Hoofdstuk 4
Als een rechtshandeling nietig is, wil dat zeggen dat zij de door partijen beoogde rechtsgevolgen
ontbeert. Als een rechtshandeling vernietigbaar is, betekent dit dat de rechtshandeling geldig is maar
dat één of beide partijen haar kunnen vernietigen. Deze vernietiging heeft terugwerkende kracht.
Zolang vernietiging niet heeft plaatsgevonden blijft de rechtshandeling en haar rechtsgevolg geldig.
Een rechtshandeling is vernietigbaar als de regeling de strekking heeft om slechts een partij te
beschermen. Een rechtshandeling is nietig als de wettelijke regeling de strekking heeft om niet één
partij maar het algemeen belang of de belangen van derden te beschermen. Rechtshandelingen
kunnen vormvrij worden verricht. Voor een rechtshandeling is slechts vereist een op een rechtsgevolg
gerichte wil die zich door een verklaring heeft geopenbaard. Dit noemt men consensualisme,
wilsovereenstemming is voldoende. Andere beginselen zijn dat van de bindende kracht en de
contractsvrijheid. Verklaringen kunnen vormvrij geschieden, tenzij anders bepaald. Wettelijke
voorschriften kunnen zowel gelden voor overeenkomsten als voor andere rechtshandelingen. Een
rechtshandeling die niet aan een wettelijk vormvereiste voldoet, is in beginsel nietig. Wettelijke
vormschriften kennen een dwingend karakter. Niet naleving van het vormvoorschrift leidt niet tot
nietigheid maar tot vernietigbaarheid als het geschonden voorschrift vooral of slechts het belang van
een partij beoogt te beschermen. Als de wet voor de totstandkoming van een overeenkomst een
vormvereiste stelt, is dit voorschrift in beginsel van overeenkomstige toepassing op de
voorovereenkomst. Artikel 6:226 ziet op dergelijke voorovereenkomsten.
Het beginsel van contractsvrijheid kent twee aspecten. In de eerste plaats houdt het in dat iedereen
in beginsel vrij is om zelf te bepalen met wie hij een overeenkomst sluit. Het tweede aspect ziet op de
vrijheid om zelf de inhoud van een overeenkomst te bepalen. Dit wordt begrensd door artikel 3:40
welke bepaald dat rechtshandelingen die in strijd zijn met de wet, de goede zeden of de openbare
orde nietig zijn en soms vernietigbaar. Een rechtshandeling die in strijd is met de goede zeden of de
openbare orde is nietig. Rechtshandelingen in strijd met de wet kunnen nietig, vernietigbaar of geldig
zijn. Een wettelijk verbod kan betrekking hebben op het sluiten van een bepaalde overeenkomst, op
de prestaties waartoe partijen zich verplichten of op de naar buiten toe blijkende motieven van een
of beide partijen. Om te kunnen vaststellen of een rechtshandeling een geoorloofde inhoud heeft, is
het noodzakelijk dat deze inhoud bepaalbaar is. Het toepassingsgebied van artikel 3:40 lid 2 en 3 is
om twee redenen beperkt. In de eerste plaats omdat de wet zelf een rechtshandeling met zoveel
woorden kan verbieden en daaraan een sanctie kan verbinden. In de tweede plaats omdat het
toepassingsgebied beperkt is. Voor toepasselijkheid is vereist dat het verbod in een wet in formele zin
staat, van dwingend recht is en het verrichten van de rechtshandeling verbiedt. Is aan een van deze
vereisten niet voldaan, dan is er geen sprake van nietigheid of vernietigbaarheid op grond van artikel
3:40. Indien er sprake is van een verboden inhoud of een verboden strekking van de rechtshandeling
zal er moeten worden uitgeweken naar de regel van artikel 3:40 lid 1. Indien is vastgesteld dat het
verrichten van een rechtshandeling in strijd is met een dwingende wetsbepaling, zijn er voor wat
betreft de sanctie diverse mogelijkheid; nietigheid, vernietigbaarheid, geldigheid dan wel anders
indien dit uit de bepaling voortvloeit. De goede zeden behoren tot het terrein van het ongeschreven
recht. In het algemeen geldt, dat wat tot de goede zeden behoort zowel naar tijd als naar plaats kan
verschillen. Als het gaat om rechtshandelingen waarvan niet het verrichten maar de inhoud of
strekking in strijd is met de wet, kan men zich in gevallen beroepen op goede zeden uit lid 1.
