Week 1 - Is de EU een politieke gemeenschap?
1.1 Welkom bij Rechtsfilosofie B
Het achterliggende idee van Europese samenwerking was om te voorkomen dat de
geschiedenis zich herhaalde en dat een derde wereldoorlog zou komen. Als men
afhankelijk werd van elkaar m.b.t. voor een oorlog zeer belangrijke grondstoffen
(kolen/staal), dan zou uiteindelijk de vrede vanzelf volgen → uit dit idee is de
Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal opgericht. Naderhand is de EGKS
ontwikkeld tot de Europese Unie en zijn de lidstaten meer afhankelijk van elkaar
dan ooit. Het concept van de Europese Unie begon dus al met de veronderstelling
dat iets bestaat als een ‘Europese gemeenschap’ (zie EGKS), maar klopt dit wel?
Moet men niet iets met elkaar gemeen hebben om te kunnen spreken van een
gemeenschap?
Tegenstellingen op het Europese continent
De Europese Unie heeft sinds haar ontstaan met vele crises te maken gehad, waardoor de
tegenstellingen groter zijn dan ooit. De eerste tegenstelling die gemaakt kan worden is de
tegenstelling tussen het financieel gezonde Noord-Europa en het alsmaar bezig zijnde met
bezuinigen Zuid-Europa. Noordelijke landen (Nederland/Finland/Denemarken) eisen strenge
bezuinigingen van zuidelijke landen (Spanje/Italië/Griekenland). De tweede tegenstelling is de
tegenstelling tussen het liberale West-Europa en het extreem religieuze Oost-Europa. Deze
tegenstelling is het meest naar voren gekomen tijdens de verschillende vluchtelingencrises van
de afgelopen jaren. West-Europese landen hechten waarde aan het kunnen vormen van een
multiculturele samenleving, terwijl Oost-Europese landen stellen dat moslims simpelweg niet
geïntegreerd kunnen worden in hun christelijke samenleving.
1.2 De kern van de cursus: twee vragen
De tegenstellingen die bestaan in de Europese Unie brengen ons bij de twee vragen die ertoe
doen bij Rechtsfilosofie: a) In welke zin is de EU een unie en b) in welke zin is de EU
‘Europees’?
a) In welke zin is de EU een unie?
Als men terugkijkt naar de EGKS, ziet men dat dit voornamelijk nog een economische unie was:
lidstaten handelden samen m.b.t. handelsgoederen (kolen/staal). Hierna ontwikkelde de
Europese samenwerking zich steeds verder en kwam de vraag of Europeanen op politiek vlak
niet ook iets gemeen konden hebben: een Europese grondwet. Nadat Frankrijk en Nederland in
2005 tegen stemden, kwam de Europese Grondwet niet tot stand. Enkele jaren later kwam in
2007 het Verdrag van Lissabon tot stand. Als men de Europese Grondwet en het Verdrag van
Lissabon naast elkaar legt, dan ziet men weinig verschil: enkel de symbolische onderdelen
zoals een gezamenlijke hymne en een sterke nadruk op Europees burgerschap ontbreken in
het Verdrag van Lissabon.
Advies van de Raad van State van 12 september 2007
,In dit advies houdt de Raad van State zich bezig met de vraag of het wenselijk is dat een
raadgevend referendum zal worden gehouden over het Verdrag van Lissabon. In het advies
stelt de Raad van State dat de EU een democratische rechtsorde is, maar dat de EU niet gezien
kan worden als een staat. Hierdoor kan een Europese grondwet niet gelijkgesteld worden aan
een nationale grondwet. Over of een raadgevend referendum voor het Verdrag van Lissabon
wenselijk is, is de Raad van State voorzichtig. De Raad benadrukt voornamelijk het belang van
Europese samenwerking en stelt dat op basis van het feit dat o.a. de symboliek van een
Europese grondwet verdwenen is, het Verdrag van Lissabon zich onderscheidt van de gefaalde
Europese Grondwet.
b) In welke zin is de EU ‘Europees’?
