Hoorcolleges
Hoorcollege 3 - totalitarisme (17-11)
Wat ging er mis in de 20e eeuw? Er was veel hoop voor welvaart. Genocide is
volkerenmoord en de 20e eeuw is de eeuw waarin dit gebeurt. Opkomst,
aantrekkingskracht en werking van totalitarisme.
Todorov
Geen verkeerde afslag. Het is een logisch gevolg van Europese geschiedenis en een
typische vorm van Europese politiek. Focus op communisme, nationaal socialisme en
fascisme. Deze hebben het grootste effect op Europese geschiedenis. “20e eeuw gaat
over strijd tussen liberale democratie (individuen zijn belangrijk) en totalitarisme (collectief
is belangrijk)”. Op sommige momenten wint totalitarisme en op sommige momenten
democratie. In een totalitaire samenleving bestaat geen individu, je draagt bij aan het
gezamenlijke collectief. In Duitsland werd met collectief het Duitse volk bedoeld. In
Rusland was het collectief het proletariaat.
9 elementen van een totalitair systeem:
• Een centrale ideologie die leidend is voor alle onderdelen van het leven
niet alleen privé, maar ook publiekelijk
• Collectieve samenleving: niet afwijken van de norm (hier staat straf op)
• Geen debat of discussie: er is 1 vaste vorm
• Staat wordt volledig geleid door één partij (soms een dictator of kleine elite)
er was geen één leider, maar een groep zoals de NSDAP.
• Partij en elite staan boven de wet
de elite hoefde niet te delen in communisme bijvoorbeeld
• Partij en elite heeft directe leiding over leger en politie
politie en leger waren nodig om de staat te leiden
• Constante aanwezigheid van terreur en geweld en de angst daarvoor (geheime politie)
• Massacommunicatie is vrijwel volledig in handen van de staat (media, krant)
dit werd gebruikt ter indoctrinatie
• Geen vrije economie en de staat heeft grote invloed
de staat kon niet de hele economie sturen, dat lukte niet. Essentiële onderdelen
kregen wel directe ordes van de staat (Duitsland). Bij communisme was de economie
wel volledig in de hand.
“De perfecte staat” heeft nooit bestaan, niet bij liberale democratie en niet bij totalitaire
regimes. In theorie werd dit wel vaak beweerd, maar kijkend naar de praktijk was dit
eigenlijk niet waar.
Oorzaken van totalitaire regimes in 20e eeuw:
1. Onvrede over de moderne tijd
Franse en industriële revolutie verandert veel. Deze twee revoluties veranderen alles.
Samenleving wordt structureler en overzichtelijker: bij Franse revolutie kwam er een
overzichtelijker staatsapparaat. Max Weber (eind 19e eeuw): “onttovering van de
wereld”: het gevoel van mensen is dat de wereld wat killer is geworden. Je staat er in
je eentje voor. De samenleving wordt individualistisch, industrieel, bureaucratisch,
rationeel, massaal in steden, seculier (kerk en staat gescheiden) en homogeen
(hetzelfde). De politiek moet het leven weer nieuwe betekenis geven.
2. Kritiek op liberale democratie
Liberalisme is individualisme. De gemeenschap viel uit elkaar en de tradities worden
langzaam afgebroken. Je bent geen dorpsgenoot, maar concurrent van dezelfde baan.
Verschillende soorten beweging, omdat iedereen een individueel idee heeft. Er is wel
, diversiteit, maar geen eenheid. Zonder eenheid is er geen stabiliteit. Twijfel over
efficiëntie van de democratie, mensen snapte het niet echt meer. Het was traag en
onoverzichtelijk. Elite verrijkt zich ten koste van gewone mensen. Het idee wat
ontstaat: de staat moet overal voor efficiënt, geen beroepspolitici maar aanpakkers.
Het collectief moet weer centraal staan.
3. Opkomst van utopisch denken
verlangen naar groot utopisch ideaal. In een liberale democratie kan de overheid niks
anders beloven dan individuele vrijheid, maar deze vrijheid kan niet het collectief
schaden. Verder moet je het zelf doen. Utopisch idee: als collectief streven we naar
een groot ideaal. Hierdoor geef je betekenis aan individueel leven.
