte. Daardoor is het ook de
vraag of de term genezing wel op zijn plaats is.
2. Het gebruik van begrippen als ziekte en therapie werkt stigmatisering in de hand.
Szasz stelde dat de meeste psychische stoornissen geen medische afwijkingen zijn, maar afwijken van
psychosociale of ethische normen. Hij pleitte ervoor om mental illness (kleine categorie stoornissen
waarvan de organische oorsprong aangetoond kan worden) alleen te gebruiken voor stoornissen met een
aantoonbare organische oorsprong en andere problemen te benoemen als problems in living.
De labeling-theorie (Goffman, Scheff) benadrukt de negatieve gevolgen van een psychiatrisch label, dat
stigmatiserend werkt en kan leiden tot een selffulfilling prophecy ("eens gek, altijd gek"). Rosenhan’s
(1973) experiment (On Being Sane in Insane Places) toonde aan dat psychiatrisch personeel normaal
gedrag als pathologisch interpreteerde. Dit beïnvloedde de pseudo-patiënten zo sterk dat sommigen
daadwerkelijk angstig en depressief werden, en moeite hadden om ontslagen te worden.
Leer- of onderwijsmodel
Als alternatief voor het medisch model bepleiten verschillende auteurs (Authier et al., 1975 en Van der
Model, 1985) een leer- of onderwijsmodel. Dat pleidooi geldt met name voor stoornissen waaraan geen
duidelijke organische oorzaken ten grondslag liggen. Een plausibelere verklaring is dan dat de stoornissen
zijn ontstaan door verkeerd verlopen leerprocessen. Op basis daarvan is er een alternatief op het
medische model geformuleerd. Zie onderstaand schema:
Persoonlijk Bepaling van het Uitvoering van Genezing van de
probleem van de leerdoel in overleg onderwijsprogramma patiënt
leerling tussen leraar en ontwikkeld door leraar;
leerling leerling past
aangereikte kennis en
vaardigheden toe om
het probleem te
verminderen
De verschillen tussen de twee modellen:
• Het medisch model richt zich op ziekte en behandeling, met een therapeutische benadering
• Het onderwijsmodel ziet psychische problemen als vaardigheidstekorten en richt zich op leren en
ontwikkelen.
Kenmerk Medisch model Leer-/Onderwijsmodel
Betrokken partijen Therapeut en patiënt Leraar en leerling
Benadering van Wordt gezien als ziekte of Wordt beschouwd als een persoonlijk
psychische problematiek abnormaliteit probleem
Diagnose Gericht op het identificeren van Gericht op het bepalen van een
een stoornis leerdoel
Diagnostiek Formulering in termen van Formulering in termen van
stoornissen vaardigheidstekorten
Behandeling Therapie, vaak met medicatie of Uitvoering van een
psychologische interventies onderwijsprogramma met kennis- en
vaardigheidstraining
Doel Genezing of Aanleren van vaardigheden om
symptoomvermindering problemen te verminderen of op te
lossen
Klinisch psychologie:
Talkens (1984) De term klinische psychologie kan misleidend zijn, omdat het niet uitsluitend verwijst
naar psychologen die in een kliniek werken. Klinisch psychologen zijn actief in alle sectoren van de
gezondheidszorg en vormen de grootste groep binnen het vakgebied.
Klinische psychologie richt zich op gedrag dat afwijkt van de norm, vooral wanneer dit problematisch is
voor de persoon zelf of diens omgeving. De kern van het vakgebied ligt bij psychische stoornissen. In
Engelstalige literatuur wordt naast clinical psychology ook de term abnormal psychology gebruikt.
Afwijkingen van de norm kunnen betrekking hebben op verschillende aspecten van het menselijk
functioneren:
1. Individuele persoon: De afwijkingen kunnen afzonderlijk optreden maar in veel gevallen is er
sprake van een combinatie van afwijkingen op deze drie gebieden:
a. Afwijkend gedrag (excessief drinken)
b. Afwijkende gedachten (dwanggedachten)
c. Afwijkende belevingen (extreme angsten)
2. Relaties met andere mensen: bijvoorbeeld ouders die overbezorgd zijn over hun kinderen,
echtgenoten die extreem agressief zijn tegen hun partner. Deze afwijkingen van wat normaal is
binnen sociale relaties, hebben vaak weer invloed op het gedrag, de gedachten en belevingen
binnen het individu.
