Samenvatting Kennistoets Geschiedenis
Basiskennis Geschiedenis
Hoofdstuk 5 Tijd van Ontdekkers en Hervormers
5.1 Europeanen op ontdekkingsreis
Eerste fase ontdekkingsreizen: Portugezen en Spanjaarden
Arabische kooplieden leveren via Middellandse Zee specerijen aan Europa.
De Portugezen zochten een vaarroute naar Indië door naar het oosten te varen,
terwijl de Spanjaarden een vaarroute naar Indië zochten door naar het westen te
varen.
Portugees Bartholomeus Diaz bereikt in 1486 het zuidpunt van Afrika. “Kaap de
Goede Hoop”
Columbus denkt in 1492 in Indië te zijn aangekomen, maar komt aan in Zuid-Amerika
(noemt inwoners “Indianen”) via de westelijke route.
Portugees Vasco da Gama bereikt in 1498 India.
Magalhaes vindt Straat Magalhaes en zijn zeelieden maken eerste reis rond de wereld
in 1522. Veel overleefden het niet door scheurbuik.
Doel van de eerste ontdekkingsreizen: Handel drijven en daarna koloniseren
Tweede fase ontdekkingsreizen: Met name Hollanders en Engelsen
Vanaf circa 1600
De Republiek, Engeland en Frankrijk op zoek naar doorgang naar Indië ‘om de Noord’.
1595: Barentsz moet overwinteren op Nova Zembla
Hudson vaart twee keer naar noordwesten en maakt handelsposten in Noord-
Amerika (onder andere Hudsonrivier)
1595: Eerste Hollandse schepen varen richting Indië via Portugese route (om Kaap de
Goede Hoop) onder leiding van De Houtman
1598: Olivier van Noort maakt eerste Nederlandse reis rond de wereld.
Ontdekkingsreizen zijn gericht op handel, maar ze leggen ook basis voor het
kolonialisme in Afrika, Amerika en delen van Azië.
5.2 Het ware geloof als inzet
Overgang 15e naar 16e eeuw is tijd van Renaissance (vanuit Italië) (‘wedergeboorte’)
en Humanisme: terug naar de (literaire en culturele) bronnen van de oudheid en
terug naar de oorspronkelijke Bijbelteksten filosofische stroming
- Belangrijk humanist: Erasmus
- Uitvinding bloeddrukkunst van groot belang. Er ontstaan drukkerijen (o.a. Plantijn
in Antwerpen)
Binnen kerk neemt kritiek toe. Discussie over:
- Kerk te veel bezig met materiële zaken
- Afkoop van zonden
- Zielenheil via goede werken
, - Vorsten die geloof voorschrijven aan onderdanen
- Rol van Maria en heiligen
- Kinderdoop
Roep om hervorming. Dit leidt tot scheuring in de kerk door oprichting van aparte
kerkgenootschappen.
Maarten Luther
- Hangt in 1517 95 stellingen op aan de kerkdeur in Wittenberg
- Verzet zich tegen aflaatpraktijk (vrijspraak van straf door het betalen van een
bedrag aan de kerk)
- Verbannen door Paus en Karel V
Calvijn
- ‘Gehoorzaamheid aan God gaat boven gehoorzaamheid aan de vorst’
- Bij je geboorte heeft God al bepaald of je na je dood naar de hemel (eeuwige
leven) of hel gaat.
