Samenvatting Diagnostiek in de Klinische
Psychologie
Hoorcollege 1: Introductie in Diagnostiek
Diagnostiek: Waar is het goed voor?
Diagnostiek speelt een belangrijke rol binnen de psychologie en de
gezondheidszorg. Het helpt om gestructureerd naar klachten en gedrag te
kijken. De belangrijkste doelen van diagnostiek zijn:
1. Ordenen van symptomen (beschrijvend of onderkennend):
Diagnostiek helpt om symptomen te verzamelen en te ordenen. Dit
betekent dat er een duidelijk beeld ontstaat van wat er precies aan
de hand is, bijvoorbeeld door het vaststellen van een diagnose zoals
depressie of angststoornis.
2. Begrijpen van klachten (verklarend): Naast het beschrijven van
klachten, probeert diagnostiek ook te verklaren waarom iemand
deze klachten heeft. Denk bijvoorbeeld aan achterliggende oorzaken
zoals stress, trauma of erfelijkheid.
3. Voorspellen van gedrag of verloop van klachten (prognose):
Diagnostiek kan gebruikt worden om te voorspellen hoe een klacht
zich waarschijnlijk zal ontwikkelen. Bijvoorbeeld: wat is de kans op
terugval bij depressie, of is er een verhoogd risico op suïcidaal
gedrag?
4. Plannen van behandeling (indicatie): Op basis van de diagnose
wordt bepaald welke behandeling het meest geschikt is.
Bijvoorbeeld: iemand met een angststoornis krijgt cognitieve
gedragstherapie, terwijl iemand anders misschien baat heeft bij
medicatie.
5. Evalueren van de behandeling (evaluatie): Na verloop van tijd
wordt gekeken of de behandeling effect heeft gehad. Zijn de
klachten verminderd? Moet de aanpak worden aangepast?
Diagnostische instrumenten
Bij diagnostiek zijn er verschillende manieren om informatie te verzamelen
over een persoon. Elk instrument heeft zijn eigen voordelen en nadelen.
1. Observatie: Bij observatie wordt gedrag direct bekeken.
- Voordeel: Je ziet echt gedrag in een natuurlijke of klinische situatie.
- Nadelen:
o Het is een momentopname; gedrag kan op een ander moment
anders zijn.
o Observatie moet door mensen worden uitgevoerd, wat
subjectief kan zijn (eigen oordeel of interpretatie kan
meespelen).
o Gedrag kan veranderen omdat iemand zich bekeken voelt
(observatie-effect).
2. Gestructureerde interviews: Een gestructureerd interview volgt een
vaste set vragen.
, - Voordelen: Veel structuur: iedereen krijgt dezelfde vragen, wat het
makkelijk maakt om resultaten te vergelijken.
- Nadelen:
o Er is weinig ruimte om door te vragen als iets niet helemaal
duidelijk is.
o Soms voelt het onnatuurlijk aan voor de cliënt.
3. Vragenlijsten: Vragenlijsten worden vaak gebruikt om symptomen of
persoonlijkheid te meten.
- Voordelen:
o Vaak valide en betrouwbaar: ze meten goed wat ze moeten
meten.
o Snel af te nemen bij grote groepen mensen.
- Nadelen:
o Mensen kunnen hun antwoorden overdrijven (faken-bad) of
onderdrijven (faken-good).
o Zelfinzicht is nodig; niet iedereen kan zichzelf even goed
beoordelen.
4. Tests: Denk aan intelligentietests, neuropsychologische tests, etc.
- Voordelen: Objectiever dan een vragenlijst als de test goed is
ontworpen.
- Nadelen:
o Mood en tijdelijke omstandigheden (zoals stress of slaaptekort)
kunnen de uitslag beïnvloeden.
o Ook hier gaat het vaak om een momentopname.
o Testangst kan de prestaties verminderen.
5. Hetero-anamnese: Bij een hetero-anamnese wordt informatie
verzameld via iemand anders dan de cliënt zelf, bijvoorbeeld een
ouder, partner of vriend.
