COMW Samenvatting-2025.
Hoofdstuk 1
Wat is communicatie?
Niet alleen mensen doen aan communicatie maar ook niet levende dingen. Zelfs een auditorium,
bloemen enzovoort.
Communicatiewetenschappen onderzoekt hoe mensen ideeën uitwisselen en betekenis geven. Wat
is de impact op de samenleving hoe geeft communicatie vorm aan de maatschappij? Het is de
wetenschappelijke studie van relatie tussen media of communicatieprocessen en de samenleving.
➔ Relatief jong veld maar heel breed en divers!
Geen eenheid maar diversiteit! Verschillende theorieën.
Tekens en betekenis
1. Basisconcepten
Belangrijk inzicht 1
Een teken is niet hetzelfde als hetgeen het naar verwijst! Net daarom hebben we tekens
nodig. Ze stellen ons in staat om te communiceren over zaken die niet aanwezig zijn.
Belangrijk inzicht 2
Nagenoeg onze hele wereld bestaat uit teken
Eerste manier om een teken te begrijpen:
• Intensie: criteria
o Bv romantische komedie, intensie is wat je probeert te definiëren als een
romantische komedie
• Extensie: klasse van zaken
o Alle romantisch komedies die eronder vallen
Semiotiek is het wetenschappelijk veld rond tekens, betekenis en taal.
• Fonologie: studie van klanken en de kleinste eenheden (letters) in de semiotiek.
• Syntaxis: studie van hoe verschillende tekens worden gecombineerd tot betekenisvolle
patronen.
• Pragmatiek: relatie tussen de eigenlijke betekenis van de tekens en de gebruiker van het
teken = de context en sociale factoren waarin iets gecommuniceerd word vullen de
betekenis aan.
• Semantiek: relatie tussen een teken en de betekenis die eraan word toegekend, los van de
context iemand verstaat een teken als iets.
,De Saussure: Een teken is de kleinste eenheid van communicatie, en heeft enerzijds een:
• Betekenaar (signifant - sa): fysiek verschijnsel, materiële vorm (bv een woord,
signaal, symbool, foto, schrift, uitspraak …)
• Betekende (signifé - se): het eigenlijke concept, begrip, beeld, idee waarnaar dat
fysieke verwijst (dat waar de tekenvorm naar verwijst)
Significatie:
Dit verwijst naar het proces van betekenisgeving, oftewel het tot stand komen van betekenis tussen
een signifiant en een signifié. Het gaat over hoe een teken (een combinatie van een signifiant en een
signifié) iets betekent voor mensen. In het Nederlands zou je dit ook kunnen vertalen als 'betekenis'
of 'betekenisvorming'.
Teken – referent
“auto” object waar je naast verwijst is niet noodzakelijk het gene waar iemand anders aan denkt!
Roland Barthens: voor de volle betekenis (significatie) van een teken bepalen verdelen we teken in:
• Denotatie (primair): letterlijke betekenis/definitie van het teken, waar consensus
over de betekenis over bestaat (Wikipedia – definitie)
• Connotatie (secundair): connotatie, hangt samen met specifieke (fysieke)
verschijningsvorm van de betekenaar. Figuurlijke of subjectieve betekenis waar
verschillende mensen verschillende associaties kunnen maken, kan gesplitst worden
in 2 componenten:
o Evaluatieve lading: verwijst naar is het goed, slecht of neutraal
o Referentiële lading: variabele betekenis of verwijzing, bv ironie/analogie/bij
het woord ‘auto’ een ander soort auto in hoofd hebben
• (Verborgen 3de) Ideologie: manier waarop de boodschap gestuurd en georganiseerd
word, wat de onderliggende en heersende ideeën van de samenleving weerspiegelt.
o Mythe: cultureel verhaal of idee dat diepgewortelde waarden, overtuigingen
en idealen van een samenleving weerspiegelt en versterkt, dit is de manier
waarop ideologie van een teken invloed uitoefent.