- Houdt Hagepreken (godsdienstbijeenkomsten in het open veld)
- 1566: Calvinisten zuiveren kerkgebouwen door beelden kapot te maken
(Beeldenstorm)
- De door Calvinisten opgerichte Nederduitse Hervormde Kerk wordt in 1573 de
officiële kerk in de Noordelijke Lage Landen
Karel V verzet zich hevig tegen hervormers (‘ketters’)= iemand die afwijkt van de
officiële kerkleer
- Verbiedt verspreiding van ideeën van hervormers
- Kondigt Bloedplakkaat af: ketters veroordeeld tot brandstapel
Kerk antwoordt op ketterij met Contrareformatie
- Inquisitie moet ketters opsporen
- Ketters worden berecht
Zuidelijke Lage Landen vallen onder de rooms-katholieke Contrareformatie
Noordelijke Lage Landen vallen onder Nederduitse Hervormde Kerk
5.3 Van centralisatie naar afscheiding
Karel V
- Geboren in 1500 als Habsburger
- Wordt in 1515 Heer der Nederlanden; in 1516 Koning van Spanje en in 1519 Duits
Keizer
- Wordt in 1543 Heer van de Zeventien Nederlanden (alle lage landen onder 1
bestuur). Zet politiek Bourgondische vorsten voort
De Zeventien Verenigde Nederlanden (Karel V heeft 17 titels)
, - Bestaan uit gewesten, die in naam van Karel V worden geleid door een
stadhouder
- Stadhouder wordt bijgestaan door een gewestelijk secretaris (ook wel
raadspensionaris of landsadvocaat genoemd)
- Ieder gewest heeft een gewestelijk bestuur met een Statenvergadering
- De gewesten hebben een afgevaardigde in de Staten-Generaal
- Plaatsvervanger van Karel V is de landvoogd (bijgestaan door de Raad van State,
de Geheime Raad en de Raad van Financiën
In 1555 doet Karel V afstand en komt zijn zoon Filips II (vanuit Spanje) aan de macht
- Hevige strijd tegen de ketterij (strenge straffen/bloedplakkaat)
In Zeventien Nederlanden ontstaat verzet tegen geloofsvervolgingen van Filips II
- Door Raad van State: met o.a. stadhouder van Holland Willem van Oranje
- Door adel (deze edellieden krijgen de naam ‘Geuzen’
1566: Smeekschrift der edelen. Onbedoeld gevolg: hagenpreken en Beeldenstorm
Filips II beantwoordt Beeldenstorm met sturen van een leger o.l.v. Alva. Hij moet met
harde hand gezag van de vorst herstellen. Willem vecht terug vanuit Duitsland. Dit is
het begin van de Tachtigjarige Oorlog (1568)
- Begint met Slag bij Heiligerlee
- In 1572 nemen Watergeuzen Den Briel in en komen diverse Hollandse steden in
opstand tegen Filips II. Willem van Oranje keert terug als stadhouder.
- 1579: Unie van Utrecht: Militair bondgenootschap tussen gewesten van de
Opstandige Noordelijke gewesten. Gezamenlijk wordt gevochten tegen Spanje.
- 1581: Plakkaat van Verlatinge: Noordelijke gewesten zetten Filips II af, nadat deze
Willem van Oranje vogelvrij had verklaard (iedereen mocht Willem van Oranje
ongestraft doden)
- Willem van Oranje wordt in 1584 vermoord en zoon Maurits zet voort
- Filips II stuurt in 1588 de Armada (grote vloot). De Armada lijdt grote verliezen in
zeeslagen met Engelsen en Nederlanders.
In 1588 wordt de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Gewestelijke Staten in
de Staten-Generaal hebben de macht
- Filips II erkent de Republiek niet. Hij draagt in 1598 de Nederlandse dochter
Isabella van haar man Albertus van Oostenrijk.
Hoofdstuk 6 Tijd van Regenten en Vorsten
6.1 Strijd, onafhankelijkheid en grote mogendheid
1588: Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden
Vorst (Filips II) wordt afgezet
Er wordt GEEN nieuwe landsheer benoemd
Gewesten hebben veel vrijheid (particularisme) & vertegenwoordigers uit Gewesten
komen samen in Staten-Generaal (centralisme)
Basis is Unie van Utrecht (1581), maar Republiek krijgt NIET 1 munt, NIET 1
belastingstelsel en NIET 1 volksleger > i.p.v. een eenheidsstaat is de Republiek meer
een Statenbond
Basiskennis Geschiedenis
Hoofdstuk 5 Tijd van Ontdekkers en Hervormers
5.1 Europeanen op ontdekkingsreis
Eerste fase ontdekkingsreizen: Portugezen en Spanjaarden
Arabische kooplieden leveren via Middellandse Zee specerijen aan Europa.
