Pedagogiek hoofdstuk 1
- Pedagogiek
Pedagogiek houdt zich bezig met de opvoeding van kinderen en jeugdigen van 0-18 jaar.
De term pedagogiek komt uit het Griekse woord paidagoogia, pedagogiek betekent dus ‘kinderleiding’.
Andere woorden voor pedagogiek zijn:
1) Opvoedkunde richt zich op de vaardigheden van de opvoeder.
2) Opvoedingsleer richt zich op het vergaren van kennis over opvoeden.
3) Opvoedingswetenschap richt zich op het ontwikkelen van theorieën over en methoden met
betrekking tot opvoeden.
- Hulpwetenschappen
Psychologische, sociologische, filosofische, theologische (levensbeschouwing) en andragogische
wetenschappen. Deze worden door pedagogen hulpwetenschappen genoemd.
- Opvoeding
Opvoeding is alle omgang tussen ouder en kind waarbij gericht een relatie wordt aangegaan. In deze
omgang biedt de ouder het kind liefde, geborgenheid, veiligheid, intimiteit, aandacht, grenzen,
instructie, ondersteuning en controle. Hierdoor zal het kind tot zelfontplooiing komen en over het
nodige zelfvertrouwen en de nodige zelfstandigheid en zelfredzaamheid beschikken om richting te
geven aan zijn verdere leven.
Er is sprake van opvoeding als de volgende 3 punten spelen in de omgang tussen de ouder en het kind:
1) Er is sprake van wederzijds respect tussen ouder en kind.
2) Het kind ervaart voldoende veiligheid bij, heeft vertrouwen in, kan rekenen op, voelt zich
geaccepteerd door en krijgt ondersteuning van de ouder.
3) Het kind wordt door de ouder uitgedaagd om eigen beslissingen te nemen en te experimenteren
met nieuwe dingen, waardoor hij vertrouwen krijgt in zijn omgeving.
- De 4 basisdimensies van opvoeden
Wat ouders doen als ze een kind opvoeden, kan worden uitgesplitst in 4 basishandelingen, namelijk:
1) Ondersteuning bieden
2) Instructie geven
3) Controle uitoefenen
4) Grenzen stellen
Door deze verbondenheid kunnen ze niet afzonderlijk toegepast worden in de opvoeding.
- Ondersteuning bieden
Als een kind ondersteuning van de ouder ervaart, zal het de wereld om zich heen met vertrouwen
tegemoet treden. Het kind ervaart deze ondersteuning door de emotionele betrokkenheid, warmte en
affectie van de ouder te voelen. Warmte en affectie duiden op emotionele beschikbaarheid van de
ouder.
- Responsiviteit
De mate van passend reageren van de ouder op de signalen van het kind. Aan responsiviteit gaat
sensitiviteit vooraf, dat het gevoelig zijn inhoudt voor de signalen die het kind aangeeft ten aanzien
van zijn behoeften en gevoelens.
Een responsieve ouder is gericht op de signalen die het kind uitzendt.
De signalen worden door de ouder opgemerkt (sensitief) en er wordt passend op geregeerd
(responsief).
- Beloning
Een beloning kan bestaan uit een knuffel, kusje, opgestoken duim, schouderklopje of knipoog. Een
beloning kan vanuit de operante conditionering als een bekrachtiger om het kind ongewenst gedrag af
te leren en hem ertoe te zetten het door de ouder gewenste gedrag te vertonen.
- Ondersteuning
Ondersteuning kan op verschillende manieren worden gegeven, namelijk materieel (een bijtring bij
doorkomende tandjes, een schoolgaande voor het nieuwe schooljaar). Of door iets samen te doen, het
kind aanwijzingen en adviezen te geven.
Alle vormen van ondersteuning leiden tot een emotioneel goed gevoel bij het kind.
Ondersteuning door middel van belonen
, Deze ondersteuning van belonen bestaat uit handelingen die leiden tot een emotioneel prettig gevoel
bij het kind. Als het kind iets goed doet en de ouder geeft een knuffel dan zullen deze gebaren leiden
tot een prettig gevoel bij het kind. Maar ook belonen door een materiële beloning.
