DE DIAGNOSTISCHE CYCLUS.
EEN PRAKTIJKLEER.
Auteur: De Bruyn, Ruijssenaars, Pameijer, & Van Aarle
ISBN: 9789033452987
Druk: 2
2016
Universiteit Utrecht
Pedagogische Wetenschappen
Bachelor – Jaar 2 – Blok 2
Inhoudsopgave
,Hoofdstuk 1: Inleiding................................................................................................................................... 2
Hoofdstuk 2: Uitgangspunten....................................................................................................................... 4
Hoofdstuk 3: De diagnostische cyclus........................................................................................................... 7
Hoofdstuk 4: De aanmelding....................................................................................................................... 14
Hoofdstuk 5: Klachtanalyse......................................................................................................................... 22
Hoofdstuk 6: Het uitwerken van het diagnostisch scenario........................................................................28
Hoofdstuk 7: Probleemanalyse................................................................................................................... 31
Hoofdstuk 8: Verklaringsanalyse: formuleren en toetsen van diagnostische verklaringen..........................42
Hoofdstuk 9: Indicatieanalyse..................................................................................................................... 53
Hoofdstuk 10: Advisering............................................................................................................................ 59
Hoofdstuk 11: Het diagnostisch verslag...................................................................................................... 64
Hoofdstuk 12: Epiloog................................................................................................................................. 68
Hoofdstuk 1: Inleiding
,Het boek bestrijkt het domein van de klinische psychodiagnostiek. In de klinische
psychodiagnostiek wordt informatie verzameld over de cliënt en zijn omgeving om zo de
meest adequate aanpak te ontwikkelen voor het probleem dat door de cliënt zelf of door zijn
omgeving is gesignaleerd.
Diagnostiek heeft een belangrijke plaats binnen de hulpverlening. Het is op de eerste plaats
een duidelijk te onderscheiden fase en op de tweede plaats is het als ware ingebouwd in het
proces van interventie. Het is te beschrijven als een zoek- en beslissingsproces dat in
dialoog met de cliënt en diens omgeving wordt uitgevoerd. Vroeger lag in de diagnostiek de
aandacht op het leren van de kennis en vaardigheid in het afnemen van testen. Dan wordt er
weinig aandacht besteed aan de systematiek van het diagnostisch beslissingsproces.
Tegenwoordig is de aandacht verschoven naar het diagnostisch proces en dan met name
naar de wijze waarop daarbinnen de besluitvorming plaats moet vinden. Daardoor ontstond
de situatie dat de diagnosticus in geval van complexe beslissingen vooral een beroep bleef
doen op zijn eigen ervaringen en intuïtie; het klinische oordeel. Dit wordt ook wel een
ongewapend oordeel genoemd. Dit houdt in dat de diagnosticus oordelen uitspreekt zonder
expliciet een beroep te doen op methodologische principes of systematische procedures. Het
ongewapend oordeel leidt in tal van beslissingssituaties tot tekorten en vertekeningen. Bij
complexe beslissingssituaties zoals je die ziet in de diagnostiek gaat het niet om een
enkelvoudig oordeel, maar om een afweging van verschillende soorten informatie, afkomstig
uit verschillende bronnen (kind, ouders, leerkracht en daarbij levensgebeurtenissen,
testresultaten en dingen als de gezinssamenstelling).
Voor dergelijke beslissingsprocessen zijn in de besliskunde (de ontwikkelingen hierin hebben
bijgedragen aan de noodzaak van opleiding in de diagnostische besluitvorming, net als het
ongewapende kritische oordeel en zijn lage kwaliteit en de ontwikkeling van prescriptieve
kaders) gaandeweg procedures ontwikkeld die de gebruiker in staat stellen op rationeel
verantwoorde wijze beslissingen te nemen.
Prescriptief kader
De diagnosticus heeft behoefte aan een professioneel hanteerbaar kader of model voor
diagnostische besluitvorming waarin de eigen identiteit van de beroepsactiviteit tot
uitdrukking komt. Er moet een duidelijke visie zijn op wat wel en niet voldoet aan de eisen
van verantwoorde diagnostiek. Zo’n visie wordt concreet in een prescriptief kader of model.
Dit model laat het ontwerpen van heuristische procedures toe die aan het diagnostisch
proces in de praktijk sturing geven. Heuristische procedures zijn procedures die de kans op
succes vergroten. Kennis en vaardigheden op het gebied van diagnostische instrumenten en
beslissingsprocedures moeten hierin zijn verwerkt. Je kunt het prescriptief kader dus zien als
een soort richtlijn. Het kader geeft de bestaande visie op de eisen die aan een verantwoorde
diagnostiek gesteld worden. Scholing in het hanteren van zulke kaders is belangrijk.