De Portugezen zochten een vaarroute naar Indië door naar het oosten te varen,
terwijl de Spanjaarden een vaarroute naar Indië zochten door naar het westen te
varen.
Portugees Bartholomeus Diaz bereikt in 1486 het zuidpunt van Afrika. “Kaap de
Goede Hoop”
Columbus denkt in 1492 in Indië te zijn aangekomen, maar komt aan in Zuid-Amerika
(noemt inwoners “Indianen”) via de westelijke route.
Portugees Vasco da Gama bereikt in 1498 India.
Magalhaes vindt Straat Magalhaes en zijn zeelieden maken eerste reis rond de wereld
in 1522. Veel overleefden het niet door scheurbuik.
Doel van de eerste ontdekkingsreizen: Handel drijven en daarna koloniseren
Tweede fase ontdekkingsreizen: Met name Hollanders en Engelsen
Vanaf circa 1600
De Republiek, Engeland en Frankrijk op zoek naar doorgang naar Indië ‘om de Noord’.
1595: Barentsz moet overwinteren op Nova Zembla
Hudson vaart twee keer naar noordwesten en maakt handelsposten in Noord-
Amerika (onder andere Hudsonrivier)
1595: Eerste Hollandse schepen varen richting Indië via Portugese route (om Kaap de
Goede Hoop) onder leiding van De Houtman
1598: Olivier van Noort maakt eerste Nederlandse reis rond de wereld.
Ontdekkingsreizen zijn gericht op handel, maar ze leggen ook basis voor het
kolonialisme in Afrika, Amerika en delen van Azië.
5.2 Het ware geloof als inzet
Overgang 15e naar 16e eeuw is tijd van Renaissance (vanuit Italië) (‘wedergeboorte’)
en Humanisme: terug naar de (literaire en culturele) bronnen van de oudheid en
terug naar de oorspronkelijke Bijbelteksten filosofische stroming
- Belangrijk humanist: Erasmus
- Uitvinding bloeddrukkunst van groot belang. Er ontstaan drukkerijen (o.a. Plantijn
in Antwerpen)
Binnen kerk neemt kritiek toe. Discussie over:
- Kerk te veel bezig met materiële zaken
- Afkoop van zonden
- Zielenheil via goede werken
, - Vorsten die geloof voorschrijven aan onderdanen
- Rol van Maria en heiligen
- Kinderdoop
Roep om hervorming. Dit leidt tot scheuring in de kerk door oprichting van aparte
kerkgenootschappen.
Maarten Luther
- Hangt in 1517 95 stellingen op aan de kerkdeur in Wittenberg
- Verzet zich tegen aflaatpraktijk (vrijspraak van straf door het betalen van een
bedrag aan de kerk)
- Verbannen door Paus en Karel V
Calvijn
- ‘Gehoorzaamheid aan God gaat boven gehoorzaamheid aan de vorst’
- Bij je geboorte heeft God al bepaald of je na je dood naar de hemel (eeuwige
leven) of hel gaat.
