BIJEENKOMST 2
HET NEDERLANDSE STRAFRECHTELIJKE SANCTIESTELSEL (II)
‘Levenslange straf niet in strijd met mensenrechten’
Dat schrijft de advocaat-generaal in een advies aan de Hoge Raad. Nederland
kreeg in het verleden kritiek van het Europese Hof.
Levenslange gevangenisstraf is niet in strijd met het Europees Verdrag tot
bescherming van de rechten van de mens (EVRM). Dat schrijft de advocaat-
generaal dinsdag in een advies aan de Hoge Raad.
Volgens de advocaat-generaal hebben levenslang gestraften dankzij een
recente wetswijziging de mogelijkheid om hun straf te laten herbeoordelen.
Hiermee is het opleggen van levenslang niet meer in strijd met Europese
mensenrechtenverdragen.
Kritiek Europa
Staatssecretaris Dijkhoff voerde de wetswijziging door nadat Nederland kritiek
kreeg van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Het Hof oordeelde
dat het onmenselijk is om gevangenen geen uitzicht te bieden op vrijlating. Na
de uitspraak werden rechters in Nederland terughoudend met het opleggen van
levenslang.
Nu de wet is aangepast mogen gevangenen na 25 jaar cel bij een adviescollege
pleiten voor een reïntegratieplan. Als dit traject goed wordt doorlopen, kan de
gevangene in aanmerking komen voor vrijlating. Voor de wetswijziging konden
levenslang veroordeelden in Nederland niet vrijkomen. Alleen de koning kon
gratie verlenen.
‘Teleurstellend’
Wiene van Hattum, voorzitter van stichting Forum Levenslang en universitair
docent strafrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen, noemt het advies in een
reactie aan NRC “teleurstellend”. Volgens Van Hattum is het huidige beleid
ondanks de aanpassing nog steeds in strijd met de Europese mensenrechten.
Ook de Raad voor Strafrechttoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) noemde de
wijziging vorig jaar “onvoldoende”. Volgens de Raad eist het Europees Hof dat
veroordeelden na uiterlijk 25 jaar een herbeoordeling van hun gevangenisstraf
krijgen. De wetswijziging zorgt er slechts voor dat veroordeelden na 25 jaar het
recht krijgen op activiteiten voor resocialisatie. Pas als dit verzoek wordt
goedgekeurd en het reïntegratietraject goed verloopt, maakt de gevangene
kans om vrijlating.
De Hoge Raad moet nu beslissen of het advies wordt opgevolgd. Onlangs is een
Adviescollege levenslanggestraften in het leven geroepen dat de kwestie gaat
onderzoeken.
Nederland is een van de weinige landen waar een levenslange gevangenisstraf
ook daadwerkelijk levenslang is. Er zitten ongeveer veertig mensen in
Nederland levenslang in de gevangenis.
Bron: Belia Heilbron, NRC 5 september 2017
1
,Vanzelf vroeger vrij kan straks niet meer
Sinds 1986 kwamen gevangenen automatisch na tweederde van hun celstraf
vrij. Dat was toen al controversieel.
Waarom komt een gedetineerde die twaalf jaar celstraf krijgt opgelegd, na acht
jaar vrij?
Een straf moet worden uitgevoerd, die verplichting heeft de overheid naar
slachtoffers en samenleving, vindt minister Sander Dekker (Rechtsbescherming,
VVD). Hij wil daarom af van de huidige regeling waarbij gedetineerden
voorwaardelijk vrijkomen na tweederde van hun gevangenisstraf. Het
voornemen stond al in het regeerakkoord en dinsdag presenteerde hij hierover
een wetsvoorstel.
In het kort: voorwaardelijke invrijheidstelling zal voortaan per gevangene
individueel worden bekeken en de maximale duur ervan is twee jaar. Een
gedetineerde met twaalf jaar celstraf zal straks dus minstens tien jaar zitten, áls
hij zich goed gedraagt.
