Femke Janssen - V5A
De verlichting – Die Aufklärung 1700-1780
Achtergrondkennis/geschiedenis:
- In de 18de eeuw was Duitsland verdeeld in veel verschillende (kleine) deelstaten: Het
Heilige Roomse Rijk van Duitse Naties.
- In Europa waren in vrijwel alle landen absolute koningen aan de macht en was er sprake
van een standenmaatschappij: afkomst bepaalde je plaats in de maatschappij.
- Voorheen (in de middeleeuwen) stond het wereldbeeld in teken van God. Je leven was
een voorbereiding op de dood, het betere leven na de dood.
Verlichting: kernpunten
- De almachtige kracht van God en de kerk wordt betwijfeld. Het huidige leven is
belangrijk, niet dat na de dood. Mensen moeten bevrijd worden van de vasthoudende
leer van de kerk
- Tolerantie en menselijkheid in religie
- Ratio: Het geweten is de maatstaf voor alles wat de mens doet -> Rationeel optimisme:
alle problemen kunnen worden opgelost als de mens voor zichzelf denkt.
- Vrijheid en gelijkheid
- Geloof in opvoeding + onderwijs
- Macht van absolute koningen werd in twijfel getrokken; wat is de beste manier om een
staat te besturen?
Belangrijk persoon: Immanuel Kant
- Burger moet voor zichzelf leren denken en leven, kritisch zijn en zijn verstand gebruiken;
hij moet verlicht worden
- Heb de moed om je verstand te gebruiken! (Sapere aude!)
Literatuur
- De teksten moeten mensen wat leren terwijl ze geamuseerd worden.
- (Relatief) Korte, maar duidelijke teksten.
Twee tekstsoorten:
- Fabel: Hoofdpersonen zijn dieren (die symbool staan voor standen of personen in de
samenleving) - humoristisch - eenvoudige taal - moraal wordt verteld
- Parabel: Hoofdpersonen zijn mensen – langere tekst – serieuze toon – verfijnd
taalgebruik – moraal zit ‘verstopt’ in het verhaal
Tekst 1 (Fabel): Christian Fürchtegott Gellert: Das Pferd und die Bremse
- Dieren zijn hoofdpersonen, moraal staat onder het verhaal, korte tekst
- Paard staat voor de bovenlaag van de samenleving (Hertog, Priester, Koning, Bisschop)
- Vlieg staat voor de onderlaag van de samenleving (Burger, Boer, Ambachtsman)
, - Samenvatting: Het trotste paard loopt tegen een vlieg aan. Hij kijkt neer op de vlieg,
omdat hij een mooi paard is vindt hij dat hij boven de vlieg staat. De vlieg besluit wraak
te nemen voor het asociale gedrag van het paard en steekt hem in de lip, waardoor het
paard zijn been breekt.
- Moraal: Kijk niet op mensen neer/behandel ze niet slechter, al kunnen ze je niet dienen
als vriend, kunnen ze wel je grootste vijand zijn.
Tekst 2 (Fabel): Gotthold Ephraim Lessing: Der Esel und der Wolf
- Samenvatting: Een ezel ontmoet een hongerige wolf, de ezel is arm en ziek en smeekt de
wolf hem niet op te eten. De wolf verzint dat hij de ezel van zijn pijn moet bevrijden en
eet hem op.
- Moraal: Medelijden is voor de machtigen geen reden om liefdadigheid/genade te tonen
aan de lagere klassen in de samenleving.
Tekst 3 (Parabel): Gotthold Ephraim Lessing: Nathan der Weise
- Lange tekst, geen moraal onder de tekst, mensen als hoofdpersoon
- Nathan vertelt Saladin een verhaal om de vraag: Welk geloof is de ware, en is dat er
maar 1? Te beantwoorden.
- Samenvatting: Er was een vader die een magische ring bezat die de drager geliefd
maakte door iedereen. Deze ring (die staat voor het ware geloof) gaf hij altijd door aan
zijn meest geliefde zoon. Toen de ring bij een vader terechtkwam met drie geliefde
zonen, kon hij niet kiezen aan wie hij de ring zou geven. Hij liet twee duplicaten maken
en gaf elke zoon een ring zonder hen te vertellen welke de echte was. Na zijn dood
betwistten de zonen elkaar over wie de echte ring had. De zaak werd voor een rechter
gebracht, maar deze kon niet beslissen welke ring de echte was. In plaats daarvan sprak
de rechter de zonen toe, om te leven alsof ze de echte ring hadden en hun
deugdzaamheid te bewijzen door goede daden en liefde, zodat de ware ring misschien
ooit aan hun nakomelingen duidelijk zou worden.
- Saladin vindt dat je de ringen niet met religie kan vergelijken want religies hebben
verschillende gewoontes/tradities, terwijl de ringen hetzelfde zijn -> Daarop antwoord
Nathan dat de kern en de waardes waar de religie om gaat veelal hetzelfde zijn, ook
wordt religie net zoals de ringen van vader op zoon doorgegeven.
- De les van "Nathan der Weise" is dat we tolerant moeten zijn en respect moeten hebben
voor andere religies. De parabel van de drie ringen laat zien dat geen enkele religie de
enige ware is. In plaats van te vechten over wie gelijk heeft, moeten we goed leven,
elkaar begrijpen en respecteren.
Belangrijk:
- Kenmerk verlichting: Het geloof wordt in twijfel gebracht, je moet niet zomaar alles
aannemen van de kerk/van het geloof, maar ook voor jezelf nadenken en je verstand
gebruiken.
, - Kenmerk verlichting: je moet zelf nadenken over de moraal van het verhaal, je eigen
verstand gebruiken om de boodschap erachter te begrijpen.
