Workflow Analytische Chemie
Deel 1
Opstellen analyseprotocol
Bachelor Farmaceutische Wetenschappen
Universiteit Utrecht
Auteur: Linda Silvertand, vakgroep CBDD. Leerlijnteam chemie.
Versie: 2
Datum: September 2024
, Inhoudsopgave
Inleiding -3-
Stap 1: Vaststellen doel analyse -4-
Stap 2: Gegevens te analyserende stoffen (analieten) -6-
Stap 3: Gegevens matrix (hulpstoffen) - 10 -
Stap 4: Detectiemethode - 11 -
Stap 5 keuze scheidingsmethode - 13 -
Stap 6 Opstellen monstervoorbewerking - 16 -
Isolatie - 16 -
Gereedmaken voor meting - 18 -
Stap 7 Uitwerken plan van aanpak - 22 -
Stap 8 Vaststellen en toevoegen risicoanalyse - 23 -
Bijlagen - 25 -
Bijlage 1. Voorbeeld uitwerking analyseplan prednisolontabletten - 25 -
Bijlage 2. Solvent miscibility (Bron: Phenomenex) - 36 -
Bijlage 3. Template PvA - 37 -
Bijlage 4 Te kennen functionele groepen (BA102) - 40 -
Bijlage 5 Bepaling of analiet geladen is – de pH schaal - 41 -
Bijlage 6 Oplosbaarheid volgens Clarke en Ph. Eur. - 42 -
-2-
BA-FA productzorg WAC-1 Opstellen analyseprotocol v2 – September ‘24 CBDD
,Inleiding
Dit document helpt je bij het opstellen van een analyseprotocol voor de analyse van geneesmiddelen bij
productzorgvakken in de opleiding farmacie in Utrecht. Op de laboratoria in het KBG werken we voornamelijk met UV
en HPLC-UV methoden, vandaar dat op deze methoden gefocussed wordt. Uiteraard zijn dit niet de enige
analysemethoden die geschikt zijn voor de analyse van geneesmiddelen en vaak geven andere methoden zoals titratie,
TLC (i.c.m. kleurreactie), GC-FID, GC-MS of LC-MS een sneller of beter resultaat.
Een analyseplan kan worden opgesteld aan hand van literatuurgegevens. Voor een aantal analyses bestaat een
gestandaardiseerde methode die terug te vinden is in bijvoorbeeld de BP (British Pharmacopeia) of de DAB (Deutsches
ArzneiBuch). In de literatuur (via PubMed) zijn gevalideerde methoden te vinden. Nadeel van gestandaardiseerde en
gevalideerde methoden is dat ze niet geheel uitvoerbaar zijn op het lab omdat er geen gelijke apparatuur of reagentia
aanwezig zijn of dat de methode niet werkt. In dat geval moet men alsnog nadenken over alternatieven en
oplossingen. Het is veelal eenvoudiger om zelf een analysemethode te bedenken aan hand van de aanwezige kennis
en op te zoeken informatie. Het overgrote deel van deze kennis en informatie staat in Harris (het boek Quantitative
Chemical Analysis van Daniel Harris (editie 10, maar oudere edities kunnen ook gebruikt worden)). Voordeel van zelf
bedenken is dat er van tevoren nagedacht is over de te nemen stappen en dat er tijdens de uitvoering eenvoudiger
goed onderbouwde aanpassingen gemaakt kunnen worden.
In dit document worden 8 stappen doorlopen om tot een uitvoerbaar, zelf opgesteld analyseprotocol te komen. Voor
elke willekeurige analyse (grondstof, geneesmiddel, bioanalyse, food/feed, etc.) worden steeds deze zelfde stappen
doorlopen, maar dit protocol is, zoals eerder vermeld, toegespitst op de analyse van farmaca in toedieningsvormen
(productzorgvakken binnen farmacie).