Basisdisciplines en toepassingsgerichte disciplines binnen de psychologie Duijker (1959)
Volgens de indeling van hoogleraar Duijker, een van de godfathers van de Nederlandse psychologie, dient
er een onderscheid gemaakt te worden tussen basisdisciplines en toepassingsgerichte disciplines:
Basisdisciplines Toepassingsgerichte disciplines
Functieleer Klinische en gezondheidspsychologie
Ontwikkelingspsychologie Arbeid- en organisatiepsychologie
Sociale psychologie Onderwijspsychologie
Persoonlijkheidspsychologie
Methodenleer
Mensen wijken af van een (veronderstelde) norm. Essentieel daarbij is dat ‘abnormale’ gedragingen,
gedachten en gevoelens alleen kunnen worden verklaard tegen de achtergrond van normale processen.
Hier zien we ook het belang van de basisdisciplines van de psychologie: kennis van de normale
psychologische functies (zoals waarnemen, denken en geheugen), van de normale ontwikkeling, van de
sociale psychologie en de persoonlijkheidspsychologie is nodig om afwijkingen van de norm te kunnen
vaststellen en begrijpen.
Aspecten van abnormaal gedrag:
Seligman et al. (2001) onderscheid zeven factoren om te bepalen of gedrag als abnormaal of pathologisch
wordt beschouwd. Wanneer men een bepaalde gedraging als abnormaal beschouwt, wil dit niet zeggen
dat er sprake is van een psychische stoornis.
De zeven aspecten geven enig inzicht in de aard van abnormaal gedrag. Een aantal aspecten zijn ook
terug te vinden in de definitie van psychische stoornissen van de American Psychiatric Association (APA):
• Persoonlijk lijden: Veel psychische stoornissen gaan gepaard met ernstig leed, zoals bij
depressie. Echter, lijden alleen is niet voldoende om van psychopathologie te spreken, omdat
ook normale levensgebeurtenissen leed kunnen veroorzaken.
• De (dis)functionaliteit van het gedrag: Gedrag wordt als abnormaal beschouwd als het het
dagelijks functioneren of de relaties van een persoon verstoort, of het welzijn van anderen
negatief beïnvloedt.
• Irrationeel en onbegrijpelijk gedrag: als mensen in het gedrag van een ander geen logica of zin
kunnen ontdekken, zijn zij geneigd die ander als abnormaal te zien.
• Onvoorspelbaarheid en controleverlies: Mensen ervaren gedrag als abnormaal wanneer
iemand plotseling sociale normen doorbreekt of impulsief reageert zonder duidelijke oorzaak.
, Seligman et al. (2001) onderscheidt twee typen situaties waarin onvoorspelbaarheid en
controleverlies als abnormaal wordt ervaren:
o Plotseling verlies van sociale regels/remmingen: Wanneer iemand onverwachts
gedrag vertoont dat sterk afwijkt van zijn normale doen, zoals een rustige man die
plotseling agressief wordt.
o Onbekende oorzaak van gedrag: Wanneer toeschouwers het gedrag niet kunnen
verklaren, zoals een vrouw die schreeuwend door de straat rent. Als de oorzaak
(bijvoorbeeld een diefstal) bekend zou zijn, zou het gedrag minder abnormaal lijken.
• Opvallend en onconventioneel gedrag: Gedrag dat sterk afwijkt van wat als normaal wordt
beschouwd, wordt sneller als abnormaal gezien, afhankelijk van de sociale context. Voorbeeld:
een groen geverfde haardos valt in een stad als Amsterdam vermoedelijk minder op dan in een
klein dorp in de provincie.
• Gedrag dat een ongemakkelijk gevoel bij andere teweegbrengt: Als gedrag impliciete sociale
regels schendt en ongemak (observer discomfort) veroorzaakt bij anderen, wordt het sneller als
afwijkend beschouwd. Het gaat hier om impliciete sociale verwachtingen. Van deze impliciete
regels – restregels (Scheff, 1966), wordt men zich vaak pas bewust als iemand ze overschrijdt.
Bijvoorbeeld: iemand die vlak naast je komt zitten in een wachtruimte terwijl er verder niemand
zit. Het ongemakkelijke gevoel wat je daarvan krijgt kan als abnormaal beschouwd worden.
• Het overtreden van morele normen: Gedrag wordt vaak beoordeeld op basis van morele
opvattingen, waarbij ‘slecht’ gedrag eerder als abnormaal wordt beschouwd.
Let op: Geen van deze aspecten op zichzelf is voldoende om een psychische stoornis vast te stellen.
Niet alle factoren zijn per definitie pathologisch, maar ze kunnen bijdragen aan de beoordeling of gedrag
als abnormaal of klinisch relevant wordt beschouwd. Over het algemeen worden persoonlijk lijden,
disfunctioneel gedrag en controleverlies als meer pathologisch gezien, terwijl de andere factoren eerder
wijzen op sociaal afwijkend, maar niet per se klinisch gedrag. Hier volgt een schema:
Factor Pathologisch of abnormaal? Korte omschrijving
Persoonlijk lijden Pathologisch Het individu ervaart stress, angst of
depressie door het eigen gedrag
(Dis)functionaliteit van Pathologisch Gedrag dat het dagelijks functioneren
het gedrag verstoort, zoals werk, relaties of zelfzorg.