En daarmee is de voorwaardelijke invrijheidstelling straks geen recht meer,
maar een gunst.
Precies zoals de regeling ooit was bedoeld, bij de invoering van het Wetboek
van Strafrecht in 1886. Ze was een gunst die de minister kon verlenen aan
gedetineerden om ze te belonen voor goed gedrag en ter bereiding op
terugkeer in de samenleving. Ruim de helft van de zwaargestraften kreeg in de
jaren vijftig een voorwaardelijke invrijheidstelling na tweederde van hun straf.
En in 1970 was dit zelfs opgelopen tot meer dan 90 procent, staat in een
overzicht dat het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
(WODC) hierover publiceerde.
In 1986 ging de Nederlandse politiek nóg een stap verder. Ze verving onder
invloed van een progressief klimaat de voorwaardelijke invrijheidstelling door
vervroegde invrijheidstelling, zónder voorwaarden. Resocialisering van de
gedetineerde, was het idee, moest vooropstaan. De wetswijziging was destijds
controversieel en internationaal uitzonderlijk. In de jaren negentig kreeg de
samenleving weer meer aandacht kreeg voor repressie en vergelding. In 2008
werd de regel uiteindelijk ongedaan gemaakt.
Sindsdien nam de aandacht voor het slachtoffer in het strafrecht toe. De
versterking van diens juridische positie hield gelijke tred met de roep om een
sterkere beveiliging van de samenleving. Beide ontwikkelingen leidden tot het
wetsvoorstel dat minister Dekker dinsdag naar buiten bracht. „Voor een veiliger
samenleving en een groter rechtvaardigheidsgevoel”, aldus het persbericht.
En zo is vergelding als strafdoel steeds belangrijker geworden, ten koste van
resocialisatie.
Grote vraag is hoe rechters, als uitvoerders van de wet, straks zullen omgaan
met de nieuwe werkelijkheid. Zullen zij milder gaan straffen als gedetineerden
straks eenderde van hun straf niet meer voorwaardelijk in vrijheid mogen
doorbrengen?
„Dat zou kúnnen”, zegt Willem Korthals Altes, senior rechter in Amsterdam.
„Maar de wet is de wet en wij hebben die toe te passen. Als de samenleving
2
, vergelding kennelijk belangrijker gaat vinden, dan moeten we daarnaar
luisteren.”
„Ik zal er als rechter zéker rekening mee houden”, zegt de Amsterdamse senior
rechter Martien Diemer. „Ik kijk, alleen voor mezelf sprekend, naar het
nettogehalte van een straf: wat levert die op? Wat zijn de gevolgen voor de
verdachte, zijn gezin, zijn baan? Dus als bruto netto wordt, dat maakt dat uit
voor de strafmaat.”
En die is sinds de jaren tachtig al flink toegenomen, weten beide rechters. „Voor
een moord legde je vroeger acht jaar op, nu het dubbele”, zegt Diemer. Onrust
in de samenleving is daarvoor de voornaamste verklaring.
Een rechter heeft naar die onrust te luisteren, hij is er námens de samenleving,
zegt Diemer. „Maar een rechter moet ook kritisch blijven. Want aan de hoogte
van een straf, hoe hoog ook, raakt het publiek gewend. Maar aan de emotie die
erbij hoort, raakt het publiek níét gewend. Dus stuwt emotie een straf áltijd
verder naar boven.”