4. Radicalisering van wetenschappelijk denken
opkomst sciëntisme: manier van denken die de werkelijkheid als samenhangend
geheel beschouwd. Alles kan begrepen en opgelost worden. Het is prima te begrijpen
als er maar genoeg kennis is. De oorsprong hiervan ligt in de wetenschappelijke
revolutie, verlichting en darwinisme (19e eeuw). Alle problemen van de samenleving
kan worden opgelost door wetenschappelijk denken. Als er een lichaamsdeel niet
meer werkt dan amputeer je het. Dit kan ook in de samenleving zodat dit soort
parasieten de rest niet meer besmetten. De samenleving kan verbeterd worden met
wetenschap (uiteindelijk was dit d.m.v. volkerenmoord, stalinisme en culturele
revoluties in bijv China).
Casus: fascisme in Italië
Fascisme: politiek als religie. Er is niets hoger dan de staat en deze geeft ook betekenis
aan dood en leven. Sterven voor je land is opoffering voor het collectief.
Casus: Sovjet-Unie en het marxisme
Bourgeoisie (bezittende klasse) vs. Proletariaat (bezitloze klasse). Communisme is de
eindvorm van deze strijd: afbraak van het kapitalisme en klassen onderscheid. Iedereen is
volledig gelijk en daardoor vrij. Er is geen armoede, honger of oorlog. Hiervoor moesten de
individuele belangen worden losgelaten.
Casus: raciale utopie nazisme
Belooft een utopie waarin het Duitse ras hun plek claimt in de wereld. In de propaganda
werd duidelijk gemaakt wat de vol-Duitser was en dit werd op een wetenschappelijke
manier benaderd (schema van de Neurenberger wetten).
Waarom vallen sommige landen wel en niet voor totalitarisme?
Contigentie: “het stond niet bij voorbaat vast dat de democratie het zou winnen van
communisme en fascisme” (Mazower).
WOI: verliezende staten (Duitsland en Italië) waren vatbaarder voor totalitaire regimes
door instabiliteit.
Stabiliteit en weerstand van democratische regimes: ruimte voor oppositie. De NSB was
niet echt succesvol, omdat er alternatieven waren en het was ook niet echt nodig.
Aanpassing van liberale democratie na WOII: in deze periode waren de landen vatbaarder
voor totalitarisme, maar er werden hervormingen gemaakt (verzorgingsstaat) zodat er
stabiliteit was.
, Hoorcollege 4 - vrouwen in nazi Duitsland (18-11)
Alle vrouwen in nazi-Duitsland kregen te maken met een politiek die hun leven
beïnvloedde, omdat ze de biologische kenmerken van een vrouw hadden. Waardevolle
vrouwen = arische kenmerken. Waardelozen vrouwen bestaande uit 1) raciale hygiëne:
joden of kleurlingen en 2) sociale hygiëne: vrouwen die wel arische kenmerken hadden,
maar niet goed waren voor voortplanting (ziekte bijvoorbeeld).
Man en vrouw definities
biologische sekseverschillen zoals hormonen en seksuele organen. Sociaal-culturele
verschillen: gewenste kleding en taken. Bij gender identiteit gaat het erover of je je man
of vrouw voelt. De betekenis die in een bepaalde cultuur aan die biologisch verschillen
tussen de seksen wordt toegekend maakt het verschil tussen mannen en vrouwen. In
Sparta werd bijvoorbeeld een sterke fysieke vrouw verwacht zodat zij sterke kinderen kon
krijgen.
Republiek van Weimar (1919-1933)
Geen enorme vrouwenbeweging zoals in andere Europese landen mede dankzij
klassenverschillen: vrouwen uit verschillende klasse kwamen elkaar ook niet tegen. Er
was een gevoel van chaos en onzekerheid. Er was ook kritiek op de liberale democratie:
dit was een aantasting op de traditionele manier van leven. Niet mannen, maar feministen
en communisten waren de echte vijand.