De stappen die doorlopen dienen te worden zijn:
1 Vaststellen doel analyse
2 Opzoeken informatie farmacon
3 Opzoeken informatie matrix
4 Vaststellen detectiemethode
5 Vaststellen scheidingsmethode
6 Vaststellen monstervoorbewerking
7 Uitwerken plan van aanpak
8 Vaststellen en toevoegen risicoanalyse
Te zien is dat stappen 1 t/m 3 voorbereidende stappen zijn voor stappen 4 t/m 8. De informatie voor stappen 2 en 3
is te vinden in de volgende werken die we standaard gebruiken binnen de farmacie en zijn allen toegankelijk via de
UU-bibliotheek:
Clarke (Clarke’s analysis of drugs and poisons)
Ph. Eur (European Pharmacopeia) of de BP (British Pharmacopeia)
Florey (Profiles of drug substances, excipients and related methodology)
KNMP kennisbank:
o FNA-voorschriften (matrix, hulpstoffen en andere hints)
o LNA-grondstoffen (farmaconeigenschappen)
o LNA-onderzoeksvoorschriften (hints voor een analyseplan)
Daarnaast hangt de farmacokinetiek van farmaca sterk samen met het retentiegedrag in RPLC en zijn uit de kinetische
gegevens in het IM (Informatorium Medicamentorum, toegankelijk via Kennisbank KNMP) en van drugbank.ca een
aantal benodigde parameters af te leiden. Ook in Harris is, naast basistheorie, informatie over pKa waarden van
functionele groepen te vinden in de appendix.
In de volgende hoofdstukken gaan we verder in op de beschreven stappen. In bijlage 1 is daarnaast een voorbeeld
protocol gegeven dat gebruikt kan worden ter ondersteuning van het opstellen van een analyseplan.
-3-
BA-FA productzorg WAC-1 Opstellen analyseprotocol v2 – September ‘24 CBDD
, Stap 1: Vaststellen doel analyse
Bij deze stap is het doel om naast de keuze tussen identiteit of gehalte te zoeken naar informatie over wat er verwacht
zou kunnen worden: is de selectie terug te brengen tot een groep geneesmiddelen of kan er al iets gezegd worden
over de concentratie van de stof? Een aantal voorbeeldvragen staan in onderstaand flowschema aangegeven:
Doel experiment
Bepaling identiteit Bepaling gehalte
Welke informatie is er al Welke conc. wordt verwacht?
beschikbaar?
Indicatie identiteit of groep Wat is beginhoeveelheid en
moleculen? volume?
Kan er al iets uitgesloten Verwacht je goede
worden? oplosbaarheid?
Wat zijn de maxi- en minimale
etc. concentraties?
etc.
Uiteraard moet het doel SMART geformuleerd zijn. In de context van het opstellen van een analyseplan doorloop je
daarbij de volgende stappen:
Specifiek: beschrijf hier een Meetbaar resultaat dat je wilt bereiken. Welke gegevens heb je nodig om aan te tonen
dat je het doel bereikt hebt? Kies hiervoor een meetmethode die algemeen geAccepteerd (gevalideerd,
gestandaardiseerd of de voor de hand liggende methodes) is voor gehaltebepalingen; een standaardmethode zoals
UV-vis of RPLC-UV bijvoorbeeld. Omdat er vaak geen tijd is om een volledige validatie uit te voeren, streven we naar
Realistische doelen: hoe kunnen we snel een betrouwbare uitspraak doen over onze gegevens? In de praktijk betekent
dat een keuze uit de meest relevante validatieparameters die uit te voeren zijn binnen een bepaald Tijdsbestek. In de
bachelor is er vaak maximaal een dag voor een gehaltebepaling en dan voeren we alleen een
calibratielijn/tweepuntsbepaling uit en nemen de reproduceerbaarheid minimaal mee (2 referenties). In een ideaal
geval worden ook alle monster in duplo bepaald. Is er meer tijd beschikbaar, dan zijn uitgebreidere validaties te vinden
in documenten van de Europese EMA (ICH-guideline Q2) en de Amerikaanse FDA (FDA-2015-N-0007 voor
farmaceutische bepalingen en FDA-2013-D-1020 voor bioanalytische bepalingen). Deze documenten komen veel
overeen en verschillen slechts in de kleinere details. Het ligt voor de hand de ICH-richtlijn te gebruiken aangezien deze
binnen de voor ons geldende Europese wetgeving valt.
Let bij het bepalen van het doel goed op wat je eindtermen zijn. Voor een gehaltebepaling is dat een gehalte van
farmacon in de matrix, voor een content uniformity volgens de Ph. Eur. is dat een percentage van gedeclareerd. Dat
betekent dat er aan het einde van de analyses omgerekend moet worden en dat er vaak eindvolumes, gewichten van
individuele eenheden of dichtheden bekend moeten zijn. Ga voor jezelf na en welke eenheden je het eindantwoord
wilt formuleren en welke gegevens je daarvoor nodig hebt, zodat je deze kunt bepalen op het lab.