Bron: Freek Schravesande, NRC 1 mei 2018
2.1 De voorwaardelijke veroordeling en invrijheidstelling
In 2018 is de regeling inzake de voorwaardelijke invrijheidstelling gewijzigd. Art. 15c Sr
is in die zin gewijzigd dat niet langer onderscheid wordt gemaakt tussen de duur van de
proeftijd van de algemene voorwaarde en die van een bijzondere voorwaarde. Lid 2 stelt
nu met betrekking tot beide soorten voorwaarden dat de proeftijd gelijk is aan de
periode waarover voorwaardelijke invrijheidstelling wordt verleend, maar dat die ten
minste een jaar bedraagt. Op vordering van het OM kan die proeftijd door de rechter
eenmaal met ten hoogste twee jaar worden verlengd (lid 3). Lid 3 bevat nog een verdere
uitzondering ten aanzien van plegers van zware geweldsmisdrijven en bepaalde
zedendelinquenten. De proeftijd kan ten aanzien van hen telkens met ten hoogste twee
jaren worden verlengd, indien er ernstig rekening mee moet worden gehouden dat die
veroordeelde wederom een misdrijf zal begaan dat gericht is tegen of gevaar
veroorzaakt voor de onaantastbaarheid van het lichaam van een of meer personen, of
indien dit ter voorkoming van ernstig belastend gedrag jegens slachtoffers of getuigen
noodzakelijk is. De rechter beslist dienaangaande op vordering van het Openbaar
Ministerie.
In 2021 is de Wet tot wijziging van de Penitentiaire Beginselenwet, het Wetboek van
Strafrecht en enige andere wetten in verband met de wijziging van de regelingen inzake
de detentiefasering en voorwaardelijke invrijheidstelling (v.i.) (kort gezegd: de Wet
Straffen en Beschermen) in werking getreden. V.i. wordt sindsdien niet langer van
rechtswege verleend zoals dat voorheen het geval was. De mogelijkheid tot verlening
van v.i. wordt per individuele veroordeelde afhankelijk gesteld van het voldoen aan een
drietal criteria: 1. de mate waarin en de wijze waarop de veroordeelde door zijn gedrag
heeft doen blijken van een bijzondere geschiktheid tot terugkeer in de samenleving; 2.
de mogelijkheden om eventuele aan de invrijheidstelling verbonden risico’s te beperken
en te beheersen en 3. de belangen van slachtoffers, nabestaanden en andere relevante
personen, waaronder de door de veroordeelde geleverde inspanningen om de door het
strafbare feit veroorzaakte schade te vergoeden. Met het niet langer van rechtswege
3
HET NEDERLANDSE STRAFRECHTELIJKE SANCTIESTELSEL (II)
‘Levenslange straf niet in strijd met mensenrechten’
Dat schrijft de advocaat-generaal in een advies aan de Hoge Raad. Nederland
kreeg in het verleden kritiek van het Europese Hof.
Levenslange gevangenisstraf is niet in strijd met het Europees Verdrag tot
bescherming van de rechten van de mens (EVRM). Dat schrijft de advocaat-
generaal dinsdag in een advies aan de Hoge Raad.
Volgens de advocaat-generaal hebben levenslang gestraften dankzij een
recente wetswijziging de mogelijkheid om hun straf te laten herbeoordelen.
Hiermee is het opleggen van levenslang niet meer in strijd met Europese
mensenrechtenverdragen.
Kritiek Europa
Staatssecretaris Dijkhoff voerde de wetswijziging door nadat Nederland kritiek
kreeg van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Het Hof oordeelde
dat het onmenselijk is om gevangenen geen uitzicht te bieden op vrijlating. Na
de uitspraak werden rechters in Nederland terughoudend met het opleggen van
levenslang.
Nu de wet is aangepast mogen gevangenen na 25 jaar cel bij een adviescollege
pleiten voor een reïntegratieplan. Als dit traject goed wordt doorlopen, kan de
gevangene in aanmerking komen voor vrijlating. Voor de wetswijziging konden
levenslang veroordeelden in Nederland niet vrijkomen. Alleen de koning kon
gratie verlenen.
‘Teleurstellend’
Wiene van Hattum, voorzitter van stichting Forum Levenslang en universitair
docent strafrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen, noemt het advies in een
reactie aan NRC “teleurstellend”. Volgens Van Hattum is het huidige beleid
ondanks de aanpassing nog steeds in strijd met de Europese mensenrechten.