Ondersteuning door middel van straffen
Straffen heeft meestal een negatieve lading, omdat het toegepast wordt bij grensoverschrijdend
gedrag van het kind. Desondanks heeft straffen een positieve functie in de opvoeding. Door te straffen
biedt de ouder het kind de gelegenheid om te reflecteren op zijn gedrag en ongewenst gedrag af te
leren.
Straffen vereist consequent gedrag van de ouder.
- Instructie geven
Instructie geven houdt in duidelijk maken aan het kind wat de bedoeling van iets is en welk gedrag
verwacht wordt. Het gaat hier om de informatie die het kind krijgt voor het ontwikkelen van kennis en
vaardigheden.
Als kinderen overladen worden met instructies van de ouder kan het volgende gebeuren:
1) Het kind zal geen eigen initiatieven durven ontplooien.
2) Het kind zal te veel bezig zijn met wat de ouder zal denken van de acties die het van is te
ondernemen, waardoor het niet durft te handelen.
- Controle uitoefenen
Autoritaire controle (restrictieve controle)
Dit wordt omschreven als het opvoedgedrag waarbij de ouder druk uitoefent op het kind om correct
gedrag te vertonen.
De ouder gebruikt zijn macht om bepaald gedrag af te dwingen, waarbij onvoorwaardelijke
gehoorzaamheid wordt verlangd van het kind. De eigen behoeften van het kind worden ondergeschikt
gemaakt aan die van de ouder: de ouder wijst het gedrag van het kind vaak af door kwaad te worden,
het kind te straffen of het tegen te spreken als het met voorstellen komt.
Autoritatieve controle
Dit wordt omschreven als gedragingen van de ouder waarbij uitleg wordt gegeven aan het kind en de
eisen worden gesteld aan zijn zelfstandigheid. De ouder geeft het kind informatie, instructie,
suggesties en aanwijzingen voor gewenst gedrag. Het kind wordt sterk aangemoedigd en ondersteund
door de ouder om zijn eigen handelen te onderzoeken en er verantwoordelijkheid voor te nemen.
Deze controle biedt de ouder de mogelijkheid om niet alleen ongewenst gedrag te bestraffen maar ook
gewenst gedrag te belonen.
- Grenzen stellen
Grenzen stellen heeft te maken met de wijze waarop de ouder het kind bestraft of beloont om gewenst
gedrag aan te leren.
Gedragsverandering vindt plaats door middel van beïnvloeding.
- Intentioneel opvoedgedrag
De ouder is erop gericht om bewust of onbewust doelstellingen te bereiken bij het kind.
Kuijpers (2008) noemt 3 algemene opvoedingsdoelen (de drie Z’s): zelfstandigheid, zelfredzaamheid en
zelfvertrouwen.
1) Zelfstandigheid (individu). Het kind is in staat om zelf keuzes te maken, daarbij hoort het recht op
een eigen leven en uitvinden wat van belang is.
2) Zelfredzaamheid (samenleving). Het kind is in staat keuzes te maken en deze te verantwoorden,
mondigheid en verantwoordelijkheid worden hier gestimuleerd. Het kind wordt geleerd om een
positieve manier vorm te geven aan zijn toekomstige rol in de samenleving.
3) Zelfvertrouwen (toekomst). Het kind kan een bijdrage leveren aan de toekomst en is in staat om
technische en praktische problemen op te lossen.
De 3 opvoedingsdoelen versterken elkaar.
, - Opvoeden als een circulair proces
Opvoeden is een circulair proces, er is sprake van actie en reactie in de omgang tussen ouder en kind.
De ouder biedt het kind liefde, aandacht, veiligheid en ondersteuning. Het kind reageert daarop met
liefde en aangepast gedrag- of boosheid en tegenstribbelen, ook dat is een reactie, waar de ouder dan
weer een tegenreactie op geeft, waardoor er interactie ontstaat tussen beide partijen.
- Uniciteit
De term etniciteit verwijst naar het feit dat ieder mens anders is en dus andere karaktereigenschappen
heeft. De ene aanpak kan bij een kind werken en bij het andere kind niet. Dit heeft te maken met de
uniciteit van de mens.