De verlichting – Die Aufklärung 1700-1780
Achtergrondkennis/geschiedenis:
- In de 18de eeuw was Duitsland verdeeld in veel verschillende (kleine) deelstaten: Het
Heilige Roomse Rijk van Duitse Naties.
- In Europa waren in vrijwel alle landen absolute koningen aan de macht en was er sprake
van een standenmaatschappij: afkomst bepaalde je plaats in de maatschappij.
- Voorheen (in de middeleeuwen) stond het wereldbeeld in teken van God. Je leven was
een voorbereiding op de dood, het betere leven na de dood.
Verlichting: kernpunten
- De almachtige kracht van God en de kerk wordt betwijfeld. Het huidige leven is
belangrijk, niet dat na de dood. Mensen moeten bevrijd worden van de vasthoudende
leer van de kerk
- Tolerantie en menselijkheid in religie
- Ratio: Het geweten is de maatstaf voor alles wat de mens doet -> Rationeel optimisme:
alle problemen kunnen worden opgelost als de mens voor zichzelf denkt.
- Vrijheid en gelijkheid
- Geloof in opvoeding + onderwijs
- Macht van absolute koningen werd in twijfel getrokken; wat is de beste manier om een
staat te besturen?
Belangrijk persoon: Immanuel Kant
- Burger moet voor zichzelf leren denken en leven, kritisch zijn en zijn verstand gebruiken;
hij moet verlicht worden
- Heb de moed om je verstand te gebruiken! (Sapere aude!)
Literatuur
- De teksten moeten mensen wat leren terwijl ze geamuseerd worden.
- (Relatief) Korte, maar duidelijke teksten.
Twee tekstsoorten:
- Fabel: Hoofdpersonen zijn dieren (die symbool staan voor standen of personen in de
samenleving) - humoristisch - eenvoudige taal - moraal wordt verteld
- Parabel: Hoofdpersonen zijn mensen – langere tekst – serieuze toon – verfijnd
taalgebruik – moraal zit ‘verstopt’ in het verhaal
Tekst 1 (Fabel): Christian Fürchtegott Gellert: Das Pferd und die Bremse
- Dieren zijn hoofdpersonen, moraal staat onder het verhaal, korte tekst
- Paard staat voor de bovenlaag van de samenleving (Hertog, Priester, Koning, Bisschop)
- Vlieg staat voor de onderlaag van de samenleving (Burger, Boer, Ambachtsman)
, - Samenvatting: Het trotste paard loopt tegen een vlieg aan. Hij kijkt neer op de vlieg,
omdat hij een mooi paard is vindt hij dat hij boven de vlieg staat. De vlieg besluit wraak
te nemen voor het asociale gedrag van het paard en steekt hem in de lip, waardoor het
paard zijn been breekt.
- Moraal: Kijk niet op mensen neer/behandel ze niet slechter, al kunnen ze je niet dienen
als vriend, kunnen ze wel je grootste vijand zijn.
Tekst 2 (Fabel): Gotthold Ephraim Lessing: Der Esel und der Wolf
- Samenvatting: Een ezel ontmoet een hongerige wolf, de ezel is arm en ziek en smeekt de
wolf hem niet op te eten. De wolf verzint dat hij de ezel van zijn pijn moet bevrijden en
eet hem op.
- Moraal: Medelijden is voor de machtigen geen reden om liefdadigheid/genade te tonen
aan de lagere klassen in de samenleving.
Tekst 3 (Parabel): Gotthold Ephraim Lessing: Nathan der Weise
- Lange tekst, geen moraal onder de tekst, mensen als hoofdpersoon
- Nathan vertelt Saladin een verhaal om de vraag: Welk geloof is de ware, en is dat er
maar 1? Te beantwoorden.
- Samenvatting: Er was een vader die een magische ring bezat die de drager geliefd
maakte door iedereen. Deze ring (die staat voor het ware geloof) gaf hij altijd door aan
zijn meest geliefde zoon. Toen de ring bij een vader terechtkwam met drie geliefde
zonen, kon hij niet kiezen aan wie hij de ring zou geven. Hij liet twee duplicaten maken
en gaf elke zoon een ring zonder hen te vertellen welke de echte was. Na zijn dood
betwistten de zonen elkaar over wie de echte ring had. De zaak werd voor een rechter
gebracht, maar deze kon niet beslissen welke ring de echte was. In plaats daarvan sprak
de rechter de zonen toe, om te leven alsof ze de echte ring hadden en hun
deugdzaamheid te bewijzen door goede daden en liefde, zodat de ware ring misschien
ooit aan hun nakomelingen duidelijk zou worden.
- Saladin vindt dat je de ringen niet met religie kan vergelijken want religies hebben
verschillende gewoontes/tradities, terwijl de ringen hetzelfde zijn -> Daarop antwoord
Nathan dat de kern en de waardes waar de religie om gaat veelal hetzelfde zijn, ook
wordt religie net zoals de ringen van vader op zoon doorgegeven.
- De les van "Nathan der Weise" is dat we tolerant moeten zijn en respect moeten hebben
voor andere religies. De parabel van de drie ringen laat zien dat geen enkele religie de
enige ware is. In plaats van te vechten over wie gelijk heeft, moeten we goed leven,
elkaar begrijpen en respecteren.
Belangrijk:
- Kenmerk verlichting: Het geloof wordt in twijfel gebracht, je moet niet zomaar alles
aannemen van de kerk/van het geloof, maar ook voor jezelf nadenken en je verstand
gebruiken.
, - Kenmerk verlichting: je moet zelf nadenken over de moraal van het verhaal, je eigen
verstand gebruiken om de boodschap erachter te begrijpen.
