Samenvatting klinische psychologie - theorieën en psychopathologie
Henk T. van der Molen, Francine Dehue, Viviane Thewissen, Nicole Gunther, Susan van
Hooren (red.)
Inhoudsopgave
Deel 1, theoretische benaderingen ................................................................................................ 1
Hoofdstuk 2, neurobiologische benadering van psychopathologie .............................................. 1
Hoofdstuk 3, leertheoretische benadering van psychopathologie ............................................... 7
Hoofdstuk 4, cognitieve benadering van psychopathologie ........................................................ 9
Hoofdstuk 5, psychodynamische benadering van psychopathologie..........................................14
Hoofdstuk 6, humanistische benadering van psychopathologie.................................................19
Hoofdstuk 7, systeembenadering van psychopathologie ...........................................................25
Deel 3, psychopathologie .............................................................................................................33
Hoofdstuk 11, neurobiologische ontwikkelingsstoornissen .......................................................33
Hoofdstuk 12, Schizofreniespectrum- en andere psychotische stoornissen ...............................37
Hoofdstuk 13, depressieve- en bipolaire-stemmingsstoornissen ...............................................42
Hoofdstuk 14, angststoornissen ...............................................................................................52
Hoofdstuk 15, obsessieve-compulsieve en verwante stoornissen .............................................57
Hoofdstuk 16, trauma- en stressorgerelateerde stoornissen .....................................................60
Hoofdstuk 17, dissociatieve stoornissen ..................................................................................68
Hoofdstuk 18, somatisch-symptoom-stoornis en verwante stoornissen ....................................76
Hoofdstuk 23, middelgerelateerde en verslavingsstoornissen ...................................................88
Hoofdstuk 24, neurocognitieve stoornissen ..............................................................................94
Hoofdstuk 25, persoonlijkheidsstoornissen ............................................................................ 101
Deel 1, theoretische benaderingen
Hoofdstuk 2, neurobiologische benadering van psychopathologie
2.1
Het principiële argument voor de (neuro)biologische benadering van psychopathologie
is dat hersenen in hoge mate betrokken zijn bij de totstandkoming van gedrag.
Paul Broca (1861): een beschadiging van de linkerfrontaalkwab leidt tot een
taalstoornis waarbij de persoon langzaam, slecht articulerend en in telegramstijl
spreekt (= Broca’s afasie).
,De ontwikkeling van de neurowetenschappen leidde tot nieuwe toepassingen ten
aanzien van psychopathologie, waaronder frontale lobotomie (= het verwijderen van de
frontaalkwab).
In de jaren 50 werden anti-psychotische medicijnen (neuroleptica) ontdekt. Na de
introductie van neuroleptica als chloorpromazine en haloperidol verbeterden de
uitzichten van vele patiënten. In de jaren 80 kwam de tweede generatie antipsychotica
(atypische antipsychotica) op de markt waarbij minder bijwerkingen en gewenning
optreden.
Tegenwoordig is de dominante visie in de neurowetenschappelijke benadering van
psychopathologie dat er een samenhang bestaat tussen psychische processen,
neurobiologische mechanismen en de omgeving waarin we leven.
2.2
De samenhang tussen psychische processen en neurobiologische mechanisme kan
worden bestudeerd door te kijken naar genen, hersenstructuren, neurotransmitters en
hormonen. Gedrag is bijna altijd een samenspel van deze onderwerpen, en niet terug te
wijzen op slechts één aspect.
Genen
Om te kijken of een bepaalde psychische stoornis een genetische achtergrond heeft,
kan er gebruikgemaakt worden van een drietal bronnen:
1) Familiestudies
De gedachte achter familiestudies is dat een vatbaarheid voor een psychische
stoornis overgeërfd kan worden. Hoe vaker de stoornis voorkomt in specifieke
families, des te meer bewijs er is voor de mogelijkheid dat deze stoornis
overerfbaar is. Het nadeel met dit soort studies is dat omgeving vaak een grote
rol speelt, waardoor omgeving en genen moeilijk te onderscheiden zijn.