Volgens Stewart en Vann (2008) zorgen de gevoelens die het kind ervaart bij de boodschap van de ouder, voor
de reactie die het kind geeft hierop. Het gaat hier om een voortdurende wisselwerking tussen beide partijen. Het
gedrag van het kind blijkt te zijn gekoppeld aan het opvoedgedrag van de ouder.
Figuur 1.2 geeft weer dat opvoeding een circulair proces is dat als een ‘rode draad’ door het leven van het kind
loopt. In elke ontwikkelfase komen de 4onderdelen van de figuur weer terug. De 4 basisdimensies spelen een
belangrijke rol en het kind kan onvoorwaardelijk rekenen op liefde, waardoor zijn zelfstandigheid, zelfvertrouwen
en zelfredzaamheid steeds meer groeien.
Hierdoor zal het kind in iedere ontwikkelingsfase een groeiproces doormaken.
- Materiële en emotionele opvoeding
Opvoeding heeft een psychische en fysieke kant. Zowel de materiële als de emotionele opvoeding zijn
van invloed op de cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling van het kind.
Materiële handelingen. Deze handelingen houden in: lichamelijke verzorging, voeding, huisvesting,
kleding schoeisel etc.
Het gaat hier om het vervullen van de lichamelijke behoeften, die bestaan uit: voedsel, rust, aanraking,
bescherming en andere lichamelijke voorwaarden die noodzakelijk zijn voor de groei van het kind.
Emotionele handelingen. Dit zijn uitingen van liefde, genegenheid, veiligheid, sensitief en responsief
reageren op de signalen van het kind.
Nadat is voldaan aan de materiële opvoeding komt de emotionele opvoeding
Emotionele en materiële handelingen zijn nauw met elkaar verbonden.
De psychologie maakt onderscheid tussen deze 2 aspecten in de ‘behoeftehiërarchie van Maslow’.
Maslow noemt 6 behoeften, die onderverdeeld worden in materiële en emotionele opvoeding.
- Geestelijke vorming van het kind
De levensovertuiging van de ouder speelt ook een rol in de opvoeding. Deze komt veelal tot uiting in
de schoolkeuze en in de manier waarop het kind de vrije tijd invult.
- Pedagogiek
Pedagogiek houdt zich bezig met de opvoeding van kinderen en jeugdigen van 0-18 jaar.
De term pedagogiek komt uit het Griekse woord paidagoogia, pedagogiek betekent dus ‘kinderleiding’.
Andere woorden voor pedagogiek zijn:
1) Opvoedkunde richt zich op de vaardigheden van de opvoeder.
2) Opvoedingsleer richt zich op het vergaren van kennis over opvoeden.
3) Opvoedingswetenschap richt zich op het ontwikkelen van theorieën over en methoden met
betrekking tot opvoeden.
- Hulpwetenschappen
Psychologische, sociologische, filosofische, theologische (levensbeschouwing) en andragogische
wetenschappen. Deze worden door pedagogen hulpwetenschappen genoemd.
- Opvoeding
Opvoeding is alle omgang tussen ouder en kind waarbij gericht een relatie wordt aangegaan. In deze
omgang biedt de ouder het kind liefde, geborgenheid, veiligheid, intimiteit, aandacht, grenzen,
instructie, ondersteuning en controle. Hierdoor zal het kind tot zelfontplooiing komen en over het
nodige zelfvertrouwen en de nodige zelfstandigheid en zelfredzaamheid beschikken om richting te
geven aan zijn verdere leven.
Er is sprake van opvoeding als de volgende 3 punten spelen in de omgang tussen de ouder en het kind:
1) Er is sprake van wederzijds respect tussen ouder en kind.
2) Het kind ervaart voldoende veiligheid bij, heeft vertrouwen in, kan rekenen op, voelt zich
geaccepteerd door en krijgt ondersteuning van de ouder.
3) Het kind wordt door de ouder uitgedaagd om eigen beslissingen te nemen en te experimenteren
met nieuwe dingen, waardoor hij vertrouwen krijgt in zijn omgeving.
- De 4 basisdimensies van opvoeden
Wat ouders doen als ze een kind opvoeden, kan worden uitgesplitst in 4 basishandelingen, namelijk:
1) Ondersteuning bieden
2) Instructie geven
3) Controle uitoefenen
4) Grenzen stellen
Door deze verbondenheid kunnen ze niet afzonderlijk toegepast worden in de opvoeding.