Speech van Romano Prodi in 2002, voorzitter van de Europese Commissie
In zijn speech heeft Prodi het over de uitbreiding van de Europese Unie. Rond de periode 2002-
2004 zouden tien nieuwe lidstaten zich bij de EU aansluiten. Dit waren voornamelijk landen uit
Oost-Europa (Polen/Hongarije). De vraag rees echter in hoeverre uitbreiding van de EU steeds
wenselijk is. Prodi stelt daarom ook dat het niet de bedoeling is dat het een wereldwijde
organisatie wordt. Volgens Prodi is het dan ook nog tijd om het debat op te roepen over de
vraag waar de grenzen van Europa liggen. In tegenstelling tot bijv. Noord-Amerika heeft Europa
geen duidelijke geografische grens tussen bijv. Azië en Europa: betekent dit dan dat ook Noord-
Korea zou mogen toetreden tot de EU? Het gebrek aan een geografische grens betekent dat
het definiëren van wat ‘Europees’ is, slechts een politiek spel is.
In de geschiedenis van de ontwikkeling van de Europese Unie zijn enkele baanbrekende
arresten onmisbaar geworden als men wil zien hoe de EU is geworden tot hoe het nu is. Zo ziet
men dat het HvJEU via deze arresten een uiterst belangrijke rol heeft gespeeld in het
bevorderen van Europese integratie. In deze arresten gebruikt het HvJ een teleologische (telos
= doel) interpretatie van het Verdrag van Rome, wat inhoudt dat men de middelen heeft
geaccepteerd om die vrije markt tot stand te laten komen als men het eens is geworden over
het doel (het tot stand laten komen van een vrije markt).
HvJ EG Van Gend en Loos
- Inhoud → In dit arrest introduceert het HvJ het concept van rechtstreekse
werking, wat inhoudt dat onder bepaalde voorwaarden burgers direct rechten kunnen
ontlenen aan Europese regelgeving, zonder dat de lidstaat de Europese regelgeving
omzet in nationale wetgeving. Eerst was het namelijk zo dat de staat van de burger eerst
nog Europese regelgeving moest omzetten in nationale wetgeving, voordat de burger
een beroep kon doen op bepaalde verdragsartikelen.
- Rechtsoverwegingen → het HvJ stelt dat de rechtsorde van de EU een sui
generis is, wat inhoudt dat het dus een unieke rechtsorde betreft (one of a kind).
Hierdoor ontstaan niet alleen verplichtingen en rechten tussen de verdragsluitende
partijen (pacta sunt servanda), maar kunnen ook derden (burgers) rechten ontlenen aan
verdragsartikelen. Dit heeft volgens het HvJ als gevolg dat de EU een nieuwe autonome
rechtsorde is.
,HvJ EG Costa/E.N.E.L.
- Inhoud → In dit arrest introduceert het HvJ het concept van voorrang van
Europees recht. Als dus blijkt dat nationale wetgeving en Europese regelgeving met
elkaar botsen, betekent dat volgens het HvJ dat het Europees recht geldt en het
nationale recht aan de kant gezet wordt. Dit bevordert de Europese integratie, omdat nu
overal in de EU dezelfde regels gelden, ondanks verschillen in nationale wetgeving.
- Rechtsoverwegingen → het HvJ spreekt over een ‘eigen-rechtsorde’. De
lidstaten hebben bij het sluiten van het verdrag een bijzondere eigen
rechtsorde in het leven geroepen, waar autonome rechten en plichten voor
hen uit voortvloeien. Dit betekent dat de rechtsorde van de Europese Unie
niet afhankelijk is van de lidstaten en dat Europese regelgeving nationale
wetgeving aan de kant kan zetten.