Voorbeeld
Denotatie: De denotatieve betekenis van het woord "roos" is simpelweg de letterlijke definitie: een bloem met doorns, vaak
rood van kleur, die groeit aan een struik. Dit is de betekenis waarover iedereen het eens kan zijn, zoals je het zou vinden in
een woordenboek of op Wikipedia.
Connotatie: De connotatieve betekenis van "roos" kan echter veel breder en subjectiever zijn. Dit hangt af van de associaties
die verschillende mensen maken met het woord. Dit kan worden opgesplitst in twee componenten:
Evaluatieve lading: Voor de één kan een roos positief worden geassocieerd met liefde en romantiek, omdat het een
veelgebruikt symbool is op Valentijnsdag of in romantische gebaren. Voor een ander kan een roos negatief worden opgevat,
bijvoorbeeld als symbool van pijn (door de doorns) of een herinnering aan een verdrietig moment (zoals het afscheid nemen
van iemand bij een begrafenis).
Referentiële lading: De referentiële lading kan variëren ahankelijk van de context. Bij het woord "roos" kan iemand meteen
denken aan een specifieke rode roos in een vaas, terwijl een ander misschien aan een beeld in een tuin denkt, of zelfs aan
een literaire metafoor waarin een roos symbool staat voor vergankelijkheid. Iemand anders kan "roos" ook associëren met
een woordspeling of ironische context, zoals wanneer men het gebruikt om iets ironisch perfects te beschrijven.
Tekens communiceren betekenis!
, 2. Tekensystemen
Er zijn veel tekensystemen over tekens, wij focussen ons op die van: (PS)
• Peirce: gefocust op meer filosofisch/psychologisch perspectief (VSA) teken = drager van een
betekenis
o Representamen het
symbool/teken (bv het
woord/tekening/geluid student)
o Object is het objectieve concept,
de realiteit van het
teken/denotatie (bv het
concept, definitie van “een
student”)
o Interpretant is het mentale
begrip dat daarbij word opgeroepen, kan verschillen tussen individuen (subjectief,
door persoonlijke ervaring) (bv een boomer die in gent woont denkt bij een student
aan feestbeesten)
o Bv
• Saussure: gefocust op ook taalkundige dementie. Onderliggende relaties tussen tekens
object zit hier niet in, in tegenstelling tot tekensysteem Peirce
o De Betekenaar (significant) staat telkens voor een Betekende(Signifié), en de
betekende geeft telkens extra betekenaar voor een ander teken, één ding doet je
denken aan een ander en zo voort (zoals een maaltijd je doet denken aan een
dessert.)
o Twee soorten relaties
▪ Syntagma: combinatie, horizontale relatie tussen de tekens
▪ Paradima: selectie, verticale relatie tussen de tekens
, Tekenindelingen
Peirce: Bestudeerde de relatie tussen teken en object en onderscheid daarin:
• Icoon: teken dat op visueel/auditief vlak gelijkenis toont aan een object, direct herkenbaar
maar kunstmatig, bv een foto/schilderij/klanknabootsing
• Index: moet aangeleerd worden, relatie vaan oorzaak en effect met object, het herinnert
ons aan iets anders, bv rook is een index voor vuur
• Symbool: is het minst rechtstreeks, krijgt betekenis op basis van maatschappelijke afspraak,
de linklegging is uiteindelijk toevallig, bv gloeilamp voor een idee, ringen voor olympische
spelen
• Peters: bestudeerd tekenindeling van deze 3, wijkt een beetje af van Peirce
o Tekens kan je onderscheiden in natuurlijk en kunstmatig.
▪ Index wanneer teken op natuurlijke wijze met object is verbonden
o Apart onderscheid tussen gemotiveerd of arbitrair (willekeurig) verband
▪ Arbitrair = conventionele = door bepaalde patronen/ uit gewoonte beslist
(kon evengoed iets anders zijn)
▪ Gemotiveerd het is zo omdat er redenen voor zijn dit kan niet evengoed iets
anders zijn kan icoon of symbool zijn
• Symbool: er zijn bepaalde ideologische reden om dit teken een
betekenis te geven denk aan religieuze symbolen
Hoofdstuk 1
Wat is communicatie?
