Hoorcollege 1 Determinanten van Gezondheid
Wat is gezondheid?
Gezondheid WHO: a dynamic state of complete physical, social en mental wellbeing
and not merely the abscence of disease or infirmity à dus ideale gezondheid (op alle
aspecten gezond)
Bijzonder aan definitie WHO: naast medische aspect van gezondheid worden ook
biologische, psychologische en sociale aspecten betrokken binnen de definitie.
Daarnaast gaat het erom hoe je omgaat met je gezondheid en hoe je zorgt dat je
gezond blijft, maar ook hoe je omgaat met gezondheidsproblemen.
à Op verschillende niveaus wordt gekeken hoe we men zo gezond mogelijk kunnen
laten leven (VB: individueel niveau, beleidsmatig niveau van landen, binnen
gemeentes of op werkvloer)
Visies op gezondheid
Continuüm: tussenstadia tussen optimaal gezond (10) en ziek (1)
Ziekte-gezondheid continuüm kan fluctueren (VB: tijdens tentamens sport je minder
en eet je ongezonder, dan ben je ‘neutraal’. Normaal beweeg je regelmatig en eet je
verantwoord, dan ben je ‘gezond’)
LET OP: je kunt medicatie slikken om aandoening onder controle te houden.
Hierdoor voldoe je niet aan WHO-definitie, terwijl men zich gezond voelt en geen
functiebeperkingen heeft.
Wanneer sprake van polyfarmacie: 5 of meer medicaties
Positieve gezondheid
Huber (2011): 'Gezondheid is het vermogen om je aan te passen en zelf te beslissen
hoe om te gaan met de sociale, fysieke en emotionele uitdagingen van het leven'.
,Positieve gezondheid: benadering binnen gezondheidszorg die NIET ziekte, maar
betekenisvol leven centraal stelt
• ‘Hoe ga je om met gezondheidsuitdagingen in het leven?’ à problemen op fysiek,
psychisch, sociaal gebied
Gezondheid is bij positieve gezondheid: dynamisch aanpassing (bij
gezondheidsproblemen) en eigen regie nemen
Zes pijlers voor positieve gezondheid
1. Lichaamsfuncties: medische feiten en
waarnemingen, fysiek functioneren, klachten en
pijn & energie
2. Mentaal welbevinden: cognitief functioneren,
emotionele toestand, eigenwaarde/zelfrespect,
gevoel controle te hebben, zelfmanagement en
eigen regie & veerkracht
3. Spirituele/existentiële dimensie (zingeving):
zingeving, doelen/idealen nastreven,
toekomstperspectief & acceptatie
4. Kwaliteit van leven: welbevinden, geluk beleven, genieten, ervaren gezondheid,
lekker in je vel zitten, levenslust & balans
5. Sociaal-maatschappelijk participeren: sociale communicatieve vaardigheden,
betekenisvolle relaties, sociale contacten, geaccepteerd worden, maatschappelijke
betrokkenheid & betekenisvol werk
6. Dagelijks functioneren: basis ADL, instrumentele ADL, werkvermogen & health
literacy
Patiënten vinden sociaal-maatschappelijk participeren en dagelijks functioneren
belangrijk, ondanks ziekte mee kunnen doen in maatschappij
Zes pijlers belangrijk bij de determinanten die gezondheid beïnvloeden, maar ook bij
het bevorderen van gezondheid (prev.)
Ervaren gezondheid
• Beleving van gezondheid hangt samen met objectieve gezondheid (=gezondheid
beoordeeld door professionals) à Beleving van patiënt geeft goede inschatting
van gezondheid
• Beleving van gezondheid is gezondheidsindicator die kwaliteit van leven in brede
zin weergeeft (cijfer wat je geeft aan je leven; hoe voel je je mentaal? hoe goed
vind je het leven gaan? hoe voel je je qua lichamelijke gezondheid?)