HvJ Les Verts
- Inhoud → In dit arrest stelt het HvJ dat het de bevoegdheid heeft om te
beslissen over de legaliteit van zowel verticale als horizontale
bevoegdheidsverdeling. Geschillen over horizontale bevoegdheidsverdeling
hebben betrekking op geschillen van partijen op hetzelfde niveau: lidstaat tegen lidstaat
(NL tegen DE) of Europese institutie tegen Europese institutie (Europese Commissie
tegen Europees Parlement). Geschillen over verticale bevoegdheidsverdeling hebben
betrekking op geschillen tussen partijen op verschillende niveaus: Europese institutie
tegen lidstaat (NL tegen de Europese Commissie). Het HvJ heeft o.g.v. artikel 220 EG
de bevoegdheid om in geschillen betreffende zowel verticale als horizontale
bevoegdheidsverdeling haar zegje te doen, zo besluit zij in Les Verts. Dit kan vergeleken
worden met hoe het Hooggerechtshof in de VS als constitutionele rechter werkt. Zij
toetsen de bevoegdheidsverdeling tussen staten onderling (horizontaal) als tussen de
staten en de federale overheid (verticaal) aan de Amerikaanse grondwet. Het HvJ neemt
dus de positie in als constitutionele rechter in Les Verts, omdat zij zowel de horizontale
als verticale bevoegdheidsverdeling kan toetsen aan het EEG-Verdrag. Betekent dit dat
de Europese verdragen gezien kunnen worden als een grondwet?
Steve Boom in ‘The European Union after the Maastricht Decision’
In dit artikel onderzoekt Boom de positie van het HvJ in de Europese Unie. de manier waarop hij
dit doet is een rechtsvergelijkende: hij onderzoekt het Hooggerechtshof van de VS en vergelijkt
hoe zij hun macht heeft verworven met de manier waarop het HvJ EU zichzelf heeft ontwikkeld.
Het belangrijkste verschil volgens Steve Boom heeft betrekking op democratische legitimiteit.
De Amerikaanse Grondwet begint namelijk met ‘Wij, het Amerikaanse volk’, terwijl het EEG-
Verdrag begint met de opsomming van de verschillende lidstaten. Hieruit trekt Boom de
conclusie dat een Europees volk niet bestaat. Het gevolg hiervan is dat het EEG-Verdrag niet
als een grondwet kan worden gezien, aangezien volgens Boom een grondwet altijd gedragen
moet worden door één volk.
O.b.v. het artikel van Boom en Les Verts kan worden gezien waarom het HvJ ervoor heeft
gekozen om slechts een legaliteitstoets in te bouwen en niet een legitimiteitstoets. Het HvJ weet
, dat zij geen legitimiteit heeft, aangezien dat slechts verworven kan worden via een
democratische weg. Het kan nu slechts concluderen of iets volgens het Verdrag gebeurt of niet
(legaliteit) en niet of het aanvaardbaar is (legitimiteit).
Week 2 - Het BVerfG: De EG als Statenbond
2.1 De achtergrond van het Maastricht-arrest
De achtergrond van het Maastricht-arrest wordt gekenmerkt door uitbreiding van bevoegdheden
van de verschillende Europese instituties: Europese regelgeving krijgt voorrang op nationale
wetgeving (HvJ EG Costa/E.N.E.L.), burgers kunnen nu direct een beroep doen op Europese
regelgeving (HvJ EG Van Gend en Loos) en het HvJ pakt de functie van constitutionele rechter
(HvJ Les Verts). Deze uitbreidingen zijn mede mogelijk gemaakt door de teleologische
interpretatie van het Verdrag van Rome door het HvJ, wat simpelweg inhoudt: wie een vrije
markt wil bewerkstelligen, moet de voorrangsregel, directe werking en constitutionele toetsing
accepteren.
Na deze ontwikkelingen werd in 1992 het Verdrag van Maastricht opgesteld, wat als gevolg had
dat de EU werd opgericht. Het Verdrag beoogde de integratie van het steeds hechter wordende
verbond tussen de volkeren van Europa te bevorderen. In deze context van uitbreiding besloot
het BVerfG zijn beroemde Maastricht-arrest te wijzen. Het arrest gaat over de verenigbaarheid
van het Verdrag van Maastricht met de Duitse grondwet.