2) Tweelingstudies
Bij tweelingstudies gaat het om eeneiige en twee-eiige paren. De eeneiige paren
zijn genetisch identiek, bij twee-eiige tweelingen is gemiddeld de helft van het
genetische materiaal identiek (is dus even groot als een broer en zus/zus en zus).
De mate waarin een eigenschap zoals een psychische stoornis bij beide leden
van de tweelingen voorkomt, noemen we concordantie. Deze maat wordt
uitgedrukt in een coëfficiënt die varieert tussen 0 en 1: hoe hoger de
concordantiecoëfficiënt, hoe meer van de variantie van het kenmerk wordt
verklaard door genetische factoren.
Vooral als de coëfficiënt hoog is bij eeneiige tweelingen, is er een duidelijke
aanwijzing voor genetische invloed. Is er een hoge coëfficiënt bij twee-eiige
tweeling, dan is er sprake van genetische bijdrage.
3) Adoptiestudies
, De gedachte achter deze studie is dat geadopteerde kinderen genetisch verwant
zijn aan hun biologische ouders maar geen genetische overeenkomst hebben
met hun adoptieouders. Met de adoptieouders delen ze daarentegen wel de
omgevingsfactoren. Bewijs voor een genetische bijdrage aan een bepaalde
stoornis wordt geleverd als geadopteerde kinderen bij wie een stoornis voorkomt
in hun biologische familie, vaker die stoornis hebben dan geadopteerde kinderen
zonder die stoornis in hun biologische familie.
Hersenen
Binnen de neurobiologie zijn de hersenen het belangrijkste orgaan om (afwijkend)
gedrag te verklaren. De hersenen bevatten vele verschillende neurale netwerken waarbij
specifieke hersenstructuren en hun onderlinge verbindingen een centrale rol spelen.
Twee hersenstructuren die sterk op elkaar inspelen en samenhangen met emoties en de
regulatie daarvan zijn het limbische systeem en de prefrontale cortex.
Het limbische systeem speelt een rol bij emotie, motivatie, genot en het emotioneel
geheugen, maar wordt het meest in verband gebracht met angst.
Het limbische systeem bestaat onder andere uit de amygdala (kern vooraan in de
temporale kwab), de hippocampus en de hypothalamus.
De amygdala is een belangrijk onderdeel van het saillantie-netwerk: een neuraal
netwerk van hersenstructuren dat signalen van beloning, gevaar, pijn en bedreiging
opmerkt en verwerkt.
De prefrontale cortex (PFC) is het voorste gedeelte van de neocortex en is evolutionair
gezien het ‘modernste’ deel van de neocortex. Het onderdeel is betrokken bij de
regulatie van verschillende cognitieve processen zoals aandacht, verbaal geheugen en
psychomotorische snelheid. Ook is het betrokken bij de executieve functies.
Neurotransmitters en hormonen
Beide begrippen hebben invloed op onze emoties en gedrag. Belangrijke
neurotransmitters in de klinische praktijk zijn: glutamaat, GABA, dopamine, serotonine
en noradrenaline.
Neurotransmitters
Afhankelijk van hun functie verschillen neuronen van elkaar in vorm en grootte. Alle
neuronen zijn opgebouwd uit een cellichaam, dendrieten (= vertakkingen die signalen
vanuit andere neuronen ontvangen) en een axon (= een vertakking die een signaal
overdraagt naar andere neuronen).
In het neuron van waaruit een signaal geïnitieerd wordt (het presynaptische neuron),
worden neurotransmitters gesynthetiseerd. Elke neurotransmitter sluit aan op een
receptor en bij activatie van het neuron worden deze transmitters via blaasjes
getransporteerd naar de synaptische spleet (= ruimte tussen twee neuronen). Hierna
, sluiten de neurotransmitters binden zich dus vast aan een receptor van het
postsynaptische neuron.