Positie vanaf 1933
Politisering van de vrouw: een politiek gericht op vrouwen (biology became destiny). De
staat bepaalt over je publiek en privé, bijvoorbeeld kinderen krijgen. Je bent geen baas
meer over je eigen lichaam. In deze context zijn racisme en seksisme niet los te koppelen:
ten eerste was het belangrijk welk ras je was en ten tweede het geslacht.
Neurenberger wetten (1935): uiterlijk en kleding was een traditionele boerenvrouw. Geen
make up, geen a-seksualiteit, antifeministisch, veel kinderen, liefhebbende echtgenote en
een net huishouden. Vrouwen kregen hierdoor een rol en namen deze serieus , je kan
zeggen dat ze ambities hadden wat leidde tot zelfontplooiing. Ze waren geen feministen.
Politieke maatregelen
• Gewenste voortplanting
wetgeving waardoor voortplanting gestimuleerd werd. Zelfs ongetrouwde maar arische
vrouwen mochten ook kinderen krijgen (bijzonder). Als je als vrouw zou trouwen kreeg
je een lening en bij 4 kinderen of meer hoefde je dit niet terug te betalen. Medailles bij
veel kinderen. Abortus was verboden. Effecten: weinig, want er was een laag
percentage vrouwen die kinderen mocht krijgen (omdat ze bijv niet arisch waren). Ook
waren er weinig mannen door bijv WOI.
• Voortplanting voorkomen bij sociale hygiëne
vanaf 1933 gedwongen sterilisatie of abortus in een schijn van wettelijkheid en
wetenschappelijkheid.
• Voortplanting voorkomen bij raciale hygiëne
ook abortus en sterilisatie. Joodse vrouwen werden ook onderworpen aan medische
experimenten door Carl Clauberg. De vruchtbaarheid experimenten hebben geleid tot
medicijnen van vandaag de dag.
Eugenetica: pseudowetenschap: sciëntisme: verbetering van volksgenen, uitroeien van
erfelijke ziektes en sociale hygiene (dit is een veel gebruikte wetenschap). Raciale hygiene
Hoorcollege 3 - totalitarisme (17-11)
Wat ging er mis in de 20e eeuw? Er was veel hoop voor welvaart. Genocide is
volkerenmoord en de 20e eeuw is de eeuw waarin dit gebeurt. Opkomst,
aantrekkingskracht en werking van totalitarisme.
Todorov
Geen verkeerde afslag. Het is een logisch gevolg van Europese geschiedenis en een
typische vorm van Europese politiek. Focus op communisme, nationaal socialisme en
fascisme. Deze hebben het grootste effect op Europese geschiedenis. “20e eeuw gaat
over strijd tussen liberale democratie (individuen zijn belangrijk) en totalitarisme (collectief
is belangrijk)”. Op sommige momenten wint totalitarisme en op sommige momenten
democratie. In een totalitaire samenleving bestaat geen individu, je draagt bij aan het
gezamenlijke collectief. In Duitsland werd met collectief het Duitse volk bedoeld. In
Rusland was het collectief het proletariaat.
9 elementen van een totalitair systeem:
• Een centrale ideologie die leidend is voor alle onderdelen van het leven
niet alleen privé, maar ook publiekelijk
• Collectieve samenleving: niet afwijken van de norm (hier staat straf op)
• Geen debat of discussie: er is 1 vaste vorm
• Staat wordt volledig geleid door één partij (soms een dictator of kleine elite)
er was geen één leider, maar een groep zoals de NSDAP.
• Partij en elite staan boven de wet
de elite hoefde niet te delen in communisme bijvoorbeeld
• Partij en elite heeft directe leiding over leger en politie
politie en leger waren nodig om de staat te leiden
• Constante aanwezigheid van terreur en geweld en de angst daarvoor (geheime politie)
• Massacommunicatie is vrijwel volledig in handen van de staat (media, krant)
dit werd gebruikt ter indoctrinatie
• Geen vrije economie en de staat heeft grote invloed
de staat kon niet de hele economie sturen, dat lukte niet. Essentiële onderdelen
kregen wel directe ordes van de staat (Duitsland). Bij communisme was de economie
wel volledig in de hand.