- Ondersteuning bieden
Als een kind ondersteuning van de ouder ervaart, zal het de wereld om zich heen met vertrouwen
tegemoet treden. Het kind ervaart deze ondersteuning door de emotionele betrokkenheid, warmte en
affectie van de ouder te voelen. Warmte en affectie duiden op emotionele beschikbaarheid van de
ouder.
- Responsiviteit
De mate van passend reageren van de ouder op de signalen van het kind. Aan responsiviteit gaat
sensitiviteit vooraf, dat het gevoelig zijn inhoudt voor de signalen die het kind aangeeft ten aanzien
van zijn behoeften en gevoelens.
Een responsieve ouder is gericht op de signalen die het kind uitzendt.
De signalen worden door de ouder opgemerkt (sensitief) en er wordt passend op geregeerd
(responsief).
- Beloning
Een beloning kan bestaan uit een knuffel, kusje, opgestoken duim, schouderklopje of knipoog. Een
beloning kan vanuit de operante conditionering als een bekrachtiger om het kind ongewenst gedrag af
te leren en hem ertoe te zetten het door de ouder gewenste gedrag te vertonen.
- Ondersteuning
Ondersteuning kan op verschillende manieren worden gegeven, namelijk materieel (een bijtring bij
doorkomende tandjes, een schoolgaande voor het nieuwe schooljaar). Of door iets samen te doen, het
kind aanwijzingen en adviezen te geven.
Alle vormen van ondersteuning leiden tot een emotioneel goed gevoel bij het kind.
Ondersteuning door middel van belonen
, Deze ondersteuning van belonen bestaat uit handelingen die leiden tot een emotioneel prettig gevoel
bij het kind. Als het kind iets goed doet en de ouder geeft een knuffel dan zullen deze gebaren leiden
tot een prettig gevoel bij het kind. Maar ook belonen door een materiële beloning.
Ondersteuning door middel van straffen
Straffen heeft meestal een negatieve lading, omdat het toegepast wordt bij grensoverschrijdend
gedrag van het kind. Desondanks heeft straffen een positieve functie in de opvoeding. Door te straffen
biedt de ouder het kind de gelegenheid om te reflecteren op zijn gedrag en ongewenst gedrag af te
leren.
Straffen vereist consequent gedrag van de ouder.
- Instructie geven
Instructie geven houdt in duidelijk maken aan het kind wat de bedoeling van iets is en welk gedrag
verwacht wordt. Het gaat hier om de informatie die het kind krijgt voor het ontwikkelen van kennis en
vaardigheden.
Als kinderen overladen worden met instructies van de ouder kan het volgende gebeuren:
1) Het kind zal geen eigen initiatieven durven ontplooien.
2) Het kind zal te veel bezig zijn met wat de ouder zal denken van de acties die het van is te
ondernemen, waardoor het niet durft te handelen.
- Controle uitoefenen
Autoritaire controle (restrictieve controle)
Dit wordt omschreven als het opvoedgedrag waarbij de ouder druk uitoefent op het kind om correct
gedrag te vertonen.
De ouder gebruikt zijn macht om bepaald gedrag af te dwingen, waarbij onvoorwaardelijke
gehoorzaamheid wordt verlangd van het kind. De eigen behoeften van het kind worden ondergeschikt
gemaakt aan die van de ouder: de ouder wijst het gedrag van het kind vaak af door kwaad te worden,
het kind te straffen of het tegen te spreken als het met voorstellen komt.
Autoritatieve controle
Dit wordt omschreven als gedragingen van de ouder waarbij uitleg wordt gegeven aan het kind en de
eisen worden gesteld aan zijn zelfstandigheid. De ouder geeft het kind informatie, instructie,
suggesties en aanwijzingen voor gewenst gedrag. Het kind wordt sterk aangemoedigd en ondersteund
door de ouder om zijn eigen handelen te onderzoeken en er verantwoordelijkheid voor te nemen.
Deze controle biedt de ouder de mogelijkheid om niet alleen ongewenst gedrag te bestraffen maar ook
gewenst gedrag te belonen.