5 factoren die de synaptische overdracht beïnvloeden:
1) De hoeveelheid van de neurotransmitter in de synaptische spleet
De hoeveelheid is van belang omdat bij een tekort het postsynaptische neuron
niet genoeg stimulatie ontvangt om een zenuwimpuls op te wekken en bij een
overschot het neuron overgestimuleerd raakt waardoor het niet op tijd klaar is
voor een volgende impuls.
3 processen die de hoeveelheid neurotransmitters in de synaps beïnvloeden
1. Productie
2. Katabolisme (chemische afbraak)
3. Heropname
2) Blocking agents
Chemische stoffen die lijken op neurotransmitters. Ze binden zich aan de
receptoren, maar zorgen ervoor dat het neuron niet activeert, het weerhoudt een
neurotransmitter te binden aan een receptor.
3) Remmende neuronen
4) Neuronengevoeligheid
5) Aantal receptoren op het postsynaptische neuron
Hormonen
Hormonen worden geproduceerd in endocriene klieren en worden via de bloedbaan
door het lichaam getransporteerd. Hormonen leggen dus een langere afstand af dan
neurotransmitters, waardoor ze langzamer werken.
Een hormoon kan worden gezien als een signaalstof die door cellen in het lichaam
geproduceerd wordt en via het bloed bij cellen komt waarvan het de activiteit reguleert.
Een hormoon het enkel effect op een vel als die een specifieke receptor heeft voor het
betreffende hormoon.
De belangrijkste organen die een rol spelen in de hormoonhuishouding:
De epifyse (pijnappelkier)
De hypothalamus en de hypofyse
De thyroïd (schildklier)
De bijnieren
De pancreas (alvleesklier)
De ovaria (eierstokken)
De testes (teelballen)
Cortisol, adrenaline en noradrenaline zijn hormonen die onder invloed van stress door
verschillende endocriene klieren in het lichaam en deels in de hersenen (de epifyse of
Henk T. van der Molen, Francine Dehue, Viviane Thewissen, Nicole Gunther, Susan van
Hooren (red.)
Inhoudsopgave
Deel 1, theoretische benaderingen ................................................................................................ 1
Hoofdstuk 2, neurobiologische benadering van psychopathologie .............................................. 1
Hoofdstuk 3, leertheoretische benadering van psychopathologie ............................................... 7
Hoofdstuk 4, cognitieve benadering van psychopathologie ........................................................ 9
Hoofdstuk 5, psychodynamische benadering van psychopathologie..........................................14
Hoofdstuk 6, humanistische benadering van psychopathologie.................................................19
Hoofdstuk 7, systeembenadering van psychopathologie ...........................................................25
Deel 3, psychopathologie .............................................................................................................33
Hoofdstuk 11, neurobiologische ontwikkelingsstoornissen .......................................................33
Hoofdstuk 12, Schizofreniespectrum- en andere psychotische stoornissen ...............................37
Hoofdstuk 13, depressieve- en bipolaire-stemmingsstoornissen ...............................................42
Hoofdstuk 14, angststoornissen ...............................................................................................52
Hoofdstuk 15, obsessieve-compulsieve en verwante stoornissen .............................................57
Hoofdstuk 16, trauma- en stressorgerelateerde stoornissen .....................................................60
Hoofdstuk 17, dissociatieve stoornissen ..................................................................................68
Hoofdstuk 18, somatisch-symptoom-stoornis en verwante stoornissen ....................................76
Hoofdstuk 23, middelgerelateerde en verslavingsstoornissen ...................................................88
Hoofdstuk 24, neurocognitieve stoornissen ..............................................................................94
Hoofdstuk 25, persoonlijkheidsstoornissen ............................................................................ 101
Deel 1, theoretische benaderingen
Hoofdstuk 2, neurobiologische benadering van psychopathologie
2.1
Het principiële argument voor de (neuro)biologische benadering van psychopathologie
is dat hersenen in hoge mate betrokken zijn bij de totstandkoming van gedrag.