2.2 Het Maastricht-arrest
Een statenverbond is een groep autonome landen die samen zijn gaan werken op basis van
een verdrag. Daartegenover staat een bondsstaat, dat bestaat uit allemaal verschillende
deelstaten onder een overheid (VS/DE). Kenmerkend voor een bondsstaat is dat de grondslag
voor de staat een grondwet is.
In de arresten (Hoofdstuk 1) heeft het HvJ altijd gedaan alsof de EU eigenlijk een soort
bondsstaat is. In een bondsstaat staat een overheid boven de verschillende deelstaten, waarbij
wetten van de federale overheid (een bondsstaat is een federatie) altijd voorrang hebben
op wetten van de deelstaten → vergelijk met HvJ EG Costa/E.N.E.L.
De belangrijkste stelling van het Maastricht-arrest is dat het BVerfG stelt dat de Europese Unie
geen bondsstaat is, maar een statenverbond. Het doet dit a.d.h.v. het democratieprincipe: uit
het volk komt alle macht (art. 20 lid 2 Duitse Grondwet). Het volk is dus de grondslag van een
grondwet (pouvoir constituant), aangezien de grondwet de hoogste macht is binnen een staat.
Volgens het BVerfG moet sprake zijn van relatieve homogeniteit binnen een groep mensen
voordat men kan spreken van een volk. Het BVerfG stelt dat slechts relatieve
homogeniteit bestaat wanneer iets een groep mensen sociaal, geestelijk en politiek
samenbindt. Het BVerfG stelt dat er geen sprake is van relatieve homogeniteit in de
Europese Unie: het Europese volk bestaat niet → bijv. het doel van het Verdrag van
Maastricht: het bevorderen van het verbond tussen de volkeren van Europa (en niet
het volk van Europa, enkelvoudig).
1.1 Welkom bij Rechtsfilosofie B
Het achterliggende idee van Europese samenwerking was om te voorkomen dat de
geschiedenis zich herhaalde en dat een derde wereldoorlog zou komen. Als men
afhankelijk werd van elkaar m.b.t. voor een oorlog zeer belangrijke grondstoffen
(kolen/staal), dan zou uiteindelijk de vrede vanzelf volgen → uit dit idee is de
Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal opgericht. Naderhand is de EGKS
ontwikkeld tot de Europese Unie en zijn de lidstaten meer afhankelijk van elkaar
dan ooit. Het concept van de Europese Unie begon dus al met de veronderstelling
dat iets bestaat als een ‘Europese gemeenschap’ (zie EGKS), maar klopt dit wel?
Moet men niet iets met elkaar gemeen hebben om te kunnen spreken van een
gemeenschap?
Tegenstellingen op het Europese continent
De Europese Unie heeft sinds haar ontstaan met vele crises te maken gehad, waardoor de
tegenstellingen groter zijn dan ooit. De eerste tegenstelling die gemaakt kan worden is de
tegenstelling tussen het financieel gezonde Noord-Europa en het alsmaar bezig zijnde met
bezuinigen Zuid-Europa. Noordelijke landen (Nederland/Finland/Denemarken) eisen strenge
bezuinigingen van zuidelijke landen (Spanje/Italië/Griekenland). De tweede tegenstelling is de
tegenstelling tussen het liberale West-Europa en het extreem religieuze Oost-Europa. Deze
tegenstelling is het meest naar voren gekomen tijdens de verschillende vluchtelingencrises van
de afgelopen jaren. West-Europese landen hechten waarde aan het kunnen vormen van een
multiculturele samenleving, terwijl Oost-Europese landen stellen dat moslims simpelweg niet
geïntegreerd kunnen worden in hun christelijke samenleving.