Ook de Raad voor Strafrechttoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) noemde de
wijziging vorig jaar “onvoldoende”. Volgens de Raad eist het Europees Hof dat
veroordeelden na uiterlijk 25 jaar een herbeoordeling van hun gevangenisstraf
krijgen. De wetswijziging zorgt er slechts voor dat veroordeelden na 25 jaar het
recht krijgen op activiteiten voor resocialisatie. Pas als dit verzoek wordt
goedgekeurd en het reïntegratietraject goed verloopt, maakt de gevangene
kans om vrijlating.
De Hoge Raad moet nu beslissen of het advies wordt opgevolgd. Onlangs is een
Adviescollege levenslanggestraften in het leven geroepen dat de kwestie gaat
onderzoeken.
Nederland is een van de weinige landen waar een levenslange gevangenisstraf
ook daadwerkelijk levenslang is. Er zitten ongeveer veertig mensen in
Nederland levenslang in de gevangenis.
Bron: Belia Heilbron, NRC 5 september 2017
1
,Vanzelf vroeger vrij kan straks niet meer
Sinds 1986 kwamen gevangenen automatisch na tweederde van hun celstraf
vrij. Dat was toen al controversieel.
Waarom komt een gedetineerde die twaalf jaar celstraf krijgt opgelegd, na acht
jaar vrij?
Een straf moet worden uitgevoerd, die verplichting heeft de overheid naar
slachtoffers en samenleving, vindt minister Sander Dekker (Rechtsbescherming,
VVD). Hij wil daarom af van de huidige regeling waarbij gedetineerden
voorwaardelijk vrijkomen na tweederde van hun gevangenisstraf. Het
voornemen stond al in het regeerakkoord en dinsdag presenteerde hij hierover
een wetsvoorstel.
In het kort: voorwaardelijke invrijheidstelling zal voortaan per gevangene
individueel worden bekeken en de maximale duur ervan is twee jaar. Een
gedetineerde met twaalf jaar celstraf zal straks dus minstens tien jaar zitten, áls
hij zich goed gedraagt.
En daarmee is de voorwaardelijke invrijheidstelling straks geen recht meer,
maar een gunst.
Precies zoals de regeling ooit was bedoeld, bij de invoering van het Wetboek
van Strafrecht in 1886. Ze was een gunst die de minister kon verlenen aan
gedetineerden om ze te belonen voor goed gedrag en ter bereiding op
terugkeer in de samenleving. Ruim de helft van de zwaargestraften kreeg in de
jaren vijftig een voorwaardelijke invrijheidstelling na tweederde van hun straf.
En in 1970 was dit zelfs opgelopen tot meer dan 90 procent, staat in een
overzicht dat het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
(WODC) hierover publiceerde.
In 1986 ging de Nederlandse politiek nóg een stap verder. Ze verving onder
invloed van een progressief klimaat de voorwaardelijke invrijheidstelling door
vervroegde invrijheidstelling, zónder voorwaarden. Resocialisering van de
gedetineerde, was het idee, moest vooropstaan. De wetswijziging was destijds
controversieel en internationaal uitzonderlijk. In de jaren negentig kreeg de
samenleving weer meer aandacht kreeg voor repressie en vergelding. In 2008
werd de regel uiteindelijk ongedaan gemaakt.
Sindsdien nam de aandacht voor het slachtoffer in het strafrecht toe. De
versterking van diens juridische positie hield gelijke tred met de roep om een
sterkere beveiliging van de samenleving. Beide ontwikkelingen leidden tot het
wetsvoorstel dat minister Dekker dinsdag naar buiten bracht. „Voor een veiliger
samenleving en een groter rechtvaardigheidsgevoel”, aldus het persbericht.
En zo is vergelding als strafdoel steeds belangrijker geworden, ten koste van
resocialisatie.
Grote vraag is hoe rechters, als uitvoerders van de wet, straks zullen omgaan
met de nieuwe werkelijkheid. Zullen zij milder gaan straffen als gedetineerden
straks eenderde van hun straf niet meer voorwaardelijk in vrijheid mogen
doorbrengen?