Paul Broca (1861): een beschadiging van de linkerfrontaalkwab leidt tot een
taalstoornis waarbij de persoon langzaam, slecht articulerend en in telegramstijl
spreekt (= Broca’s afasie).
,De ontwikkeling van de neurowetenschappen leidde tot nieuwe toepassingen ten
aanzien van psychopathologie, waaronder frontale lobotomie (= het verwijderen van de
frontaalkwab).
In de jaren 50 werden anti-psychotische medicijnen (neuroleptica) ontdekt. Na de
introductie van neuroleptica als chloorpromazine en haloperidol verbeterden de
uitzichten van vele patiënten. In de jaren 80 kwam de tweede generatie antipsychotica
(atypische antipsychotica) op de markt waarbij minder bijwerkingen en gewenning
optreden.
Tegenwoordig is de dominante visie in de neurowetenschappelijke benadering van
psychopathologie dat er een samenhang bestaat tussen psychische processen,
neurobiologische mechanismen en de omgeving waarin we leven.
2.2
De samenhang tussen psychische processen en neurobiologische mechanisme kan
worden bestudeerd door te kijken naar genen, hersenstructuren, neurotransmitters en
hormonen. Gedrag is bijna altijd een samenspel van deze onderwerpen, en niet terug te
wijzen op slechts één aspect.
Genen
Om te kijken of een bepaalde psychische stoornis een genetische achtergrond heeft,
kan er gebruikgemaakt worden van een drietal bronnen:
1) Familiestudies
De gedachte achter familiestudies is dat een vatbaarheid voor een psychische
stoornis overgeërfd kan worden. Hoe vaker de stoornis voorkomt in specifieke
families, des te meer bewijs er is voor de mogelijkheid dat deze stoornis
overerfbaar is. Het nadeel met dit soort studies is dat omgeving vaak een grote
rol speelt, waardoor omgeving en genen moeilijk te onderscheiden zijn.
2) Tweelingstudies
Bij tweelingstudies gaat het om eeneiige en twee-eiige paren. De eeneiige paren
zijn genetisch identiek, bij twee-eiige tweelingen is gemiddeld de helft van het
genetische materiaal identiek (is dus even groot als een broer en zus/zus en zus).
De mate waarin een eigenschap zoals een psychische stoornis bij beide leden
van de tweelingen voorkomt, noemen we concordantie. Deze maat wordt
uitgedrukt in een coëfficiënt die varieert tussen 0 en 1: hoe hoger de
concordantiecoëfficiënt, hoe meer van de variantie van het kenmerk wordt
verklaard door genetische factoren.
Vooral als de coëfficiënt hoog is bij eeneiige tweelingen, is er een duidelijke
aanwijzing voor genetische invloed. Is er een hoge coëfficiënt bij twee-eiige
tweeling, dan is er sprake van genetische bijdrage.
3) Adoptiestudies
, De gedachte achter deze studie is dat geadopteerde kinderen genetisch verwant
zijn aan hun biologische ouders maar geen genetische overeenkomst hebben
met hun adoptieouders. Met de adoptieouders delen ze daarentegen wel de
omgevingsfactoren. Bewijs voor een genetische bijdrage aan een bepaalde
stoornis wordt geleverd als geadopteerde kinderen bij wie een stoornis voorkomt
in hun biologische familie, vaker die stoornis hebben dan geadopteerde kinderen
zonder die stoornis in hun biologische familie.
Hersenen
Binnen de neurobiologie zijn de hersenen het belangrijkste orgaan om (afwijkend)
gedrag te verklaren. De hersenen bevatten vele verschillende neurale netwerken waarbij
specifieke hersenstructuren en hun onderlinge verbindingen een centrale rol spelen.