- Houdt Hagepreken (godsdienstbijeenkomsten in het open veld)
- 1566: Calvinisten zuiveren kerkgebouwen door beelden kapot te maken
(Beeldenstorm)
- De door Calvinisten opgerichte Nederduitse Hervormde Kerk wordt in 1573 de
officiële kerk in de Noordelijke Lage Landen
Karel V verzet zich hevig tegen hervormers (‘ketters’)= iemand die afwijkt van de
officiële kerkleer
- Verbiedt verspreiding van ideeën van hervormers
- Kondigt Bloedplakkaat af: ketters veroordeeld tot brandstapel
Kerk antwoordt op ketterij met Contrareformatie
- Inquisitie moet ketters opsporen
- Ketters worden berecht
Zuidelijke Lage Landen vallen onder de rooms-katholieke Contrareformatie
Noordelijke Lage Landen vallen onder Nederduitse Hervormde Kerk
5.3 Van centralisatie naar afscheiding
Karel V
- Geboren in 1500 als Habsburger
- Wordt in 1515 Heer der Nederlanden; in 1516 Koning van Spanje en in 1519 Duits
Keizer
- Wordt in 1543 Heer van de Zeventien Nederlanden (alle lage landen onder 1
bestuur). Zet politiek Bourgondische vorsten voort
De Zeventien Verenigde Nederlanden (Karel V heeft 17 titels)
, - Bestaan uit gewesten, die in naam van Karel V worden geleid door een
stadhouder
- Stadhouder wordt bijgestaan door een gewestelijk secretaris (ook wel
raadspensionaris of landsadvocaat genoemd)
- Ieder gewest heeft een gewestelijk bestuur met een Statenvergadering
- De gewesten hebben een afgevaardigde in de Staten-Generaal
- Plaatsvervanger van Karel V is de landvoogd (bijgestaan door de Raad van State,
de Geheime Raad en de Raad van Financiën
In 1555 doet Karel V afstand en komt zijn zoon Filips II (vanuit Spanje) aan de macht
- Hevige strijd tegen de ketterij (strenge straffen/bloedplakkaat)
In Zeventien Nederlanden ontstaat verzet tegen geloofsvervolgingen van Filips II
- Door Raad van State: met o.a. stadhouder van Holland Willem van Oranje
- Door adel (deze edellieden krijgen de naam ‘Geuzen’
1566: Smeekschrift der edelen. Onbedoeld gevolg: hagenpreken en Beeldenstorm
Filips II beantwoordt Beeldenstorm met sturen van een leger o.l.v. Alva. Hij moet met
harde hand gezag van de vorst herstellen. Willem vecht terug vanuit Duitsland. Dit is
het begin van de Tachtigjarige Oorlog (1568)
- Begint met Slag bij Heiligerlee
- In 1572 nemen Watergeuzen Den Briel in en komen diverse Hollandse steden in
opstand tegen Filips II. Willem van Oranje keert terug als stadhouder.
- 1579: Unie van Utrecht: Militair bondgenootschap tussen gewesten van de
Opstandige Noordelijke gewesten. Gezamenlijk wordt gevochten tegen Spanje.
- 1581: Plakkaat van Verlatinge: Noordelijke gewesten zetten Filips II af, nadat deze
Willem van Oranje vogelvrij had verklaard (iedereen mocht Willem van Oranje
ongestraft doden)
- Willem van Oranje wordt in 1584 vermoord en zoon Maurits zet voort
- Filips II stuurt in 1588 de Armada (grote vloot). De Armada lijdt grote verliezen in
zeeslagen met Engelsen en Nederlanders.
In 1588 wordt de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Gewestelijke Staten in
de Staten-Generaal hebben de macht
- Filips II erkent de Republiek niet. Hij draagt in 1598 de Nederlandse dochter
Isabella van haar man Albertus van Oostenrijk.
Hoofdstuk 6 Tijd van Regenten en Vorsten
6.1 Strijd, onafhankelijkheid en grote mogendheid
1588: Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden
Vorst (Filips II) wordt afgezet
Er wordt GEEN nieuwe landsheer benoemd
Gewesten hebben veel vrijheid (particularisme) & vertegenwoordigers uit Gewesten
komen samen in Staten-Generaal (centralisme)
Basis is Unie van Utrecht (1581), maar Republiek krijgt NIET 1 munt, NIET 1
belastingstelsel en NIET 1 volksleger > i.p.v. een eenheidsstaat is de Republiek meer
een Statenbond