-4-
BA-FA productzorg WAC-1 Opstellen analyseprotocol v2 – September ‘24 CBDD
Deel 1
Opstellen analyseprotocol
Bachelor Farmaceutische Wetenschappen
Universiteit Utrecht
Auteur: Linda Silvertand, vakgroep CBDD. Leerlijnteam chemie.
Versie: 2
Datum: September 2024
, Inhoudsopgave
Inleiding -3-
Stap 1: Vaststellen doel analyse -4-
Stap 2: Gegevens te analyserende stoffen (analieten) -6-
Stap 3: Gegevens matrix (hulpstoffen) - 10 -
Stap 4: Detectiemethode - 11 -
Stap 5 keuze scheidingsmethode - 13 -
Stap 6 Opstellen monstervoorbewerking - 16 -
Isolatie - 16 -
Gereedmaken voor meting - 18 -
Stap 7 Uitwerken plan van aanpak - 22 -
Stap 8 Vaststellen en toevoegen risicoanalyse - 23 -
Bijlagen - 25 -
Bijlage 1. Voorbeeld uitwerking analyseplan prednisolontabletten - 25 -
Bijlage 2. Solvent miscibility (Bron: Phenomenex) - 36 -
Bijlage 3. Template PvA - 37 -
Bijlage 4 Te kennen functionele groepen (BA102) - 40 -
Bijlage 5 Bepaling of analiet geladen is – de pH schaal - 41 -
Bijlage 6 Oplosbaarheid volgens Clarke en Ph. Eur. - 42 -
-2-
BA-FA productzorg WAC-1 Opstellen analyseprotocol v2 – September ‘24 CBDD
,Inleiding
Dit document helpt je bij het opstellen van een analyseprotocol voor de analyse van geneesmiddelen bij
productzorgvakken in de opleiding farmacie in Utrecht. Op de laboratoria in het KBG werken we voornamelijk met UV
en HPLC-UV methoden, vandaar dat op deze methoden gefocussed wordt. Uiteraard zijn dit niet de enige
analysemethoden die geschikt zijn voor de analyse van geneesmiddelen en vaak geven andere methoden zoals titratie,
TLC (i.c.m. kleurreactie), GC-FID, GC-MS of LC-MS een sneller of beter resultaat.
Een analyseplan kan worden opgesteld aan hand van literatuurgegevens. Voor een aantal analyses bestaat een
gestandaardiseerde methode die terug te vinden is in bijvoorbeeld de BP (British Pharmacopeia) of de DAB (Deutsches
ArzneiBuch). In de literatuur (via PubMed) zijn gevalideerde methoden te vinden. Nadeel van gestandaardiseerde en
gevalideerde methoden is dat ze niet geheel uitvoerbaar zijn op het lab omdat er geen gelijke apparatuur of reagentia
aanwezig zijn of dat de methode niet werkt. In dat geval moet men alsnog nadenken over alternatieven en
oplossingen. Het is veelal eenvoudiger om zelf een analysemethode te bedenken aan hand van de aanwezige kennis
en op te zoeken informatie. Het overgrote deel van deze kennis en informatie staat in Harris (het boek Quantitative
Chemical Analysis van Daniel Harris (editie 10, maar oudere edities kunnen ook gebruikt worden)). Voordeel van zelf
bedenken is dat er van tevoren nagedacht is over de te nemen stappen en dat er tijdens de uitvoering eenvoudiger
goed onderbouwde aanpassingen gemaakt kunnen worden.
In dit document worden 8 stappen doorlopen om tot een uitvoerbaar, zelf opgesteld analyseprotocol te komen. Voor
elke willekeurige analyse (grondstof, geneesmiddel, bioanalyse, food/feed, etc.) worden steeds deze zelfde stappen
doorlopen, maar dit protocol is, zoals eerder vermeld, toegespitst op de analyse van farmaca in toedieningsvormen
(productzorgvakken binnen farmacie).