o 79,3% ervaart gezondheid als (zeer) goed
o 95% van kinderen/jongeren ervaart gezondheid als (zeer) goed à zij kunnen
vaak alles doen wat ze willen
, o 59% van 75+ ervaart gezondheid als (zeer) goed à hoe ouder = minder
goede ervaren gezondheid
o Lage SES i.c.m. moeite met gezondheidsvaardigheden = minder goede
ervaren gezondheid
Determinanten van (mond)gezondheid
Determinanten: alle factoren die de volksgezondheid beïnvloeden
Soorten determinanten
• Endogeen: persoonsgebonden factoren; intern milieu (human biology)
• Leefstijl & gezond gedrag (lifestyle)
• Exogeen: fysieke omgeving en maatschappelijke omgeving
• Medische zorg & preventie (health care organization)
Endogene determinant: intern milieu (human biology)
Soort invloeden op
Fysiologische en psychische
gezondheid
Onderverdeling Genetisch & verworven
Genetische/erfelijke eigenschappen die gezondheid beïnvloeden
• Genetische afwijkingen à amelogenese (onderontwikkeld
• Genetisch glazuur)
• Genetische aanleg à hoge prevalentie borstkanker bij families
• Multifactoriële problemen
Verworven eigenschappen & risicofactoren t.a.v. Gezondheid
• Psychische ongezondheid (VB: moeilijk omstandigheden à
depressie)
• Ongezonde leefstijl à overgewicht/obesitas & hoog cholesterol
• Wisselende glucose spiegel à vergrote kans diabetes
• Verworven
• Bepaalde factoren à versnelde veroudering
• Afwijkingen in immuunsysteem
Vaak een combinatie waardoor verworven endogene determinanten
ontstaan (kan ook combinatie zijn met genetische component)
Ontwikkeling van diabetes gebeurt door eventuele genetische
VB diabetes type II:
componenten, maar voornamelijk ongezonde leefstijl.
Genetische aanleg (hoe sterk is het gebit), hoe onderhoud je het
VB invloed veroudering
gebit?, wat voor voeding eet/at je? Heb je altijd toegang tot de
op mondgezondheid:
mondzorg gehad?
Leefstijl & gezondheidsgedrag – determinant
Bepaalde gedragingen die positieve/negatieve invloed hebben
op gezondheid; intenties én werkelijk gedrag à dit kan het
Soort invloeden op opvolgen van een behandeling beïnvloeden
gezondheid
VB diabetespatiënt: advies om naar diëtist te gaan, maar doet
dit niet à invloed op gezondheid
Oplossing Gedragsverandering stimuleren om gezondheid te verbeteren
, Op individueel niveau kun je gedrag verandering ondersteunen
met aanpassingen in fysieke en maatschappelijke omgeving à
hierdoor maak je het mensen makkelijker
Hoe verander je gedrag: VB
Betaalbare sportfaciliteiten in de buurt à persoon gaat sneller
sporten (dus gaat gezonder gedrag uitoefenen)
Betaalbare markt met gezonde producten à persoon gaat
voeding sneller aanpassen
• Gezondheidsvaardigheden; kennis van gezondheid gedrag
en dit kunnen toepassen
• Voedingsgedrag en gezondheidsproblemen
• Alcohol- en drugsgebruik
Gedragingen die relatie
• Roken
hebben met gezondheid:
• Beweging
Dit zijn leefstijl determinanten die op een positieve/negatieve
manier bijdragen aan gezondheid van patiënt
• Voedingsgedrag (veel suiker à cariës)
• Mondhygiëne (slechte mondhygiëne à veel plaque à
cariës/gingivitis)
Orale pathologie t.g.v. • Parafuncties
(on)gezond gedrag. • Roken/alcohol
Voorbeelden van dit • Psychische stoornissen (hogere kans op knarsen /
gedrag: verwaarlozen gebit door andere zorgen / medicatie tegen
psychische stoornissen à droge mond)
• Angst voor MGH (door angst ga je pas later hulp zoeken à
meer kans op gebitsproblemen)
Exogene determinant
Onderscheid in: Fysiek en maatschappelijk
Invloed van fysieke omgeving op gezondheid
VB: bodem, water, lucht, klimaat & organismen
• Fysische factoren: fijnstof, verkeersgeluid, straling &
inrichting omgeving
Fysieke omgeving • Chemische factoren: dioxinen, pcb’s, smog & stank
• Biotische factoren: levende organismen of resten daarvan
(MO in water, huisstofmijt, schimmel, virussen en bacteriën
+ positieve fysieke omgeving: fluoride in drinkwater à
vermindert cariës
Invloed van maatschappij op gezondheid
• Werk à positieve/negatieve invloed op gezondheid
o Psychische belasting, werkdruk, gebrek aan autonomie
à gevolg: psychische aandoeningen of aandoeningen
Maatschappelijke omgeving
van houding en bewegingsapparaat
• School à positieve invloed op gezondheid
(verantwoordelijkheid bevorderen en beschermen
gezondheid)
Wat is gezondheid?