Pretenties en beperkingen
De pretentie van de handleiding is te laten zien dat diagnostische besluitvorming in de
praktijk op een wetenschappelijk-professionele verantwoorde wijze kan worden doorlopen.
Een diagnosticus is afhankelijk van de kwaliteit van de hulpmiddelen die hem bij het
beoefenen van zijn vak ten dienste staan. We onderscheiden vier verschillende soorten
hulpmiddelen:
Inhoudelijke theorieën over het ontstaan en in stand blijven van probleemgedrag
Kennis over normale en afwijkende ontwikkelingspatronen
Instrumenten en technieken om gedragsverschijnselen in kaart te brengen
Statistische en psychometrische technieken om gegevens te verwerken
Zowel de visie op diagnostiek als de kwaliteit van de beschikbare kennisbestand brengen
onvermijdelijk een aantal beperkingen met zich mee. In vergelijking met bijvoorbeeld de
medische diagnostiek, is ‘harde’ cumulatieve kennis beperkt.
, Een gedisciplineerde vakbeoefening wordt nagestreefd in de diagnostiek. Dit betekent dat
het handelen van de diagnosticus verloopt volgens regels die door hem zelf uitdrukkelijk
geformuleerd kunnen worden. Hierdoor wordt het handelen transparant en kan het in
principe aan toetsing door hem of door anderen worden onderworpen. Deze manier kun je
een empirisch-analytische aanpak noemen. Dit dwingt tot zorgvuldigheid, maar doet geen
afbreuk aan de onmisbare creativiteit.
Aansluitend bij de empirisch-analytische traditie levert de handleiding geen pasklare
antwoorden, maar voorbeelden van verantwoord geachte pogingen om een gesteld
diagnostisch beslissingsprobleem op te lossen.
De bedoeling is om de basisprincipes van de prescriptieve diagnostiek duidelijk te maken.
Het prescriptieve model dat ten grondslag ligt aan deze handleiding, is dat van de
diagnostische cyclus. Het prescriptieve model blijft voortdurend aan herziening onderworpen.
Dit betreft zowel de versterking van de interne logica van het model als de adequate
vertaling in de herkenbare professionele activiteiten.
Hoofdstuk 2: Uitgangspunten
In het dagelijks leven analyseren we persoonlijke en andermans problemen en we zoeken
naar verklaringen en oplossingen voor die problemen. Als we dit ondersteunen met
wetenschappelijke empirische kennis dan spreken we van wetenschappelijke diagnostiek,
wetenschappelijke empirische kennis gaat om theorieën, methoden en instrumenten. Bij
deze empirische benadering worden veronderstellingen over de werkelijkheid getoetst aan
de feiten (resultaten van onderzoek), en dan met name op een wijze die door andere
onderzoekers herhaalbaar is. De Groot benadrukte de empirische toetsing van hypothesen.
Hij sprak van een psychodiagnostische cyclus waarin een diagnosticus de algemene
denkschema’s van inductie, deductie en toetsing toepast. De Groot ziet deze algemene
denkschema’s als fasen in de empirische cyclus, maar dan voorafgegaan door observatie en
afgesloten met evaluatie. In de praktijk kan diagnostiek lang niet altijd voldoen aan alle eisen
die aan wetenschappelijk handelen worden gesteld. Bovendien vereist ze als
toepassingsgebied van de gedragswetenschap enerzijds en als onderdeel van hulpverlening
anderzijds een aantal denk- en doe-activiteiten die niet of zelden tot het gedragsrepertoire
van de wetenschappelijke onderzoeker behoren. Het is bijvoorbeeld moeilijk om de
verklaringsschema’s toe te passen op de individuele problematiek. Een ander voorbeeld is
de beslissing om een bepaald instrument niet te gebruiken omdat dit het vertrouwen van de
cliënt in de diagnosticus zou schaden. Toch is de professionele diagnostiek de algemene
wetenschappelijke eis van transparantie van gevolgde argumentatie en procedure
onverminderd van toepassing.
Wat houdt de verwetenschappelijking van diagnostiek in?
Van Strien is een diagnosticus die spreekt over de verwetenschappelijking van de
diagnostische praktijk. Van Strien heeft een aantal punten die een diagnosticus
wetenschappelijker maken.
1. Explicieter werken met theorieën en de verschillende theorieniveaus duidelijker met
elkaar in verband brengen
2. Bewust uitleggen waarom hij wel of niet voor een bepaalde theorie kiest
3. Duidelijker die denkstappen vastleggen die hebben geleid tot het advies
4. Onderzoek doen naar de waarde van de theorieën voor de specifieke problemen en
naar het effect van de ingrepen
5. De resultaten van eigen werk uitwisselen met collega’s
EEN PRAKTIJKLEER.