- Voordelen: Geeft een buitenstaanderperspectief, wat extra
waardevol kan zijn als iemand zelf weinig inzicht heeft.
- Nadelen:
o De informatie kan gekleurd zijn door de mening of ervaring
van de ander.
o De ander ziet misschien niet alles wat relevant is.
De Diagnostische Cyclus
Diagnostiek verloopt in een vaste volgorde, de diagnostische cyclus.
Hieronder leggen we per stap uit wat er gebeurt:
1. Onderkenning – Wat is er aan de hand? In deze eerste stap wordt
gekeken wat het probleem precies is:
- Er wordt een inventarisatie gemaakt van klachten en problemen.
- De klachten worden geordend in groepen van disfunctioneel gedrag
of mogelijke stoornissen.
- Er wordt een inschatting gemaakt van de ernst van de klachten.
- Er wordt gekeken naar mogelijke alternatieve verklaringen
(differentiaaldiagnoses).
o Voorbeeld differentiaaldiagnose: Bij hoofdpijn kan het gaan om
griep, migraine, een voorhoofdsholteontsteking of (heel
ernstig) een hersentumor.
,- Onderkenning = beschrijven en ordenen van de klachten, inclusief
het openhouden van alternatieven.
2. Verklaring – Waarom is dit aan de hand? In deze stap wordt
geprobeerd te begrijpen waarom iemand deze klachten heeft. We
maken onderscheid tussen:
a. Classificatie: Beschrijven van symptomen in termen van de
DSM-5.
Niet theorie-gebonden: zegt niets over de oorzaak.
b. Diagnose: Gaat verder dan classificatie: kijkt naar individuele
kenmerken en achterliggende theorie.
Vragen:
o Wat is er aan de hand?
o Waarom nu?
o Hoe is het ontstaan?
o Wat houdt het in stand?
- Hypothesen formuleren
o Onderkennende hypothese: welk probleem hoort bij welke
stoornis?
Bijvoorbeeld: De sociale problemen en angst voor negatieve
beoordeling wijzen op een sociale angststoornis (DSM-5,
2017).
o Verklarende hypothese: wat veroorzaakt het probleem of
houdt het in stand?
Bijvoorbeeld: De problemen in het schools functioneren
worden veroorzaakt door een beneden gemiddelde
intelligentie.
Of: De problemen in het schools functioneren worden
veroorzaakt door slaapgebrek.
- Belangrijk:
o Kennis van het verloop van stoornissen en instandhoudende
factoren is nodig.
o Correlatie is geen causaliteit: twee dingen kunnen samen
voorkomen zonder dat het ene het andere veroorzaakt.
o Valkuilen bij verklaren
Psychopathologie is complex: risicofactoren verschillen
per persoon.
Er kan subjectiviteit zijn bij zowel cliënt als therapeut.
Zoek een balans tussen alles begrijpen en praktische
bruikbaarheid.
3. Predictie – Wat gaat er gebeuren? In deze stap maak je een
prognose: Hoe zal het probleem zich waarschijnlijk ontwikkelen?
- Denk aan risico’s zoals suïcide, terugval, of verergering van
klachten door bijvoorbeeld medicatie of een lichamelijke ziekte.
4. Indicatie – Wat is de beste behandeling? Op basis van de
diagnostiek wordt gekozen voor een behandeling:
- Gebruik maken van kennis over effectieve behandelingen.
- Richtlijnen zoals op GGZrichtlijnen.nl (evidence-based en
samengesteld door experts).
- Belangrijke aandachtspunten:
, o Richtlijnen zijn niet altijd volledig up-to-date.
o Let op de draagkracht van de cliënt en de hulpvraag.
o Denk aan stepped care: begin met lichte interventies en
bouw op als nodig.
5. Evaluatie – Werkt de behandeling? Tijdens en na de behandeling
wordt gekeken:
- Werkt de behandeling zoals verwacht?