Gezondheid WHO: a dynamic state of complete physical, social en mental wellbeing
and not merely the abscence of disease or infirmity à dus ideale gezondheid (op alle
aspecten gezond)
Bijzonder aan definitie WHO: naast medische aspect van gezondheid worden ook
biologische, psychologische en sociale aspecten betrokken binnen de definitie.
Daarnaast gaat het erom hoe je omgaat met je gezondheid en hoe je zorgt dat je
gezond blijft, maar ook hoe je omgaat met gezondheidsproblemen.
à Op verschillende niveaus wordt gekeken hoe we men zo gezond mogelijk kunnen
laten leven (VB: individueel niveau, beleidsmatig niveau van landen, binnen
gemeentes of op werkvloer)
Visies op gezondheid
Continuüm: tussenstadia tussen optimaal gezond (10) en ziek (1)
Ziekte-gezondheid continuüm kan fluctueren (VB: tijdens tentamens sport je minder
en eet je ongezonder, dan ben je ‘neutraal’. Normaal beweeg je regelmatig en eet je
verantwoord, dan ben je ‘gezond’)
LET OP: je kunt medicatie slikken om aandoening onder controle te houden.
Hierdoor voldoe je niet aan WHO-definitie, terwijl men zich gezond voelt en geen
functiebeperkingen heeft.
Wanneer sprake van polyfarmacie: 5 of meer medicaties
Positieve gezondheid
Huber (2011): 'Gezondheid is het vermogen om je aan te passen en zelf te beslissen
hoe om te gaan met de sociale, fysieke en emotionele uitdagingen van het leven'.
,Positieve gezondheid: benadering binnen gezondheidszorg die NIET ziekte, maar
betekenisvol leven centraal stelt
• ‘Hoe ga je om met gezondheidsuitdagingen in het leven?’ à problemen op fysiek,
psychisch, sociaal gebied
Gezondheid is bij positieve gezondheid: dynamisch aanpassing (bij
gezondheidsproblemen) en eigen regie nemen
Zes pijlers voor positieve gezondheid
1. Lichaamsfuncties: medische feiten en
waarnemingen, fysiek functioneren, klachten en
pijn & energie
2. Mentaal welbevinden: cognitief functioneren,
emotionele toestand, eigenwaarde/zelfrespect,
gevoel controle te hebben, zelfmanagement en
eigen regie & veerkracht
3. Spirituele/existentiële dimensie (zingeving):
zingeving, doelen/idealen nastreven,
toekomstperspectief & acceptatie
4. Kwaliteit van leven: welbevinden, geluk beleven, genieten, ervaren gezondheid,
lekker in je vel zitten, levenslust & balans
5. Sociaal-maatschappelijk participeren: sociale communicatieve vaardigheden,
betekenisvolle relaties, sociale contacten, geaccepteerd worden, maatschappelijke
betrokkenheid & betekenisvol werk
6. Dagelijks functioneren: basis ADL, instrumentele ADL, werkvermogen & health
literacy
Patiënten vinden sociaal-maatschappelijk participeren en dagelijks functioneren
belangrijk, ondanks ziekte mee kunnen doen in maatschappij
Zes pijlers belangrijk bij de determinanten die gezondheid beïnvloeden, maar ook bij
het bevorderen van gezondheid (prev.)
Ervaren gezondheid
• Beleving van gezondheid hangt samen met objectieve gezondheid (=gezondheid
beoordeeld door professionals) à Beleving van patiënt geeft goede inschatting
van gezondheid
• Beleving van gezondheid is gezondheidsindicator die kwaliteit van leven in brede
zin weergeeft (cijfer wat je geeft aan je leven; hoe voel je je mentaal? hoe goed
vind je het leven gaan? hoe voel je je qua lichamelijke gezondheid?)