Niet alleen mensen doen aan communicatie maar ook niet levende dingen. Zelfs een auditorium,
bloemen enzovoort.
Communicatiewetenschappen onderzoekt hoe mensen ideeën uitwisselen en betekenis geven. Wat
is de impact op de samenleving hoe geeft communicatie vorm aan de maatschappij? Het is de
wetenschappelijke studie van relatie tussen media of communicatieprocessen en de samenleving.
➔ Relatief jong veld maar heel breed en divers!
Geen eenheid maar diversiteit! Verschillende theorieën.
Tekens en betekenis
1. Basisconcepten
Belangrijk inzicht 1
Een teken is niet hetzelfde als hetgeen het naar verwijst! Net daarom hebben we tekens
nodig. Ze stellen ons in staat om te communiceren over zaken die niet aanwezig zijn.
Belangrijk inzicht 2
Nagenoeg onze hele wereld bestaat uit teken
Eerste manier om een teken te begrijpen:
• Intensie: criteria
o Bv romantische komedie, intensie is wat je probeert te definiëren als een
romantische komedie
• Extensie: klasse van zaken
o Alle romantisch komedies die eronder vallen
Semiotiek is het wetenschappelijk veld rond tekens, betekenis en taal.
• Fonologie: studie van klanken en de kleinste eenheden (letters) in de semiotiek.
• Syntaxis: studie van hoe verschillende tekens worden gecombineerd tot betekenisvolle
patronen.
• Pragmatiek: relatie tussen de eigenlijke betekenis van de tekens en de gebruiker van het
teken = de context en sociale factoren waarin iets gecommuniceerd word vullen de
betekenis aan.
• Semantiek: relatie tussen een teken en de betekenis die eraan word toegekend, los van de
context iemand verstaat een teken als iets.
,De Saussure: Een teken is de kleinste eenheid van communicatie, en heeft enerzijds een:
• Betekenaar (signifant - sa): fysiek verschijnsel, materiële vorm (bv een woord,
signaal, symbool, foto, schrift, uitspraak …)
• Betekende (signifé - se): het eigenlijke concept, begrip, beeld, idee waarnaar dat
fysieke verwijst (dat waar de tekenvorm naar verwijst)
Significatie:
Dit verwijst naar het proces van betekenisgeving, oftewel het tot stand komen van betekenis tussen
een signifiant en een signifié. Het gaat over hoe een teken (een combinatie van een signifiant en een
signifié) iets betekent voor mensen. In het Nederlands zou je dit ook kunnen vertalen als 'betekenis'
of 'betekenisvorming'.
Teken – referent
“auto” object waar je naast verwijst is niet noodzakelijk het gene waar iemand anders aan denkt!
Roland Barthens: voor de volle betekenis (significatie) van een teken bepalen verdelen we teken in:
• Denotatie (primair): letterlijke betekenis/definitie van het teken, waar consensus
over de betekenis over bestaat (Wikipedia – definitie)
• Connotatie (secundair): connotatie, hangt samen met specifieke (fysieke)
verschijningsvorm van de betekenaar. Figuurlijke of subjectieve betekenis waar
verschillende mensen verschillende associaties kunnen maken, kan gesplitst worden
in 2 componenten:
o Evaluatieve lading: verwijst naar is het goed, slecht of neutraal
o Referentiële lading: variabele betekenis of verwijzing, bv ironie/analogie/bij
het woord ‘auto’ een ander soort auto in hoofd hebben
• (Verborgen 3de) Ideologie: manier waarop de boodschap gestuurd en georganiseerd
word, wat de onderliggende en heersende ideeën van de samenleving weerspiegelt.
o Mythe: cultureel verhaal of idee dat diepgewortelde waarden, overtuigingen
en idealen van een samenleving weerspiegelt en versterkt, dit is de manier
waarop ideologie van een teken invloed uitoefent.