- Als het niet goed gaat:
o Denk na: klopt de oorspronkelijke diagnose?
o Klopt de casusconceptualisatie (het totaalbeeld van het
probleem)?
o Mis je iets wat van invloed is op het herstel?
To DSM or not to DSM?
De DSM-5 is het meest gebruikte classificatiesysteem in de geestelijke
gezondheidszorg. Toch is er de laatste jaren veel discussie over het nut en
de nadelen ervan.
Kritiek op de DSM:
- Toenemende kritiek: steeds meer mensen vinden dat het systeem
tekortschiet.
- Stigmatisering: een label kan mensen het gevoel geven dat er
“iets mis” met ze is.
- Zorgverzekeringslabel: een officiële DSM-diagnose is vaak nodig
om behandeling vergoed te krijgen, wat druk kan geven om
iemand een label te geven.
- Over- en onder-diagnostisering: sommige stoornissen worden te
snel gegeven, andere juist te weinig.
- Symptoom-overlap: veel stoornissen hebben overlappende
kenmerken, wat het moeilijk maakt om onderscheid te maken.
Waarom de DSM toch gebruikt wordt:
- Kennis en systematiek: het biedt een duidelijke structuur om
symptomen te ordenen.
- Wetenschappelijke basis: veel onderzoek is gebaseerd op DSM-
classificaties.
- Wereldwijde taal: hulpverleners over de hele wereld gebruiken
dezelfde termen.
- Geen goed alternatief: op dit moment is er nog geen beter
systeem beschikbaar. Zonder DSM ontstaat er verwarring en
onduidelijkheid.
- Aanpassing mogelijk: de DSM wordt regelmatig aangepast op
basis van nieuwe wetenschappelijke inzichten.
Classificeren betekent: zoeken naar het best passende label voor de
klachten van iemand – met alle beperkingen van het systeem in het
achterhoofd.
Baisses: denkfouten, observatiefouten: Een bias is een denkfout die
iedereen maakt. Een mens kan niet alle informatie om ons heen constant
Psychologie
Hoorcollege 1: Introductie in Diagnostiek
Diagnostiek: Waar is het goed voor?
Diagnostiek speelt een belangrijke rol binnen de psychologie en de
gezondheidszorg. Het helpt om gestructureerd naar klachten en gedrag te
kijken. De belangrijkste doelen van diagnostiek zijn:
1. Ordenen van symptomen (beschrijvend of onderkennend):
Diagnostiek helpt om symptomen te verzamelen en te ordenen. Dit
betekent dat er een duidelijk beeld ontstaat van wat er precies aan
de hand is, bijvoorbeeld door het vaststellen van een diagnose zoals
depressie of angststoornis.
2. Begrijpen van klachten (verklarend): Naast het beschrijven van
klachten, probeert diagnostiek ook te verklaren waarom iemand
deze klachten heeft. Denk bijvoorbeeld aan achterliggende oorzaken
zoals stress, trauma of erfelijkheid.
3. Voorspellen van gedrag of verloop van klachten (prognose):
Diagnostiek kan gebruikt worden om te voorspellen hoe een klacht
zich waarschijnlijk zal ontwikkelen. Bijvoorbeeld: wat is de kans op
terugval bij depressie, of is er een verhoogd risico op suïcidaal
gedrag?
4. Plannen van behandeling (indicatie): Op basis van de diagnose
wordt bepaald welke behandeling het meest geschikt is.
Bijvoorbeeld: iemand met een angststoornis krijgt cognitieve
gedragstherapie, terwijl iemand anders misschien baat heeft bij
medicatie.
5. Evalueren van de behandeling (evaluatie): Na verloop van tijd
wordt gekeken of de behandeling effect heeft gehad. Zijn de
klachten verminderd? Moet de aanpak worden aangepast?
Diagnostische instrumenten
Bij diagnostiek zijn er verschillende manieren om informatie te verzamelen
over een persoon. Elk instrument heeft zijn eigen voordelen en nadelen.