Irrationeel en Kan pathologisch zijn Gedrag dat niet logisch verklaarbaar is en
onbegrijpelijk gedrag ingaat tegen realiteit of gezond verstand
Onvoorspelbaarheid en Pathologisch Plotselinge impulsieve reacties, woede-
controleverlies uitbarstingen of dissociatieve episodes
Opvallend en Meestal abnormaal, niet per Gedrag dat sterk afwijkt van sociale
onconventioneel gedrag se pathologisch normen, maar niet altijd schadelijk is
Gedrag dat ongemak bij Abnormaal, kan pathologisch Gedrag dat sociale spanningen
andere veroorzaakt worden veroorzaakt zoals extreme agressie of
emotionele instabiliteit
Overtreden van morele Kan pathologisch zijn Gedrag dat ethische of wettelijke grenzen
normen overschrijdt, zoals criminaliteit of
antisociaal gedrag
APA Definitie van Psychische stoornissen:
Deze definitie komt uit de laatste editie van het classificatiesysteem voor psychische stoornissen van de
APA, de DSM-5-TR (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, fifth edition, text revision):
‘Een psychische stoornis is een syndroom, gekenmerkt door klinisch significante symptomen op gebied
van de cognitieve functies, de affectieve functies of de conatieve functies van een persoon, dat een uiting
is van een disfunctie in de psychologische, biologische of ontwikkelingsprocessen die ten grondslag
liggen aan het psychische functioneren. Psychische stoornissen gaan gewoonlijk gepaard met
significante lijdensdruk of beperkingen in het functioneren op sociaal of beroepsmatig gebied of bij
andere belangrijke bezigheden. Een reactie op een veelvoorkomende stressor of een verlies (bijvoorbeeld
,het overlijden van een dierbare) die te verwachten valt en cultureel wordt geaccepteerd, is geen
psychische stoornis. Sociaal deviant gedrag (bijvoorbeeld op politiek, religieus of seksueel gebied) en
conflicten die zich vooraf al afspelen tussen een individu en de maatschappij zijn geen psychische
stoornissen tenzij de deviantie of het conflict het gevolg is van disfunctioneren van de persoon in kwestie,
zoals in het voorgaande wordt beschreven’.
Modellen normaal en abnormaal gedrag
Er zijn drie modellen om normaal en abnormaal gedrag te onderscheiden:
1. Statistisch model – Richt zich op de afbakening van normaal gedrag op basis van frequentie.
2. Medisch model – Bekijkt gedrag als een ziekte en omvat diagnose en behandeling.
3. Leer- of onderwijsmodel – Benadrukt gedragsverandering door leren en begeleiding.
De keuze voor een model hangt af van de specifieke problematiek.
Statisch model
• Menselijke eigenschappen (zoals intelligentie of de geneigdheid om angstig te reageren) zijn min
of meer normaal verdeeld in de algemene bevolking.
• Van abnormaliteit wordt dan gesproken bij extreem lage of extreem hoge scores op schalen
waarmee deze eigenschappen betrouwbaar en valide worden gemeten.
• “Abnormaal” heeft uitsluitend een statistische betekenis binnen dit model.
• Gebaseerd op een dimensionele benadering van psychopathologie. De meeste psychologische
tests die tegenwoordig worden gebruikt (bijvoorbeeld vragenlijsten voor het meten van angst en
depressie), sluiten aan bij deze benadering. Er wordt geen strakke grens getrokken tussen
normaal en abnormaal, maar de verschillende scores krijgen een betekenis in termen van zeer
laag tot zeer hoog.
Problemen binnen dit model:
1. Waar moet precies de grens tussen normaal en abnormaal getrokken worden? Professionals
moeten het met elkaar eens zien te worden over deze vraag.
2. Oltmanns en Emery (2014); het specificeert niet hoe ongewoon gedrag moet zijn om het
abnormaal te kunnen noemen: sommige vormen van psychopathologie zijn zeer uitzonderlijk. De
ene stoornis komt minder vaak voor dan de andere, of anders gezegd, bij sommige stoornissen is
er geen sprake van een normaalverdeling (denk aan genderidentiteit stoornis)
3. Het maakt geen onderscheid tussen statistische afwijkingen die gepaard gaan met individueel
lijden en afwijkingen waarvoor dat niet geldt. Extreme scores (zoals lengte en spraakzaamheid)
hoeven op zich niet pijnlijk te zijn voor het individu zelf.