“De perfecte staat” heeft nooit bestaan, niet bij liberale democratie en niet bij totalitaire
regimes. In theorie werd dit wel vaak beweerd, maar kijkend naar de praktijk was dit
eigenlijk niet waar.
Oorzaken van totalitaire regimes in 20e eeuw:
1. Onvrede over de moderne tijd
Franse en industriële revolutie verandert veel. Deze twee revoluties veranderen alles.
Samenleving wordt structureler en overzichtelijker: bij Franse revolutie kwam er een
overzichtelijker staatsapparaat. Max Weber (eind 19e eeuw): “onttovering van de
wereld”: het gevoel van mensen is dat de wereld wat killer is geworden. Je staat er in
je eentje voor. De samenleving wordt individualistisch, industrieel, bureaucratisch,
rationeel, massaal in steden, seculier (kerk en staat gescheiden) en homogeen
(hetzelfde). De politiek moet het leven weer nieuwe betekenis geven.
2. Kritiek op liberale democratie
Liberalisme is individualisme. De gemeenschap viel uit elkaar en de tradities worden
langzaam afgebroken. Je bent geen dorpsgenoot, maar concurrent van dezelfde baan.
Verschillende soorten beweging, omdat iedereen een individueel idee heeft. Er is wel
, diversiteit, maar geen eenheid. Zonder eenheid is er geen stabiliteit. Twijfel over
efficiëntie van de democratie, mensen snapte het niet echt meer. Het was traag en
onoverzichtelijk. Elite verrijkt zich ten koste van gewone mensen. Het idee wat
ontstaat: de staat moet overal voor efficiënt, geen beroepspolitici maar aanpakkers.
Het collectief moet weer centraal staan.
3. Opkomst van utopisch denken
verlangen naar groot utopisch ideaal. In een liberale democratie kan de overheid niks
anders beloven dan individuele vrijheid, maar deze vrijheid kan niet het collectief
schaden. Verder moet je het zelf doen. Utopisch idee: als collectief streven we naar
een groot ideaal. Hierdoor geef je betekenis aan individueel leven.
4. Radicalisering van wetenschappelijk denken
opkomst sciëntisme: manier van denken die de werkelijkheid als samenhangend
geheel beschouwd. Alles kan begrepen en opgelost worden. Het is prima te begrijpen
als er maar genoeg kennis is. De oorsprong hiervan ligt in de wetenschappelijke
revolutie, verlichting en darwinisme (19e eeuw). Alle problemen van de samenleving
kan worden opgelost door wetenschappelijk denken. Als er een lichaamsdeel niet
meer werkt dan amputeer je het. Dit kan ook in de samenleving zodat dit soort
parasieten de rest niet meer besmetten. De samenleving kan verbeterd worden met
wetenschap (uiteindelijk was dit d.m.v. volkerenmoord, stalinisme en culturele
revoluties in bijv China).
Casus: fascisme in Italië
Fascisme: politiek als religie. Er is niets hoger dan de staat en deze geeft ook betekenis
aan dood en leven. Sterven voor je land is opoffering voor het collectief.
Casus: Sovjet-Unie en het marxisme
Bourgeoisie (bezittende klasse) vs. Proletariaat (bezitloze klasse). Communisme is de
eindvorm van deze strijd: afbraak van het kapitalisme en klassen onderscheid. Iedereen is
volledig gelijk en daardoor vrij. Er is geen armoede, honger of oorlog. Hiervoor moesten de
individuele belangen worden losgelaten.
Casus: raciale utopie nazisme
Belooft een utopie waarin het Duitse ras hun plek claimt in de wereld. In de propaganda
werd duidelijk gemaakt wat de vol-Duitser was en dit werd op een wetenschappelijke
manier benaderd (schema van de Neurenberger wetten).
Waarom vallen sommige landen wel en niet voor totalitarisme?
Contigentie: “het stond niet bij voorbaat vast dat de democratie het zou winnen van
communisme en fascisme” (Mazower).