1.2 De kern van de cursus: twee vragen
De tegenstellingen die bestaan in de Europese Unie brengen ons bij de twee vragen die ertoe
doen bij Rechtsfilosofie: a) In welke zin is de EU een unie en b) in welke zin is de EU
‘Europees’?
a) In welke zin is de EU een unie?
Als men terugkijkt naar de EGKS, ziet men dat dit voornamelijk nog een economische unie was:
lidstaten handelden samen m.b.t. handelsgoederen (kolen/staal). Hierna ontwikkelde de
Europese samenwerking zich steeds verder en kwam de vraag of Europeanen op politiek vlak
niet ook iets gemeen konden hebben: een Europese grondwet. Nadat Frankrijk en Nederland in
2005 tegen stemden, kwam de Europese Grondwet niet tot stand. Enkele jaren later kwam in
2007 het Verdrag van Lissabon tot stand. Als men de Europese Grondwet en het Verdrag van
Lissabon naast elkaar legt, dan ziet men weinig verschil: enkel de symbolische onderdelen
zoals een gezamenlijke hymne en een sterke nadruk op Europees burgerschap ontbreken in
het Verdrag van Lissabon.
Advies van de Raad van State van 12 september 2007
,In dit advies houdt de Raad van State zich bezig met de vraag of het wenselijk is dat een
raadgevend referendum zal worden gehouden over het Verdrag van Lissabon. In het advies
stelt de Raad van State dat de EU een democratische rechtsorde is, maar dat de EU niet gezien
kan worden als een staat. Hierdoor kan een Europese grondwet niet gelijkgesteld worden aan
een nationale grondwet. Over of een raadgevend referendum voor het Verdrag van Lissabon
wenselijk is, is de Raad van State voorzichtig. De Raad benadrukt voornamelijk het belang van
Europese samenwerking en stelt dat op basis van het feit dat o.a. de symboliek van een
Europese grondwet verdwenen is, het Verdrag van Lissabon zich onderscheidt van de gefaalde
Europese Grondwet.
b) In welke zin is de EU ‘Europees’?
Speech van Romano Prodi in 2002, voorzitter van de Europese Commissie
In zijn speech heeft Prodi het over de uitbreiding van de Europese Unie. Rond de periode 2002-
2004 zouden tien nieuwe lidstaten zich bij de EU aansluiten. Dit waren voornamelijk landen uit
Oost-Europa (Polen/Hongarije). De vraag rees echter in hoeverre uitbreiding van de EU steeds
wenselijk is. Prodi stelt daarom ook dat het niet de bedoeling is dat het een wereldwijde
organisatie wordt. Volgens Prodi is het dan ook nog tijd om het debat op te roepen over de
vraag waar de grenzen van Europa liggen. In tegenstelling tot bijv. Noord-Amerika heeft Europa
geen duidelijke geografische grens tussen bijv. Azië en Europa: betekent dit dan dat ook Noord-
Korea zou mogen toetreden tot de EU? Het gebrek aan een geografische grens betekent dat
het definiëren van wat ‘Europees’ is, slechts een politiek spel is.
In de geschiedenis van de ontwikkeling van de Europese Unie zijn enkele baanbrekende
arresten onmisbaar geworden als men wil zien hoe de EU is geworden tot hoe het nu is. Zo ziet
men dat het HvJEU via deze arresten een uiterst belangrijke rol heeft gespeeld in het
bevorderen van Europese integratie. In deze arresten gebruikt het HvJ een teleologische (telos
= doel) interpretatie van het Verdrag van Rome, wat inhoudt dat men de middelen heeft
geaccepteerd om die vrije markt tot stand te laten komen als men het eens is geworden over
het doel (het tot stand laten komen van een vrije markt).