Daarnaast kan de nakoming van de rechtshandeling leiden tot een in strijd zijn met de wettelijke
bepaling. Hiervoor is beslissend de strekking die de rechtshandeling voor de handelende zelf heeft en
, dat de motieven of de gevolgen kenbaar moeten zijn voor anderen. De strekking van de
overeenkomst moet worden beoordeeld aan de hand van de feiten en omstandigheden die aan
partijen bekend waren op het moment van het sluiten van de overeenkomst. Voor het antwoord op
de vraag of een overeenkomst in strijd is met de goede zeden, is daadwerkelijke benadeling niet
vereist. Rechtshandelingen zijn in strijd met de openbare orde indien zij strijdig zijn met de
fundamentele beginselen van de maatschappelijke organisatie.
Hoofdstuk 6
In beginsel kunnen alle wederpartijen zich op de vernietigingsgronden van artikel 6:233 sub a en b
beroepen. Artikel 6:235 bepaald dat op de vernietigingsgronden bedoeld in artikel 6:233 en 6:234
geen beroep kan worden gedaan door een rechtspersoon als bedoeld in artikel 2:360 en een andere
partij, indien ten tijde van de contractsluiting bij haar vijftig of meer personen werkzaam zijn. Deze
uitzonderingen berusten op de gedachte dat dergelijke wederpartijen sterke contractanten zullen
zijn, die geen bijzondere bescherming tegen het gebruik van algemene voorwaarden nodig hebben.
Een beroep op de redelijkheid en billijkheid uit artikel 6:248 blijft tot de mogelijkheden behoren.
Artikel 6:235 stelt dat op deze vernietigingsgronden ook geen beroep kan worden gedaan door een
partij die meermalen dezelfde of nagenoeg dezelfde algemene voorwaarden in haar overeenkomsten
gebruikt. Men mag niet terugkomen op eigen gedraging en zich evenmin tegenover een ander kan
beklagen over gedragingen die men ook zelf verricht.
Hoofdstuk 7
De beperkende werking van redelijkheid en billijkheid heeft niet alleen betrekking op wat partijen zijn
overeengekomen maar ook op wat naar aanleiding van de overeenkomst uit de wet of gewoonte
voortvloeit. Dit geldt ook voor dwingend recht. Met betrekking tot redelijkheid en billijkheid is
terughoudendheid ten alle tijden geboden. Een klassieke toepassing houdt in dat wat partijen zijn
overeengekomen en uit de wet en gewoonte voortvloeit, met een of meer bijkomende rechten en
verplichtingen aangevuld wordt. Uit de aanvullende werking vloeien gewone verbintenissen voort.
Redelijkheid en billijkheid kunnen eraan in de weg staan dat men zich op de inhoud van een beding in
de met de wederpartij gesloten overeenkomst beroept. Er is sprake van een dergelijke inhoudstoets.
De zwaarte van de schuld, mede in verband met de aard en de ernst van de bij enige gedraging
betrokken belangen, de aard en de verdere inhoud van de overeenkomst waarin het beding
voorkomt, de maatschappelijke positie en onderlinge verhouding van partijen, de wijze waarop het
beding tot stand is gekomen en de mate waarin de wederpartij zich de strekking van het beding
bewust is geweest zijn factoren die bij deze beoordeling een rol kunnen spelen. De stelplicht en
bewijslast van de omstandigheden die meebrengen dat het beroep op het beding inderdaad in strijd
met de redelijkheid en billijkheid is, rusten in het algemeen op de wederpartij van degene die zich op
het beding beroept. De Hoge Raad onderscheid twee gronden voor rechtsverwerking. In de eerste
rechtsverwerkingsgrond kan men een toepassing van het vertrouwensbeginsel zien. In gevallen
waarin de tweede grond zich voordoet, strekt rechtsverwerking in feite ertoe genoegdoening te
verschaffen voor door de rechthebbende toegebrachte schade. Anders gesteld, er moet sprake zijn
van opgewekt vertrouwen of van onredelijke benadering.