Auteur: De Bruyn, Ruijssenaars, Pameijer, & Van Aarle
ISBN: 9789033452987
Druk: 2
2016
Universiteit Utrecht
Pedagogische Wetenschappen
Bachelor – Jaar 2 – Blok 2
Inhoudsopgave
,Hoofdstuk 1: Inleiding................................................................................................................................... 2
Hoofdstuk 2: Uitgangspunten....................................................................................................................... 4
Hoofdstuk 3: De diagnostische cyclus........................................................................................................... 7
Hoofdstuk 4: De aanmelding....................................................................................................................... 14
Hoofdstuk 5: Klachtanalyse......................................................................................................................... 22
Hoofdstuk 6: Het uitwerken van het diagnostisch scenario........................................................................28
Hoofdstuk 7: Probleemanalyse................................................................................................................... 31
Hoofdstuk 8: Verklaringsanalyse: formuleren en toetsen van diagnostische verklaringen..........................42
Hoofdstuk 9: Indicatieanalyse..................................................................................................................... 53
Hoofdstuk 10: Advisering............................................................................................................................ 59
Hoofdstuk 11: Het diagnostisch verslag...................................................................................................... 64
Hoofdstuk 12: Epiloog................................................................................................................................. 68
Hoofdstuk 1: Inleiding
,Het boek bestrijkt het domein van de klinische psychodiagnostiek. In de klinische
psychodiagnostiek wordt informatie verzameld over de cliënt en zijn omgeving om zo de
meest adequate aanpak te ontwikkelen voor het probleem dat door de cliënt zelf of door zijn
omgeving is gesignaleerd.
Diagnostiek heeft een belangrijke plaats binnen de hulpverlening. Het is op de eerste plaats
een duidelijk te onderscheiden fase en op de tweede plaats is het als ware ingebouwd in het
proces van interventie. Het is te beschrijven als een zoek- en beslissingsproces dat in
dialoog met de cliënt en diens omgeving wordt uitgevoerd. Vroeger lag in de diagnostiek de
aandacht op het leren van de kennis en vaardigheid in het afnemen van testen. Dan wordt er
weinig aandacht besteed aan de systematiek van het diagnostisch beslissingsproces.
Tegenwoordig is de aandacht verschoven naar het diagnostisch proces en dan met name
naar de wijze waarop daarbinnen de besluitvorming plaats moet vinden. Daardoor ontstond
de situatie dat de diagnosticus in geval van complexe beslissingen vooral een beroep bleef
doen op zijn eigen ervaringen en intuïtie; het klinische oordeel. Dit wordt ook wel een
ongewapend oordeel genoemd. Dit houdt in dat de diagnosticus oordelen uitspreekt zonder
expliciet een beroep te doen op methodologische principes of systematische procedures. Het
ongewapend oordeel leidt in tal van beslissingssituaties tot tekorten en vertekeningen. Bij
complexe beslissingssituaties zoals je die ziet in de diagnostiek gaat het niet om een
enkelvoudig oordeel, maar om een afweging van verschillende soorten informatie, afkomstig
uit verschillende bronnen (kind, ouders, leerkracht en daarbij levensgebeurtenissen,
testresultaten en dingen als de gezinssamenstelling).
Voor dergelijke beslissingsprocessen zijn in de besliskunde (de ontwikkelingen hierin hebben
bijgedragen aan de noodzaak van opleiding in de diagnostische besluitvorming, net als het
ongewapende kritische oordeel en zijn lage kwaliteit en de ontwikkeling van prescriptieve
kaders) gaandeweg procedures ontwikkeld die de gebruiker in staat stellen op rationeel
verantwoorde wijze beslissingen te nemen.
Prescriptief kader
De diagnosticus heeft behoefte aan een professioneel hanteerbaar kader of model voor
diagnostische besluitvorming waarin de eigen identiteit van de beroepsactiviteit tot
uitdrukking komt. Er moet een duidelijke visie zijn op wat wel en niet voldoet aan de eisen
van verantwoorde diagnostiek. Zo’n visie wordt concreet in een prescriptief kader of model.
Dit model laat het ontwerpen van heuristische procedures toe die aan het diagnostisch
proces in de praktijk sturing geven. Heuristische procedures zijn procedures die de kans op
succes vergroten. Kennis en vaardigheden op het gebied van diagnostische instrumenten en
beslissingsprocedures moeten hierin zijn verwerkt. Je kunt het prescriptief kader dus zien als
een soort richtlijn. Het kader geeft de bestaande visie op de eisen die aan een verantwoorde
diagnostiek gesteld worden. Scholing in het hanteren van zulke kaders is belangrijk.