HvJ EG Van Gend en Loos
- Inhoud → In dit arrest introduceert het HvJ het concept van rechtstreekse
werking, wat inhoudt dat onder bepaalde voorwaarden burgers direct rechten kunnen
ontlenen aan Europese regelgeving, zonder dat de lidstaat de Europese regelgeving
omzet in nationale wetgeving. Eerst was het namelijk zo dat de staat van de burger eerst
nog Europese regelgeving moest omzetten in nationale wetgeving, voordat de burger
een beroep kon doen op bepaalde verdragsartikelen.
- Rechtsoverwegingen → het HvJ stelt dat de rechtsorde van de EU een sui
generis is, wat inhoudt dat het dus een unieke rechtsorde betreft (one of a kind).
Hierdoor ontstaan niet alleen verplichtingen en rechten tussen de verdragsluitende
partijen (pacta sunt servanda), maar kunnen ook derden (burgers) rechten ontlenen aan
verdragsartikelen. Dit heeft volgens het HvJ als gevolg dat de EU een nieuwe autonome
rechtsorde is.
,HvJ EG Costa/E.N.E.L.
- Inhoud → In dit arrest introduceert het HvJ het concept van voorrang van
Europees recht. Als dus blijkt dat nationale wetgeving en Europese regelgeving met
elkaar botsen, betekent dat volgens het HvJ dat het Europees recht geldt en het
nationale recht aan de kant gezet wordt. Dit bevordert de Europese integratie, omdat nu
overal in de EU dezelfde regels gelden, ondanks verschillen in nationale wetgeving.
- Rechtsoverwegingen → het HvJ spreekt over een ‘eigen-rechtsorde’. De
lidstaten hebben bij het sluiten van het verdrag een bijzondere eigen
rechtsorde in het leven geroepen, waar autonome rechten en plichten voor
hen uit voortvloeien. Dit betekent dat de rechtsorde van de Europese Unie
niet afhankelijk is van de lidstaten en dat Europese regelgeving nationale
wetgeving aan de kant kan zetten.
HvJ Les Verts
- Inhoud → In dit arrest stelt het HvJ dat het de bevoegdheid heeft om te
beslissen over de legaliteit van zowel verticale als horizontale
bevoegdheidsverdeling. Geschillen over horizontale bevoegdheidsverdeling
hebben betrekking op geschillen van partijen op hetzelfde niveau: lidstaat tegen lidstaat
(NL tegen DE) of Europese institutie tegen Europese institutie (Europese Commissie
tegen Europees Parlement). Geschillen over verticale bevoegdheidsverdeling hebben
betrekking op geschillen tussen partijen op verschillende niveaus: Europese institutie
tegen lidstaat (NL tegen de Europese Commissie). Het HvJ heeft o.g.v. artikel 220 EG
de bevoegdheid om in geschillen betreffende zowel verticale als horizontale
bevoegdheidsverdeling haar zegje te doen, zo besluit zij in Les Verts. Dit kan vergeleken
worden met hoe het Hooggerechtshof in de VS als constitutionele rechter werkt. Zij
toetsen de bevoegdheidsverdeling tussen staten onderling (horizontaal) als tussen de
staten en de federale overheid (verticaal) aan de Amerikaanse grondwet. Het HvJ neemt
dus de positie in als constitutionele rechter in Les Verts, omdat zij zowel de horizontale
als verticale bevoegdheidsverdeling kan toetsen aan het EEG-Verdrag. Betekent dit dat
de Europese verdragen gezien kunnen worden als een grondwet?
Steve Boom in ‘The European Union after the Maastricht Decision’
In dit artikel onderzoekt Boom de positie van het HvJ in de Europese Unie. de manier waarop hij
dit doet is een rechtsvergelijkende: hij onderzoekt het Hooggerechtshof van de VS en vergelijkt
hoe zij hun macht heeft verworven met de manier waarop het HvJ EU zichzelf heeft ontwikkeld.
Het belangrijkste verschil volgens Steve Boom heeft betrekking op democratische legitimiteit.