Het medisch of ziekte model
• Psychische stoornissen zijn vergelijkbaar met somatische ziekten en dus het beste te verhelpen
door de onderliggende mechanismen te bestrijden. Twee verschillende mechanisme:
o Somatogeen mechanisme = lichamelijke oorzaak. Een lichamelijke of neurologische
aandoening veroorzaakt de psychische stoornis. Voorbeeld: Dementie door Alzheimer –
hersendegeneratie leidt tot geheugenverlies en gedragsveranderingen
o Psychogene mechanisme = psychologische oorzaak. Psychologische factoren (trauma,
stress, denkpatronen) veroorzaken de stoornis. Voorbeeld: PTSS – een traumatische
ervaring leidt tot angst, nachtmerries en vermijdingsgedrag.
In onderstaand schema worden twee partijen onderscheiden: de therapeut en de patiënt. In dit model is
de therapeut de deskundige en de patiënt de afhankelijke partij. De therapeut stelt de diagnose, bepaalt
het behandelplan en draagt de verantwoordelijkheid voor de behandeling. De rol van de patiënt is beperkt
tot het geven van informatie en meewerken aan de therapie.
Abnormaliteit/ Diagnose, gesteld Therapie gekozen Genezing van de
ziekte bij de door therapeut en uitgevoerd door patiënt
patiënt therapeut; patiënt
spreekt passieve
rol
, Kritiek (semantische bezwaren) medisch of ziekte model:
1. Bij vele psychische stoornissen is (nog) niet een eenduidig onderliggend mechanisme
aangetoond, zodat het twijfelachtig is of er wel sprake is van een ziekte. Daardoor is het ook de
vraag of de term genezing wel op zijn plaats is.
2. Het gebruik van begrippen als ziekte en therapie werkt stigmatisering in de hand.
Szasz stelde dat de meeste psychische stoornissen geen medische afwijkingen zijn, maar afwijken van
psychosociale of ethische normen. Hij pleitte ervoor om mental illness (kleine categorie stoornissen
waarvan de organische oorsprong aangetoond kan worden) alleen te gebruiken voor stoornissen met een
aantoonbare organische oorsprong en andere problemen te benoemen als problems in living.
De labeling-theorie (Goffman, Scheff) benadrukt de negatieve gevolgen van een psychiatrisch label, dat
stigmatiserend werkt en kan leiden tot een selffulfilling prophecy ("eens gek, altijd gek"). Rosenhan’s
(1973) experiment (On Being Sane in Insane Places) toonde aan dat psychiatrisch personeel normaal
gedrag als pathologisch interpreteerde. Dit beïnvloedde de pseudo-patiënten zo sterk dat sommigen
daadwerkelijk angstig en depressief werden, en moeite hadden om ontslagen te worden.
Leer- of onderwijsmodel
Als alternatief voor het medisch model bepleiten verschillende auteurs (Authier et al., 1975 en Van der
Model, 1985) een leer- of onderwijsmodel. Dat pleidooi geldt met name voor stoornissen waaraan geen
duidelijke organische oorzaken ten grondslag liggen. Een plausibelere verklaring is dan dat de stoornissen
zijn ontstaan door verkeerd verlopen leerprocessen. Op basis daarvan is er een alternatief op het
medische model geformuleerd. Zie onderstaand schema:
Persoonlijk Bepaling van het Uitvoering van Genezing van de
probleem van de leerdoel in overleg onderwijsprogramma patiënt
leerling tussen leraar en ontwikkeld door leraar;
leerling leerling past
aangereikte kennis en
vaardigheden toe om
het probleem te
verminderen
De verschillen tussen de twee modellen:
• Het medisch model richt zich op ziekte en behandeling, met een therapeutische benadering
• Het onderwijsmodel ziet psychische problemen als vaardigheidstekorten en richt zich op leren en
ontwikkelen.
Kenmerk Medisch model Leer-/Onderwijsmodel
Betrokken partijen Therapeut en patiënt Leraar en leerling
Benadering van Wordt gezien als ziekte of Wordt beschouwd als een persoonlijk
psychische problematiek abnormaliteit probleem
Diagnose Gericht op het identificeren van Gericht op het bepalen van een
een stoornis leerdoel
Diagnostiek Formulering in termen van Formulering in termen van
stoornissen vaardigheidstekorten
Behandeling Therapie, vaak met medicatie of Uitvoering van een
psychologische interventies onderwijsprogramma met kennis- en
vaardigheidstraining
Doel Genezing of Aanleren van vaardigheden om
symptoomvermindering problemen te verminderen of op te
lossen