WOI: verliezende staten (Duitsland en Italië) waren vatbaarder voor totalitaire regimes
door instabiliteit.
Stabiliteit en weerstand van democratische regimes: ruimte voor oppositie. De NSB was
niet echt succesvol, omdat er alternatieven waren en het was ook niet echt nodig.
Aanpassing van liberale democratie na WOII: in deze periode waren de landen vatbaarder
voor totalitarisme, maar er werden hervormingen gemaakt (verzorgingsstaat) zodat er
stabiliteit was.
, Hoorcollege 4 - vrouwen in nazi Duitsland (18-11)
Alle vrouwen in nazi-Duitsland kregen te maken met een politiek die hun leven
beïnvloedde, omdat ze de biologische kenmerken van een vrouw hadden. Waardevolle
vrouwen = arische kenmerken. Waardelozen vrouwen bestaande uit 1) raciale hygiëne:
joden of kleurlingen en 2) sociale hygiëne: vrouwen die wel arische kenmerken hadden,
maar niet goed waren voor voortplanting (ziekte bijvoorbeeld).
Man en vrouw definities
biologische sekseverschillen zoals hormonen en seksuele organen. Sociaal-culturele
verschillen: gewenste kleding en taken. Bij gender identiteit gaat het erover of je je man
of vrouw voelt. De betekenis die in een bepaalde cultuur aan die biologisch verschillen
tussen de seksen wordt toegekend maakt het verschil tussen mannen en vrouwen. In
Sparta werd bijvoorbeeld een sterke fysieke vrouw verwacht zodat zij sterke kinderen kon
krijgen.
Republiek van Weimar (1919-1933)
Geen enorme vrouwenbeweging zoals in andere Europese landen mede dankzij
klassenverschillen: vrouwen uit verschillende klasse kwamen elkaar ook niet tegen. Er
was een gevoel van chaos en onzekerheid. Er was ook kritiek op de liberale democratie:
dit was een aantasting op de traditionele manier van leven. Niet mannen, maar feministen
en communisten waren de echte vijand.
Positie vanaf 1933
Politisering van de vrouw: een politiek gericht op vrouwen (biology became destiny). De
staat bepaalt over je publiek en privé, bijvoorbeeld kinderen krijgen. Je bent geen baas
meer over je eigen lichaam. In deze context zijn racisme en seksisme niet los te koppelen:
ten eerste was het belangrijk welk ras je was en ten tweede het geslacht.
Neurenberger wetten (1935): uiterlijk en kleding was een traditionele boerenvrouw. Geen
make up, geen a-seksualiteit, antifeministisch, veel kinderen, liefhebbende echtgenote en
een net huishouden. Vrouwen kregen hierdoor een rol en namen deze serieus , je kan
zeggen dat ze ambities hadden wat leidde tot zelfontplooiing. Ze waren geen feministen.
Politieke maatregelen
• Gewenste voortplanting
wetgeving waardoor voortplanting gestimuleerd werd. Zelfs ongetrouwde maar arische
vrouwen mochten ook kinderen krijgen (bijzonder). Als je als vrouw zou trouwen kreeg
je een lening en bij 4 kinderen of meer hoefde je dit niet terug te betalen. Medailles bij
veel kinderen. Abortus was verboden. Effecten: weinig, want er was een laag
percentage vrouwen die kinderen mocht krijgen (omdat ze bijv niet arisch waren). Ook
waren er weinig mannen door bijv WOI.
• Voortplanting voorkomen bij sociale hygiëne
vanaf 1933 gedwongen sterilisatie of abortus in een schijn van wettelijkheid en
wetenschappelijkheid.
• Voortplanting voorkomen bij raciale hygiëne
ook abortus en sterilisatie. Joodse vrouwen werden ook onderworpen aan medische
experimenten door Carl Clauberg. De vruchtbaarheid experimenten hebben geleid tot
medicijnen van vandaag de dag.
Eugenetica: pseudowetenschap: sciëntisme: verbetering van volksgenen, uitroeien van
erfelijke ziektes en sociale hygiene (dit is een veel gebruikte wetenschap). Raciale hygiene