De stappen die doorlopen dienen te worden zijn:
1 Vaststellen doel analyse
2 Opzoeken informatie farmacon
3 Opzoeken informatie matrix
4 Vaststellen detectiemethode
5 Vaststellen scheidingsmethode
6 Vaststellen monstervoorbewerking
7 Uitwerken plan van aanpak
8 Vaststellen en toevoegen risicoanalyse
Te zien is dat stappen 1 t/m 3 voorbereidende stappen zijn voor stappen 4 t/m 8. De informatie voor stappen 2 en 3
is te vinden in de volgende werken die we standaard gebruiken binnen de farmacie en zijn allen toegankelijk via de
UU-bibliotheek:
Clarke (Clarke’s analysis of drugs and poisons)
Ph. Eur (European Pharmacopeia) of de BP (British Pharmacopeia)
Florey (Profiles of drug substances, excipients and related methodology)
KNMP kennisbank:
o FNA-voorschriften (matrix, hulpstoffen en andere hints)
o LNA-grondstoffen (farmaconeigenschappen)
o LNA-onderzoeksvoorschriften (hints voor een analyseplan)
Daarnaast hangt de farmacokinetiek van farmaca sterk samen met het retentiegedrag in RPLC en zijn uit de kinetische
gegevens in het IM (Informatorium Medicamentorum, toegankelijk via Kennisbank KNMP) en van drugbank.ca een
aantal benodigde parameters af te leiden. Ook in Harris is, naast basistheorie, informatie over pKa waarden van
functionele groepen te vinden in de appendix.
In de volgende hoofdstukken gaan we verder in op de beschreven stappen. In bijlage 1 is daarnaast een voorbeeld
protocol gegeven dat gebruikt kan worden ter ondersteuning van het opstellen van een analyseplan.
-3-
BA-FA productzorg WAC-1 Opstellen analyseprotocol v2 – September ‘24 CBDD
, Stap 1: Vaststellen doel analyse
Bij deze stap is het doel om naast de keuze tussen identiteit of gehalte te zoeken naar informatie over wat er verwacht
zou kunnen worden: is de selectie terug te brengen tot een groep geneesmiddelen of kan er al iets gezegd worden
over de concentratie van de stof? Een aantal voorbeeldvragen staan in onderstaand flowschema aangegeven:
Doel experiment
Bepaling identiteit Bepaling gehalte
Welke informatie is er al Welke conc. wordt verwacht?
beschikbaar?
Indicatie identiteit of groep Wat is beginhoeveelheid en
moleculen? volume?
Kan er al iets uitgesloten Verwacht je goede
worden? oplosbaarheid?
Wat zijn de maxi- en minimale
etc. concentraties?
etc.
Uiteraard moet het doel SMART geformuleerd zijn. In de context van het opstellen van een analyseplan doorloop je
daarbij de volgende stappen:
Specifiek: beschrijf hier een Meetbaar resultaat dat je wilt bereiken. Welke gegevens heb je nodig om aan te tonen
dat je het doel bereikt hebt? Kies hiervoor een meetmethode die algemeen geAccepteerd (gevalideerd,
gestandaardiseerd of de voor de hand liggende methodes) is voor gehaltebepalingen; een standaardmethode zoals
UV-vis of RPLC-UV bijvoorbeeld. Omdat er vaak geen tijd is om een volledige validatie uit te voeren, streven we naar
Realistische doelen: hoe kunnen we snel een betrouwbare uitspraak doen over onze gegevens? In de praktijk betekent
dat een keuze uit de meest relevante validatieparameters die uit te voeren zijn binnen een bepaald Tijdsbestek. In de
bachelor is er vaak maximaal een dag voor een gehaltebepaling en dan voeren we alleen een
calibratielijn/tweepuntsbepaling uit en nemen de reproduceerbaarheid minimaal mee (2 referenties). In een ideaal
geval worden ook alle monster in duplo bepaald. Is er meer tijd beschikbaar, dan zijn uitgebreidere validaties te vinden
in documenten van de Europese EMA (ICH-guideline Q2) en de Amerikaanse FDA (FDA-2015-N-0007 voor
farmaceutische bepalingen en FDA-2013-D-1020 voor bioanalytische bepalingen). Deze documenten komen veel
overeen en verschillen slechts in de kleinere details. Het ligt voor de hand de ICH-richtlijn te gebruiken aangezien deze
binnen de voor ons geldende Europese wetgeving valt.
Let bij het bepalen van het doel goed op wat je eindtermen zijn. Voor een gehaltebepaling is dat een gehalte van
farmacon in de matrix, voor een content uniformity volgens de Ph. Eur. is dat een percentage van gedeclareerd. Dat
betekent dat er aan het einde van de analyses omgerekend moet worden en dat er vaak eindvolumes, gewichten van
individuele eenheden of dichtheden bekend moeten zijn. Ga voor jezelf na en welke eenheden je het eindantwoord
wilt formuleren en welke gegevens je daarvoor nodig hebt, zodat je deze kunt bepalen op het lab.
-4-
BA-FA productzorg WAC-1 Opstellen analyseprotocol v2 – September ‘24 CBDD