De Amerikaanse Grondwet begint namelijk met ‘Wij, het Amerikaanse volk’, terwijl het EEG-
Verdrag begint met de opsomming van de verschillende lidstaten. Hieruit trekt Boom de
conclusie dat een Europees volk niet bestaat. Het gevolg hiervan is dat het EEG-Verdrag niet
als een grondwet kan worden gezien, aangezien volgens Boom een grondwet altijd gedragen
moet worden door één volk.
O.b.v. het artikel van Boom en Les Verts kan worden gezien waarom het HvJ ervoor heeft
gekozen om slechts een legaliteitstoets in te bouwen en niet een legitimiteitstoets. Het HvJ weet
, dat zij geen legitimiteit heeft, aangezien dat slechts verworven kan worden via een
democratische weg. Het kan nu slechts concluderen of iets volgens het Verdrag gebeurt of niet
(legaliteit) en niet of het aanvaardbaar is (legitimiteit).
Week 2 - Het BVerfG: De EG als Statenbond
2.1 De achtergrond van het Maastricht-arrest
De achtergrond van het Maastricht-arrest wordt gekenmerkt door uitbreiding van bevoegdheden
van de verschillende Europese instituties: Europese regelgeving krijgt voorrang op nationale
wetgeving (HvJ EG Costa/E.N.E.L.), burgers kunnen nu direct een beroep doen op Europese
regelgeving (HvJ EG Van Gend en Loos) en het HvJ pakt de functie van constitutionele rechter
(HvJ Les Verts). Deze uitbreidingen zijn mede mogelijk gemaakt door de teleologische
interpretatie van het Verdrag van Rome door het HvJ, wat simpelweg inhoudt: wie een vrije
markt wil bewerkstelligen, moet de voorrangsregel, directe werking en constitutionele toetsing
accepteren.
Na deze ontwikkelingen werd in 1992 het Verdrag van Maastricht opgesteld, wat als gevolg had
dat de EU werd opgericht. Het Verdrag beoogde de integratie van het steeds hechter wordende
verbond tussen de volkeren van Europa te bevorderen. In deze context van uitbreiding besloot
het BVerfG zijn beroemde Maastricht-arrest te wijzen. Het arrest gaat over de verenigbaarheid
van het Verdrag van Maastricht met de Duitse grondwet.
2.2 Het Maastricht-arrest
Een statenverbond is een groep autonome landen die samen zijn gaan werken op basis van
een verdrag. Daartegenover staat een bondsstaat, dat bestaat uit allemaal verschillende
deelstaten onder een overheid (VS/DE). Kenmerkend voor een bondsstaat is dat de grondslag
voor de staat een grondwet is.
In de arresten (Hoofdstuk 1) heeft het HvJ altijd gedaan alsof de EU eigenlijk een soort
bondsstaat is. In een bondsstaat staat een overheid boven de verschillende deelstaten, waarbij
wetten van de federale overheid (een bondsstaat is een federatie) altijd voorrang hebben
op wetten van de deelstaten → vergelijk met HvJ EG Costa/E.N.E.L.
De belangrijkste stelling van het Maastricht-arrest is dat het BVerfG stelt dat de Europese Unie
geen bondsstaat is, maar een statenverbond. Het doet dit a.d.h.v. het democratieprincipe: uit
het volk komt alle macht (art. 20 lid 2 Duitse Grondwet). Het volk is dus de grondslag van een
grondwet (pouvoir constituant), aangezien de grondwet de hoogste macht is binnen een staat.
Volgens het BVerfG moet sprake zijn van relatieve homogeniteit binnen een groep mensen
voordat men kan spreken van een volk. Het BVerfG stelt dat slechts relatieve
homogeniteit bestaat wanneer iets een groep mensen sociaal, geestelijk en politiek
samenbindt. Het BVerfG stelt dat er geen sprake is van relatieve homogeniteit in de
Europese Unie: het Europese volk bestaat niet → bijv. het doel van het Verdrag van
Maastricht: het bevorderen van het verbond tussen de volkeren van Europa (en niet
het volk van Europa, enkelvoudig).