Als een rechtshandeling nietig is, wil dat zeggen dat zij de door partijen beoogde rechtsgevolgen
ontbeert. Als een rechtshandeling vernietigbaar is, betekent dit dat de rechtshandeling geldig is maar
dat één of beide partijen haar kunnen vernietigen. Deze vernietiging heeft terugwerkende kracht.
Zolang vernietiging niet heeft plaatsgevonden blijft de rechtshandeling en haar rechtsgevolg geldig.
Een rechtshandeling is vernietigbaar als de regeling de strekking heeft om slechts een partij te
beschermen. Een rechtshandeling is nietig als de wettelijke regeling de strekking heeft om niet één
partij maar het algemeen belang of de belangen van derden te beschermen. Rechtshandelingen
kunnen vormvrij worden verricht. Voor een rechtshandeling is slechts vereist een op een rechtsgevolg
gerichte wil die zich door een verklaring heeft geopenbaard. Dit noemt men consensualisme,
wilsovereenstemming is voldoende. Andere beginselen zijn dat van de bindende kracht en de
contractsvrijheid. Verklaringen kunnen vormvrij geschieden, tenzij anders bepaald. Wettelijke
voorschriften kunnen zowel gelden voor overeenkomsten als voor andere rechtshandelingen. Een
rechtshandeling die niet aan een wettelijk vormvereiste voldoet, is in beginsel nietig. Wettelijke
vormschriften kennen een dwingend karakter. Niet naleving van het vormvoorschrift leidt niet tot
nietigheid maar tot vernietigbaarheid als het geschonden voorschrift vooral of slechts het belang van
een partij beoogt te beschermen. Als de wet voor de totstandkoming van een overeenkomst een
vormvereiste stelt, is dit voorschrift in beginsel van overeenkomstige toepassing op de
voorovereenkomst. Artikel 6:226 ziet op dergelijke voorovereenkomsten.
Het beginsel van contractsvrijheid kent twee aspecten. In de eerste plaats houdt het in dat iedereen
in beginsel vrij is om zelf te bepalen met wie hij een overeenkomst sluit. Het tweede aspect ziet op de
vrijheid om zelf de inhoud van een overeenkomst te bepalen. Dit wordt begrensd door artikel 3:40
welke bepaald dat rechtshandelingen die in strijd zijn met de wet, de goede zeden of de openbare
orde nietig zijn en soms vernietigbaar. Een rechtshandeling die in strijd is met de goede zeden of de
openbare orde is nietig. Rechtshandelingen in strijd met de wet kunnen nietig, vernietigbaar of geldig
zijn. Een wettelijk verbod kan betrekking hebben op het sluiten van een bepaalde overeenkomst, op
de prestaties waartoe partijen zich verplichten of op de naar buiten toe blijkende motieven van een
of beide partijen. Om te kunnen vaststellen of een rechtshandeling een geoorloofde inhoud heeft, is
het noodzakelijk dat deze inhoud bepaalbaar is. Het toepassingsgebied van artikel 3:40 lid 2 en 3 is
om twee redenen beperkt. In de eerste plaats omdat de wet zelf een rechtshandeling met zoveel
woorden kan verbieden en daaraan een sanctie kan verbinden. In de tweede plaats omdat het
toepassingsgebied beperkt is. Voor toepasselijkheid is vereist dat het verbod in een wet in formele zin
staat, van dwingend recht is en het verrichten van de rechtshandeling verbiedt. Is aan een van deze
vereisten niet voldaan, dan is er geen sprake van nietigheid of vernietigbaarheid op grond van artikel
3:40. Indien er sprake is van een verboden inhoud of een verboden strekking van de rechtshandeling
zal er moeten worden uitgeweken naar de regel van artikel 3:40 lid 1. Indien is vastgesteld dat het
verrichten van een rechtshandeling in strijd is met een dwingende wetsbepaling, zijn er voor wat
betreft de sanctie diverse mogelijkheid; nietigheid, vernietigbaarheid, geldigheid dan wel anders
indien dit uit de bepaling voortvloeit. De goede zeden behoren tot het terrein van het ongeschreven
recht. In het algemeen geldt, dat wat tot de goede zeden behoort zowel naar tijd als naar plaats kan
verschillen. Als het gaat om rechtshandelingen waarvan niet het verrichten maar de inhoud of
strekking in strijd is met de wet, kan men zich in gevallen beroepen op goede zeden uit lid 1.