o 79,3% ervaart gezondheid als (zeer) goed
o 95% van kinderen/jongeren ervaart gezondheid als (zeer) goed à zij kunnen
vaak alles doen wat ze willen
, o 59% van 75+ ervaart gezondheid als (zeer) goed à hoe ouder = minder
goede ervaren gezondheid
o Lage SES i.c.m. moeite met gezondheidsvaardigheden = minder goede
ervaren gezondheid
Determinanten van (mond)gezondheid
Determinanten: alle factoren die de volksgezondheid beïnvloeden
Soorten determinanten
• Endogeen: persoonsgebonden factoren; intern milieu (human biology)
• Leefstijl & gezond gedrag (lifestyle)
• Exogeen: fysieke omgeving en maatschappelijke omgeving
• Medische zorg & preventie (health care organization)
Endogene determinant: intern milieu (human biology)
Soort invloeden op
Fysiologische en psychische
gezondheid
Onderverdeling Genetisch & verworven
Genetische/erfelijke eigenschappen die gezondheid beïnvloeden
• Genetische afwijkingen à amelogenese (onderontwikkeld
• Genetisch glazuur)
• Genetische aanleg à hoge prevalentie borstkanker bij families
• Multifactoriële problemen
Verworven eigenschappen & risicofactoren t.a.v. Gezondheid
• Psychische ongezondheid (VB: moeilijk omstandigheden à
depressie)
• Ongezonde leefstijl à overgewicht/obesitas & hoog cholesterol
• Wisselende glucose spiegel à vergrote kans diabetes
• Verworven
• Bepaalde factoren à versnelde veroudering
• Afwijkingen in immuunsysteem
Vaak een combinatie waardoor verworven endogene determinanten
ontstaan (kan ook combinatie zijn met genetische component)
Ontwikkeling van diabetes gebeurt door eventuele genetische
VB diabetes type II:
componenten, maar voornamelijk ongezonde leefstijl.
Genetische aanleg (hoe sterk is het gebit), hoe onderhoud je het
VB invloed veroudering
gebit?, wat voor voeding eet/at je? Heb je altijd toegang tot de
op mondgezondheid:
mondzorg gehad?
Leefstijl & gezondheidsgedrag – determinant
Bepaalde gedragingen die positieve/negatieve invloed hebben
op gezondheid; intenties én werkelijk gedrag à dit kan het
Soort invloeden op opvolgen van een behandeling beïnvloeden
gezondheid
VB diabetespatiënt: advies om naar diëtist te gaan, maar doet
dit niet à invloed op gezondheid
Oplossing Gedragsverandering stimuleren om gezondheid te verbeteren
, Op individueel niveau kun je gedrag verandering ondersteunen
met aanpassingen in fysieke en maatschappelijke omgeving à
hierdoor maak je het mensen makkelijker
Hoe verander je gedrag: VB
Betaalbare sportfaciliteiten in de buurt à persoon gaat sneller
sporten (dus gaat gezonder gedrag uitoefenen)
Betaalbare markt met gezonde producten à persoon gaat
voeding sneller aanpassen
• Gezondheidsvaardigheden; kennis van gezondheid gedrag
en dit kunnen toepassen
• Voedingsgedrag en gezondheidsproblemen
• Alcohol- en drugsgebruik
Gedragingen die relatie
• Roken
hebben met gezondheid:
• Beweging
Dit zijn leefstijl determinanten die op een positieve/negatieve
manier bijdragen aan gezondheid van patiënt
• Voedingsgedrag (veel suiker à cariës)
• Mondhygiëne (slechte mondhygiëne à veel plaque à
cariës/gingivitis)
Orale pathologie t.g.v. • Parafuncties
(on)gezond gedrag. • Roken/alcohol
Voorbeelden van dit • Psychische stoornissen (hogere kans op knarsen /
gedrag: verwaarlozen gebit door andere zorgen / medicatie tegen
psychische stoornissen à droge mond)
• Angst voor MGH (door angst ga je pas later hulp zoeken à
meer kans op gebitsproblemen)
Exogene determinant
Onderscheid in: Fysiek en maatschappelijk
Invloed van fysieke omgeving op gezondheid
VB: bodem, water, lucht, klimaat & organismen
• Fysische factoren: fijnstof, verkeersgeluid, straling &
inrichting omgeving
Fysieke omgeving • Chemische factoren: dioxinen, pcb’s, smog & stank
• Biotische factoren: levende organismen of resten daarvan
(MO in water, huisstofmijt, schimmel, virussen en bacteriën
+ positieve fysieke omgeving: fluoride in drinkwater à
vermindert cariës
Invloed van maatschappij op gezondheid
• Werk à positieve/negatieve invloed op gezondheid
o Psychische belasting, werkdruk, gebrek aan autonomie
à gevolg: psychische aandoeningen of aandoeningen
Maatschappelijke omgeving
van houding en bewegingsapparaat
• School à positieve invloed op gezondheid
(verantwoordelijkheid bevorderen en beschermen
gezondheid)
