Samenvatting - Nederlands Literatuurgeschiedenis

Literatuurgeschiedenis: 1860 - 1940
Naturalisme (1860 – 1910)
Realisme in algemene zin
 ‘Realisme’ in brede zin -> kunstwerken die zo zuiver als mogelijk de werkelijkheid willen
weergeven.
 De realiteit objectief beschrijven en niet idealiseren.
 In brede betekenis niet aan een periode gebonden.
 Algemene kenmerken realistische literatuur, Aandacht:
 voor het kleine en het gewone.
 voor de ‘couleur locale’ (plaatselijke sfeer) en het dagelijks leven.
 Voor nauwkeurige observatie en beschrijving.
 Anders dan de romantische kunstenaar documenteert de realist zich stevig over wat hij
wil (be)schrijven en idealiseert dus niet.



Realisme in engere zin
 In engere zin is ‘realisme’ de naam van een beweging in de kunst en literatuur, die
ontstond als reactie op de romantiek.
 Hing nauw samen met ontwikkelingen in de maatschappij, politiek en
wetenschappen.
 Snelle ontwikkeling van de geesteswetenschappen in de 19e eeuw is invloedrijk.
 Geen toeval dat omstreeks ontstaan realisme in kunst en literatuur de fotografie wordt
uitgevonden.
 Fotograaf en realistische kunstenaar streven het zelfde doel na: een zo exact mogelijke
weergave van de realiteit.
 Geloven beide dat de werkelijkheid kenbaar en nabootsbaar is.
 De realistische schrijver gelooft dat taal haar volledig kan dekken.



Realisme in de literatuur
 Realisme doet vrij laat zijn intrede in de Nederlandse literatuur rond 1850 en Vlaanderen
rond 1860.
 Kenmerken van realisme in de literatuur!:
 Taal wordt preciezer.
 Nuchterheid en zakelijkheid komen in beperkte mate in de plaats van gevoel,
verbeelding, idealisme en godsdienst. (Nietzsche, dacht nuchter en zakelijk ipv gevoel
en godsdienst)
 De aandacht gaat ook meer naar het wel en wee van de gewone man in de straat.
(opkomst van arbeidersklasse o.i.v. de Industriële Revolutie)

,  Steeds minder figuren worden geïdealiseerd. (Er wordt meer zorg besteed aan het
naspeuren van oorzaken en gevolgen, aan het ontwarren van de motieven achter de
menselijke handelingen.)
 Er wordt meer aandacht besteed aan het uittekenen van erfelijkheid (Darwin
vanwege evolutietheorie) en karaktereigenschappen van de personages. (Sigmund
Freud, door zijn aantoning dat gedrag wordt bepaald onbewuste, irrationele en
seksuele driften schrijvers meer over de gevoelens en gedachten van de personages)

Het naturalisme
 Een verder doorgevoerd realisme.
 Naturalistische schrijvers niet alleen de werkelijkheid weergeven, maar ook verklaren
 Vooral met allerlei wetenschappelijke ontwikkelingen en technische uitvindingen
willen ook schrijvers wetenschappelijk en objectief te werk gaan.
 De wetenschappelijke ontwikkelingen zijn de basis voor het naturalisme dat tot uiting
komt in de literatuur. (Relatie naturalisme - wetenschap - literatuur)
 Hierbij is een onderliggende pijler het determinisme:
 De mens wordt daarin beschouwd als volledig gedetermineerd door erfelijk
aangeboren eigenschappen ‘race’, de omgeving waarin hij opgroeit ‘milieu’ en de
concrete situatie waarin hij zich op een bepaald moment ‘moment’ bevindt.
 In de typologie van H. Taine.
 Op basis van deze drie opvattingen van het determinisme verklaren naturalisten de
realiteit.
 Romanfiguren moeten echt mensen zijn, dus niet verzonnen.
 Vorming van hun karakter en levensloop.
 Erfelijkheid, opvoeding en milieu doorslaggevend.
 Geen ‘happy end’.
 Kan niet afgedwongen worden.
 Openlijk schrijven over taboes, zoals seksualiteit, zelfbevrediging en bordeelbezoek.
 Werd als onzedelijk gezien.


Marcellus Emants
 Hij bracht het eerste naturalisme naar Nederland
 Eigen tijdschrift De Barnier
 Een tijdschrift met enige novellen waarin het dubbele moraal van de 19 e eeuw
centraal staat.
 Belangrijke principes van het naturalisme:
 ‘Opvoeding voor een zeer klein deel, erfelijkheid voor verreweg het grootste gedeelte,
bepalen het menselijk karakter.’
 Hij laat het ‘moment’ gedeelte van het determinisme achter zich.

Een nagelaten bekentenis

,  Een nagelaten betekenis (1894): Willem Termeer heeft zijn vrouw vermoord -> nadruk op
erfelijke eigenschappen.
 In ‘Een nagelaten bekentenis’ komt het naturalisme op verschillende manieren naar
voren, onder andere in:
 De hoofdpersonen hebben een nerveus gestel.
 Hun eigenschappen zijn erfelijk bepaald.
 Het gaat over een ontnuchtering. (Een zwaar beladen onderwerp op een luchtige
manier beschreven)
 De burgerij wordt gehaat.
 Seksualiteit wordt openlijk beschreven. (/ moord)
 De schrijver oordeelt niet.



Jacob Israël de Haan - Pijpelijntjes
 Een van de eerste boeken met een homoseksuele relatie.
 Joop en Sam wonen in de Pijp en hebben een relatie -> taboe, en schokkend in deze
tijd.
 Hebben een moeizame liefdesrelatie:
 Sam is gemeen en mishandeld Joop.
 Sam vertrekt naar de andere kant van de stad.
 Gevolg: De Haan werd ontslagen en mocht niet meer op scholen werken.
 Bestaat vooral uit losse schetsen/ hoofdstukjes
 Pijpelijntjes heeft meerdere naturalistische kenmerken:
 Het gaat over seksualiteit – een onderwerp dat naturalisten openlijk behandelen.
 De hoofdpersonages Joop en Sam zijn allebei labiele personages, huilen, gevoelig,
bang, gemeen.
 Het verhaal wordt objectief verteld, het verhaal speelt zich af terwijl de schrijver geen
waardeoordeel lijkt te hebben.
 Schrijfstijl:
 Veel nieuwe woorden.
 Directe reden om weer te geven zoals het echt is.
 Het boek was minder schokkend geweest als De Haan aan het einde van het verhaal
beide jongens had laten sterven, omdat als hij ze had laten sterven als gevolg van hun
‘dwaling’, was het al minder schokkend geweest.