Daarnaast kan de nakoming van de rechtshandeling leiden tot een in strijd zijn met de wettelijke
bepaling. Hiervoor is beslissend de strekking die de rechtshandeling voor de handelende zelf heeft en
, dat de motieven of de gevolgen kenbaar moeten zijn voor anderen. De strekking van de
overeenkomst moet worden beoordeeld aan de hand van de feiten en omstandigheden die aan
partijen bekend waren op het moment van het sluiten van de overeenkomst. Voor het antwoord op
de vraag of een overeenkomst in strijd is met de goede zeden, is daadwerkelijke benadeling niet
vereist. Rechtshandelingen zijn in strijd met de openbare orde indien zij strijdig zijn met de
fundamentele beginselen van de maatschappelijke organisatie.
Hoofdstuk 6
In beginsel kunnen alle wederpartijen zich op de vernietigingsgronden van artikel 6:233 sub a en b
beroepen. Artikel 6:235 bepaald dat op de vernietigingsgronden bedoeld in artikel 6:233 en 6:234
geen beroep kan worden gedaan door een rechtspersoon als bedoeld in artikel 2:360 en een andere
partij, indien ten tijde van de contractsluiting bij haar vijftig of meer personen werkzaam zijn. Deze
uitzonderingen berusten op de gedachte dat dergelijke wederpartijen sterke contractanten zullen
zijn, die geen bijzondere bescherming tegen het gebruik van algemene voorwaarden nodig hebben.
Een beroep op de redelijkheid en billijkheid uit artikel 6:248 blijft tot de mogelijkheden behoren.
Artikel 6:235 stelt dat op deze vernietigingsgronden ook geen beroep kan worden gedaan door een
partij die meermalen dezelfde of nagenoeg dezelfde algemene voorwaarden in haar overeenkomsten
gebruikt. Men mag niet terugkomen op eigen gedraging en zich evenmin tegenover een ander kan
beklagen over gedragingen die men ook zelf verricht.
Hoofdstuk 7
De beperkende werking van redelijkheid en billijkheid heeft niet alleen betrekking op wat partijen zijn
overeengekomen maar ook op wat naar aanleiding van de overeenkomst uit de wet of gewoonte
voortvloeit. Dit geldt ook voor dwingend recht. Met betrekking tot redelijkheid en billijkheid is
terughoudendheid ten alle tijden geboden. Een klassieke toepassing houdt in dat wat partijen zijn
overeengekomen en uit de wet en gewoonte voortvloeit, met een of meer bijkomende rechten en
verplichtingen aangevuld wordt. Uit de aanvullende werking vloeien gewone verbintenissen voort.
Redelijkheid en billijkheid kunnen eraan in de weg staan dat men zich op de inhoud van een beding in
de met de wederpartij gesloten overeenkomst beroept. Er is sprake van een dergelijke inhoudstoets.
De zwaarte van de schuld, mede in verband met de aard en de ernst van de bij enige gedraging
betrokken belangen, de aard en de verdere inhoud van de overeenkomst waarin het beding
voorkomt, de maatschappelijke positie en onderlinge verhouding van partijen, de wijze waarop het
beding tot stand is gekomen en de mate waarin de wederpartij zich de strekking van het beding
bewust is geweest zijn factoren die bij deze beoordeling een rol kunnen spelen. De stelplicht en
bewijslast van de omstandigheden die meebrengen dat het beroep op het beding inderdaad in strijd
met de redelijkheid en billijkheid is, rusten in het algemeen op de wederpartij van degene die zich op
het beding beroept. De Hoge Raad onderscheid twee gronden voor rechtsverwerking. In de eerste
rechtsverwerkingsgrond kan men een toepassing van het vertrouwensbeginsel zien. In gevallen
waarin de tweede grond zich voordoet, strekt rechtsverwerking in feite ertoe genoegdoening te
verschaffen voor door de rechthebbende toegebrachte schade. Anders gesteld, er moet sprake zijn
van opgewekt vertrouwen of van onredelijke benadering.