Voorbeeld
Denotatie: De denotatieve betekenis van het woord "roos" is simpelweg de letterlijke definitie: een bloem met doorns, vaak
rood van kleur, die groeit aan een struik. Dit is de betekenis waarover iedereen het eens kan zijn, zoals je het zou vinden in
een woordenboek of op Wikipedia.
Connotatie: De connotatieve betekenis van "roos" kan echter veel breder en subjectiever zijn. Dit hangt af van de associaties
die verschillende mensen maken met het woord. Dit kan worden opgesplitst in twee componenten:
Evaluatieve lading: Voor de één kan een roos positief worden geassocieerd met liefde en romantiek, omdat het een
veelgebruikt symbool is op Valentijnsdag of in romantische gebaren. Voor een ander kan een roos negatief worden opgevat,
bijvoorbeeld als symbool van pijn (door de doorns) of een herinnering aan een verdrietig moment (zoals het afscheid nemen
van iemand bij een begrafenis).
Referentiële lading: De referentiële lading kan variëren ahankelijk van de context. Bij het woord "roos" kan iemand meteen
denken aan een specifieke rode roos in een vaas, terwijl een ander misschien aan een beeld in een tuin denkt, of zelfs aan
een literaire metafoor waarin een roos symbool staat voor vergankelijkheid. Iemand anders kan "roos" ook associëren met
een woordspeling of ironische context, zoals wanneer men het gebruikt om iets ironisch perfects te beschrijven.
Tekens communiceren betekenis!
, 2. Tekensystemen
Er zijn veel tekensystemen over tekens, wij focussen ons op die van: (PS)
• Peirce: gefocust op meer filosofisch/psychologisch perspectief (VSA) teken = drager van een
betekenis
o Representamen het
symbool/teken (bv het
woord/tekening/geluid student)
o Object is het objectieve concept,
de realiteit van het
teken/denotatie (bv het
concept, definitie van “een
student”)
o Interpretant is het mentale
begrip dat daarbij word opgeroepen, kan verschillen tussen individuen (subjectief,
door persoonlijke ervaring) (bv een boomer die in gent woont denkt bij een student
aan feestbeesten)
o Bv
• Saussure: gefocust op ook taalkundige dementie. Onderliggende relaties tussen tekens
object zit hier niet in, in tegenstelling tot tekensysteem Peirce
o De Betekenaar (significant) staat telkens voor een Betekende(Signifié), en de
betekende geeft telkens extra betekenaar voor een ander teken, één ding doet je
denken aan een ander en zo voort (zoals een maaltijd je doet denken aan een
dessert.)
o Twee soorten relaties
▪ Syntagma: combinatie, horizontale relatie tussen de tekens
▪ Paradima: selectie, verticale relatie tussen de tekens
, Tekenindelingen
Peirce: Bestudeerde de relatie tussen teken en object en onderscheid daarin:
• Icoon: teken dat op visueel/auditief vlak gelijkenis toont aan een object, direct herkenbaar
maar kunstmatig, bv een foto/schilderij/klanknabootsing
• Index: moet aangeleerd worden, relatie vaan oorzaak en effect met object, het herinnert
ons aan iets anders, bv rook is een index voor vuur
• Symbool: is het minst rechtstreeks, krijgt betekenis op basis van maatschappelijke afspraak,
de linklegging is uiteindelijk toevallig, bv gloeilamp voor een idee, ringen voor olympische
spelen
• Peters: bestudeerd tekenindeling van deze 3, wijkt een beetje af van Peirce
o Tekens kan je onderscheiden in natuurlijk en kunstmatig.
▪ Index wanneer teken op natuurlijke wijze met object is verbonden
o Apart onderscheid tussen gemotiveerd of arbitrair (willekeurig) verband
▪ Arbitrair = conventionele = door bepaalde patronen/ uit gewoonte beslist
(kon evengoed iets anders zijn)
▪ Gemotiveerd het is zo omdat er redenen voor zijn dit kan niet evengoed iets
anders zijn kan icoon of symbool zijn
• Symbool: er zijn bepaalde ideologische reden om dit teken een
betekenis te geven denk aan religieuze symbolen