1. Observatie: Bij observatie wordt gedrag direct bekeken.
- Voordeel: Je ziet echt gedrag in een natuurlijke of klinische situatie.
- Nadelen:
o Het is een momentopname; gedrag kan op een ander moment
anders zijn.
o Observatie moet door mensen worden uitgevoerd, wat
subjectief kan zijn (eigen oordeel of interpretatie kan
meespelen).
o Gedrag kan veranderen omdat iemand zich bekeken voelt
(observatie-effect).
2. Gestructureerde interviews: Een gestructureerd interview volgt een
vaste set vragen.
, - Voordelen: Veel structuur: iedereen krijgt dezelfde vragen, wat het
makkelijk maakt om resultaten te vergelijken.
- Nadelen:
o Er is weinig ruimte om door te vragen als iets niet helemaal
duidelijk is.
o Soms voelt het onnatuurlijk aan voor de cliënt.
3. Vragenlijsten: Vragenlijsten worden vaak gebruikt om symptomen of
persoonlijkheid te meten.
- Voordelen:
o Vaak valide en betrouwbaar: ze meten goed wat ze moeten
meten.
o Snel af te nemen bij grote groepen mensen.
- Nadelen:
o Mensen kunnen hun antwoorden overdrijven (faken-bad) of
onderdrijven (faken-good).
o Zelfinzicht is nodig; niet iedereen kan zichzelf even goed
beoordelen.
4. Tests: Denk aan intelligentietests, neuropsychologische tests, etc.
- Voordelen: Objectiever dan een vragenlijst als de test goed is
ontworpen.
- Nadelen:
o Mood en tijdelijke omstandigheden (zoals stress of slaaptekort)
kunnen de uitslag beïnvloeden.
o Ook hier gaat het vaak om een momentopname.
o Testangst kan de prestaties verminderen.
5. Hetero-anamnese: Bij een hetero-anamnese wordt informatie
verzameld via iemand anders dan de cliënt zelf, bijvoorbeeld een
ouder, partner of vriend.
- Voordelen: Geeft een buitenstaanderperspectief, wat extra
waardevol kan zijn als iemand zelf weinig inzicht heeft.
- Nadelen:
o De informatie kan gekleurd zijn door de mening of ervaring
van de ander.
o De ander ziet misschien niet alles wat relevant is.
De Diagnostische Cyclus
Diagnostiek verloopt in een vaste volgorde, de diagnostische cyclus.
Hieronder leggen we per stap uit wat er gebeurt:
1. Onderkenning – Wat is er aan de hand? In deze eerste stap wordt
gekeken wat het probleem precies is:
- Er wordt een inventarisatie gemaakt van klachten en problemen.
- De klachten worden geordend in groepen van disfunctioneel gedrag
of mogelijke stoornissen.
- Er wordt een inschatting gemaakt van de ernst van de klachten.
- Er wordt gekeken naar mogelijke alternatieve verklaringen
(differentiaaldiagnoses).
o Voorbeeld differentiaaldiagnose: Bij hoofdpijn kan het gaan om
griep, migraine, een voorhoofdsholteontsteking of (heel
ernstig) een hersentumor.
,- Onderkenning = beschrijven en ordenen van de klachten, inclusief
het openhouden van alternatieven.
2. Verklaring – Waarom is dit aan de hand? In deze stap wordt
geprobeerd te begrijpen waarom iemand deze klachten heeft. We
maken onderscheid tussen:
a. Classificatie: Beschrijven van symptomen in termen van de
DSM-5.
Niet theorie-gebonden: zegt niets over de oorzaak.
b. Diagnose: Gaat verder dan classificatie: kijkt naar individuele
kenmerken en achterliggende theorie.
Vragen:
o Wat is er aan de hand?
o Waarom nu?
o Hoe is het ontstaan?
o Wat houdt het in stand?
- Hypothesen formuleren
o Onderkennende hypothese: welk probleem hoort bij welke
stoornis?