„Dat zou kúnnen”, zegt Willem Korthals Altes, senior rechter in Amsterdam.
„Maar de wet is de wet en wij hebben die toe te passen. Als de samenleving
2
, vergelding kennelijk belangrijker gaat vinden, dan moeten we daarnaar
luisteren.”
„Ik zal er als rechter zéker rekening mee houden”, zegt de Amsterdamse senior
rechter Martien Diemer. „Ik kijk, alleen voor mezelf sprekend, naar het
nettogehalte van een straf: wat levert die op? Wat zijn de gevolgen voor de
verdachte, zijn gezin, zijn baan? Dus als bruto netto wordt, dat maakt dat uit
voor de strafmaat.”
En die is sinds de jaren tachtig al flink toegenomen, weten beide rechters. „Voor
een moord legde je vroeger acht jaar op, nu het dubbele”, zegt Diemer. Onrust
in de samenleving is daarvoor de voornaamste verklaring.
Een rechter heeft naar die onrust te luisteren, hij is er námens de samenleving,
zegt Diemer. „Maar een rechter moet ook kritisch blijven. Want aan de hoogte
van een straf, hoe hoog ook, raakt het publiek gewend. Maar aan de emotie die
erbij hoort, raakt het publiek níét gewend. Dus stuwt emotie een straf áltijd
verder naar boven.”
Bron: Freek Schravesande, NRC 1 mei 2018
2.1 De voorwaardelijke veroordeling en invrijheidstelling
In 2018 is de regeling inzake de voorwaardelijke invrijheidstelling gewijzigd. Art. 15c Sr
is in die zin gewijzigd dat niet langer onderscheid wordt gemaakt tussen de duur van de
proeftijd van de algemene voorwaarde en die van een bijzondere voorwaarde. Lid 2 stelt
nu met betrekking tot beide soorten voorwaarden dat de proeftijd gelijk is aan de
periode waarover voorwaardelijke invrijheidstelling wordt verleend, maar dat die ten
minste een jaar bedraagt. Op vordering van het OM kan die proeftijd door de rechter
eenmaal met ten hoogste twee jaar worden verlengd (lid 3). Lid 3 bevat nog een verdere
uitzondering ten aanzien van plegers van zware geweldsmisdrijven en bepaalde
zedendelinquenten. De proeftijd kan ten aanzien van hen telkens met ten hoogste twee
jaren worden verlengd, indien er ernstig rekening mee moet worden gehouden dat die
veroordeelde wederom een misdrijf zal begaan dat gericht is tegen of gevaar
veroorzaakt voor de onaantastbaarheid van het lichaam van een of meer personen, of
indien dit ter voorkoming van ernstig belastend gedrag jegens slachtoffers of getuigen
noodzakelijk is. De rechter beslist dienaangaande op vordering van het Openbaar
Ministerie.
In 2021 is de Wet tot wijziging van de Penitentiaire Beginselenwet, het Wetboek van
Strafrecht en enige andere wetten in verband met de wijziging van de regelingen inzake
de detentiefasering en voorwaardelijke invrijheidstelling (v.i.) (kort gezegd: de Wet
Straffen en Beschermen) in werking getreden. V.i. wordt sindsdien niet langer van
rechtswege verleend zoals dat voorheen het geval was. De mogelijkheid tot verlening
van v.i. wordt per individuele veroordeelde afhankelijk gesteld van het voldoen aan een
drietal criteria: 1. de mate waarin en de wijze waarop de veroordeelde door zijn gedrag
heeft doen blijken van een bijzondere geschiktheid tot terugkeer in de samenleving; 2.
de mogelijkheden om eventuele aan de invrijheidstelling verbonden risico’s te beperken
en te beheersen en 3. de belangen van slachtoffers, nabestaanden en andere relevante
personen, waaronder de door de veroordeelde geleverde inspanningen om de door het
strafbare feit veroorzaakte schade te vergoeden. Met het niet langer van rechtswege
3