Pretenties en beperkingen
De pretentie van de handleiding is te laten zien dat diagnostische besluitvorming in de
praktijk op een wetenschappelijk-professionele verantwoorde wijze kan worden doorlopen.
Een diagnosticus is afhankelijk van de kwaliteit van de hulpmiddelen die hem bij het
beoefenen van zijn vak ten dienste staan. We onderscheiden vier verschillende soorten
hulpmiddelen:
Inhoudelijke theorieën over het ontstaan en in stand blijven van probleemgedrag
Kennis over normale en afwijkende ontwikkelingspatronen
Instrumenten en technieken om gedragsverschijnselen in kaart te brengen
Statistische en psychometrische technieken om gegevens te verwerken
Zowel de visie op diagnostiek als de kwaliteit van de beschikbare kennisbestand brengen
onvermijdelijk een aantal beperkingen met zich mee. In vergelijking met bijvoorbeeld de
medische diagnostiek, is ‘harde’ cumulatieve kennis beperkt.
, Een gedisciplineerde vakbeoefening wordt nagestreefd in de diagnostiek. Dit betekent dat
het handelen van de diagnosticus verloopt volgens regels die door hem zelf uitdrukkelijk
geformuleerd kunnen worden. Hierdoor wordt het handelen transparant en kan het in
principe aan toetsing door hem of door anderen worden onderworpen. Deze manier kun je
een empirisch-analytische aanpak noemen. Dit dwingt tot zorgvuldigheid, maar doet geen
afbreuk aan de onmisbare creativiteit.
Aansluitend bij de empirisch-analytische traditie levert de handleiding geen pasklare
antwoorden, maar voorbeelden van verantwoord geachte pogingen om een gesteld
diagnostisch beslissingsprobleem op te lossen.
De bedoeling is om de basisprincipes van de prescriptieve diagnostiek duidelijk te maken.
Het prescriptieve model dat ten grondslag ligt aan deze handleiding, is dat van de
diagnostische cyclus. Het prescriptieve model blijft voortdurend aan herziening onderworpen.
Dit betreft zowel de versterking van de interne logica van het model als de adequate
vertaling in de herkenbare professionele activiteiten.
Hoofdstuk 2: Uitgangspunten
In het dagelijks leven analyseren we persoonlijke en andermans problemen en we zoeken
naar verklaringen en oplossingen voor die problemen. Als we dit ondersteunen met
wetenschappelijke empirische kennis dan spreken we van wetenschappelijke diagnostiek,
wetenschappelijke empirische kennis gaat om theorieën, methoden en instrumenten. Bij
deze empirische benadering worden veronderstellingen over de werkelijkheid getoetst aan
de feiten (resultaten van onderzoek), en dan met name op een wijze die door andere
onderzoekers herhaalbaar is. De Groot benadrukte de empirische toetsing van hypothesen.
Hij sprak van een psychodiagnostische cyclus waarin een diagnosticus de algemene
denkschema’s van inductie, deductie en toetsing toepast. De Groot ziet deze algemene
denkschema’s als fasen in de empirische cyclus, maar dan voorafgegaan door observatie en
afgesloten met evaluatie. In de praktijk kan diagnostiek lang niet altijd voldoen aan alle eisen
die aan wetenschappelijk handelen worden gesteld. Bovendien vereist ze als
toepassingsgebied van de gedragswetenschap enerzijds en als onderdeel van hulpverlening
anderzijds een aantal denk- en doe-activiteiten die niet of zelden tot het gedragsrepertoire
van de wetenschappelijke onderzoeker behoren. Het is bijvoorbeeld moeilijk om de
verklaringsschema’s toe te passen op de individuele problematiek. Een ander voorbeeld is
de beslissing om een bepaald instrument niet te gebruiken omdat dit het vertrouwen van de
cliënt in de diagnosticus zou schaden. Toch is de professionele diagnostiek de algemene
wetenschappelijke eis van transparantie van gevolgde argumentatie en procedure
onverminderd van toepassing.
Wat houdt de verwetenschappelijking van diagnostiek in?
Van Strien is een diagnosticus die spreekt over de verwetenschappelijking van de
diagnostische praktijk. Van Strien heeft een aantal punten die een diagnosticus
wetenschappelijker maken.
1. Explicieter werken met theorieën en de verschillende theorieniveaus duidelijker met
elkaar in verband brengen
2. Bewust uitleggen waarom hij wel of niet voor een bepaalde theorie kiest
3. Duidelijker die denkstappen vastleggen die hebben geleid tot het advies
4. Onderzoek doen naar de waarde van de theorieën voor de specifieke problemen en
naar het effect van de ingrepen
5. De resultaten van eigen werk uitwisselen met collega’s