Twee hersenstructuren die sterk op elkaar inspelen en samenhangen met emoties en de
regulatie daarvan zijn het limbische systeem en de prefrontale cortex.
Het limbische systeem speelt een rol bij emotie, motivatie, genot en het emotioneel
geheugen, maar wordt het meest in verband gebracht met angst.
Het limbische systeem bestaat onder andere uit de amygdala (kern vooraan in de
temporale kwab), de hippocampus en de hypothalamus.
De amygdala is een belangrijk onderdeel van het saillantie-netwerk: een neuraal
netwerk van hersenstructuren dat signalen van beloning, gevaar, pijn en bedreiging
opmerkt en verwerkt.
De prefrontale cortex (PFC) is het voorste gedeelte van de neocortex en is evolutionair
gezien het ‘modernste’ deel van de neocortex. Het onderdeel is betrokken bij de
regulatie van verschillende cognitieve processen zoals aandacht, verbaal geheugen en
psychomotorische snelheid. Ook is het betrokken bij de executieve functies.
Neurotransmitters en hormonen
Beide begrippen hebben invloed op onze emoties en gedrag. Belangrijke
neurotransmitters in de klinische praktijk zijn: glutamaat, GABA, dopamine, serotonine
en noradrenaline.
Neurotransmitters
Afhankelijk van hun functie verschillen neuronen van elkaar in vorm en grootte. Alle
neuronen zijn opgebouwd uit een cellichaam, dendrieten (= vertakkingen die signalen
vanuit andere neuronen ontvangen) en een axon (= een vertakking die een signaal
overdraagt naar andere neuronen).
In het neuron van waaruit een signaal geïnitieerd wordt (het presynaptische neuron),
worden neurotransmitters gesynthetiseerd. Elke neurotransmitter sluit aan op een
receptor en bij activatie van het neuron worden deze transmitters via blaasjes
getransporteerd naar de synaptische spleet (= ruimte tussen twee neuronen). Hierna
, sluiten de neurotransmitters binden zich dus vast aan een receptor van het
postsynaptische neuron.
5 factoren die de synaptische overdracht beïnvloeden:
1) De hoeveelheid van de neurotransmitter in de synaptische spleet
De hoeveelheid is van belang omdat bij een tekort het postsynaptische neuron
niet genoeg stimulatie ontvangt om een zenuwimpuls op te wekken en bij een
overschot het neuron overgestimuleerd raakt waardoor het niet op tijd klaar is
voor een volgende impuls.
3 processen die de hoeveelheid neurotransmitters in de synaps beïnvloeden
1. Productie
2. Katabolisme (chemische afbraak)
3. Heropname
2) Blocking agents
Chemische stoffen die lijken op neurotransmitters. Ze binden zich aan de
receptoren, maar zorgen ervoor dat het neuron niet activeert, het weerhoudt een
neurotransmitter te binden aan een receptor.
3) Remmende neuronen
4) Neuronengevoeligheid
5) Aantal receptoren op het postsynaptische neuron
Hormonen
Hormonen worden geproduceerd in endocriene klieren en worden via de bloedbaan
door het lichaam getransporteerd. Hormonen leggen dus een langere afstand af dan
neurotransmitters, waardoor ze langzamer werken.
Een hormoon kan worden gezien als een signaalstof die door cellen in het lichaam
geproduceerd wordt en via het bloed bij cellen komt waarvan het de activiteit reguleert.
Een hormoon het enkel effect op een vel als die een specifieke receptor heeft voor het
betreffende hormoon.
De belangrijkste organen die een rol spelen in de hormoonhuishouding:
De epifyse (pijnappelkier)
De hypothalamus en de hypofyse
De thyroïd (schildklier)
De bijnieren
De pancreas (alvleesklier)
De ovaria (eierstokken)
De testes (teelballen)
Cortisol, adrenaline en noradrenaline zijn hormonen die onder invloed van stress door
verschillende endocriene klieren in het lichaam en deels in de hersenen (de epifyse of