- Grenzen stellen
Grenzen stellen heeft te maken met de wijze waarop de ouder het kind bestraft of beloont om gewenst
gedrag aan te leren.
Gedragsverandering vindt plaats door middel van beïnvloeding.
- Intentioneel opvoedgedrag
De ouder is erop gericht om bewust of onbewust doelstellingen te bereiken bij het kind.
Kuijpers (2008) noemt 3 algemene opvoedingsdoelen (de drie Z’s): zelfstandigheid, zelfredzaamheid en
zelfvertrouwen.
1) Zelfstandigheid (individu). Het kind is in staat om zelf keuzes te maken, daarbij hoort het recht op
een eigen leven en uitvinden wat van belang is.
2) Zelfredzaamheid (samenleving). Het kind is in staat keuzes te maken en deze te verantwoorden,
mondigheid en verantwoordelijkheid worden hier gestimuleerd. Het kind wordt geleerd om een
positieve manier vorm te geven aan zijn toekomstige rol in de samenleving.
3) Zelfvertrouwen (toekomst). Het kind kan een bijdrage leveren aan de toekomst en is in staat om
technische en praktische problemen op te lossen.
De 3 opvoedingsdoelen versterken elkaar.
, - Opvoeden als een circulair proces
Opvoeden is een circulair proces, er is sprake van actie en reactie in de omgang tussen ouder en kind.
De ouder biedt het kind liefde, aandacht, veiligheid en ondersteuning. Het kind reageert daarop met
liefde en aangepast gedrag- of boosheid en tegenstribbelen, ook dat is een reactie, waar de ouder dan
weer een tegenreactie op geeft, waardoor er interactie ontstaat tussen beide partijen.
- Uniciteit
De term etniciteit verwijst naar het feit dat ieder mens anders is en dus andere karaktereigenschappen
heeft. De ene aanpak kan bij een kind werken en bij het andere kind niet. Dit heeft te maken met de
uniciteit van de mens.
Volgens Stewart en Vann (2008) zorgen de gevoelens die het kind ervaart bij de boodschap van de ouder, voor
de reactie die het kind geeft hierop. Het gaat hier om een voortdurende wisselwerking tussen beide partijen. Het
gedrag van het kind blijkt te zijn gekoppeld aan het opvoedgedrag van de ouder.
Figuur 1.2 geeft weer dat opvoeding een circulair proces is dat als een ‘rode draad’ door het leven van het kind
loopt. In elke ontwikkelfase komen de 4onderdelen van de figuur weer terug. De 4 basisdimensies spelen een
belangrijke rol en het kind kan onvoorwaardelijk rekenen op liefde, waardoor zijn zelfstandigheid, zelfvertrouwen
en zelfredzaamheid steeds meer groeien.
Hierdoor zal het kind in iedere ontwikkelingsfase een groeiproces doormaken.
- Materiële en emotionele opvoeding
Opvoeding heeft een psychische en fysieke kant. Zowel de materiële als de emotionele opvoeding zijn
van invloed op de cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling van het kind.
Materiële handelingen. Deze handelingen houden in: lichamelijke verzorging, voeding, huisvesting,
kleding schoeisel etc.
Het gaat hier om het vervullen van de lichamelijke behoeften, die bestaan uit: voedsel, rust, aanraking,
bescherming en andere lichamelijke voorwaarden die noodzakelijk zijn voor de groei van het kind.
Emotionele handelingen. Dit zijn uitingen van liefde, genegenheid, veiligheid, sensitief en responsief
reageren op de signalen van het kind.
Nadat is voldaan aan de materiële opvoeding komt de emotionele opvoeding
Emotionele en materiële handelingen zijn nauw met elkaar verbonden.
De psychologie maakt onderscheid tussen deze 2 aspecten in de ‘behoeftehiërarchie van Maslow’.
Maslow noemt 6 behoeften, die onderverdeeld worden in materiële en emotionele opvoeding.
- Geestelijke vorming van het kind
De levensovertuiging van de ouder speelt ook een rol in de opvoeding. Deze komt veelal tot uiting in
de schoolkeuze en in de manier waarop het kind de vrije tijd invult.