Bijvoorbeeld: De sociale problemen en angst voor negatieve
beoordeling wijzen op een sociale angststoornis (DSM-5,
2017).
o Verklarende hypothese: wat veroorzaakt het probleem of
houdt het in stand?
Bijvoorbeeld: De problemen in het schools functioneren
worden veroorzaakt door een beneden gemiddelde
intelligentie.
Of: De problemen in het schools functioneren worden
veroorzaakt door slaapgebrek.
- Belangrijk:
o Kennis van het verloop van stoornissen en instandhoudende
factoren is nodig.
o Correlatie is geen causaliteit: twee dingen kunnen samen
voorkomen zonder dat het ene het andere veroorzaakt.
o Valkuilen bij verklaren
Psychopathologie is complex: risicofactoren verschillen
per persoon.
Er kan subjectiviteit zijn bij zowel cliënt als therapeut.
Zoek een balans tussen alles begrijpen en praktische
bruikbaarheid.
3. Predictie – Wat gaat er gebeuren? In deze stap maak je een
prognose: Hoe zal het probleem zich waarschijnlijk ontwikkelen?
- Denk aan risico’s zoals suïcide, terugval, of verergering van
klachten door bijvoorbeeld medicatie of een lichamelijke ziekte.
4. Indicatie – Wat is de beste behandeling? Op basis van de
diagnostiek wordt gekozen voor een behandeling:
- Gebruik maken van kennis over effectieve behandelingen.
- Richtlijnen zoals op GGZrichtlijnen.nl (evidence-based en
samengesteld door experts).
- Belangrijke aandachtspunten:
, o Richtlijnen zijn niet altijd volledig up-to-date.
o Let op de draagkracht van de cliënt en de hulpvraag.
o Denk aan stepped care: begin met lichte interventies en
bouw op als nodig.
5. Evaluatie – Werkt de behandeling? Tijdens en na de behandeling
wordt gekeken:
- Werkt de behandeling zoals verwacht?
- Als het niet goed gaat:
o Denk na: klopt de oorspronkelijke diagnose?
o Klopt de casusconceptualisatie (het totaalbeeld van het
probleem)?
o Mis je iets wat van invloed is op het herstel?
To DSM or not to DSM?
De DSM-5 is het meest gebruikte classificatiesysteem in de geestelijke
gezondheidszorg. Toch is er de laatste jaren veel discussie over het nut en
de nadelen ervan.
Kritiek op de DSM:
- Toenemende kritiek: steeds meer mensen vinden dat het systeem
tekortschiet.
- Stigmatisering: een label kan mensen het gevoel geven dat er
“iets mis” met ze is.
- Zorgverzekeringslabel: een officiële DSM-diagnose is vaak nodig
om behandeling vergoed te krijgen, wat druk kan geven om
iemand een label te geven.
- Over- en onder-diagnostisering: sommige stoornissen worden te
snel gegeven, andere juist te weinig.
- Symptoom-overlap: veel stoornissen hebben overlappende
kenmerken, wat het moeilijk maakt om onderscheid te maken.
Waarom de DSM toch gebruikt wordt:
- Kennis en systematiek: het biedt een duidelijke structuur om
symptomen te ordenen.
- Wetenschappelijke basis: veel onderzoek is gebaseerd op DSM-
classificaties.
- Wereldwijde taal: hulpverleners over de hele wereld gebruiken
dezelfde termen.
- Geen goed alternatief: op dit moment is er nog geen beter
systeem beschikbaar. Zonder DSM ontstaat er verwarring en
onduidelijkheid.
- Aanpassing mogelijk: de DSM wordt regelmatig aangepast op
basis van nieuwe wetenschappelijke inzichten.
Classificeren betekent: zoeken naar het best passende label voor de
klachten van iemand – met alle beperkingen van het systeem in het
achterhoofd.
Baisses: denkfouten, observatiefouten: Een bias is een denkfout die
iedereen maakt. Een mens kan niet alle informatie om ons heen constant
