Hoorcolleges Ouderenpsychologie (500864-M-6)
Master PGG: Klinische Psychologie; Tilburg University, Collegejaar 2024-2025 (blok 4)
Inhoudsopgave
Week 1
Hoorcollege 1 ..………………….………….…………………………………………………………..………………………………………2
Ouder worden, ouderenzorg & sociale aspecten (prof. dr. Katrien Luijkx)
Hoorcollege 2..………………….………….…………………………………………………………..……………………………………..11
Beeldvorming (gastspreker Hans Créton)
Week 2
Hoorcollege 3 & 4 …………….………….…………………………………………………………..……………………………………..17
Psychologische interventies bij ouderen (Dr. P. Spauwen)
Week 3
Hoorcollege 5 – Deel 1……….………….…………………………………………………………..……………………….……………33
Seksualiteit bij ouderen (dr. B. L. Den Oudsten)
Hoorcollege 5 – Deel 2……….………….…………………………………………………………..……………………….……………43
Seksualiteit bij dementie (Tineke Roelofs )
Hoorcollege 6…………………….………….…………………………………………………………..……………………………….……48
Psychologie in het verpleeghuis (Tineke Roelofs)
Week 4
Hoorcollege 7 & 8…………….………….…………………………………………………………..………………………………………54
Cognitie, emotie, stemming, gedrag, psychose & persoonlijkheidsstoornissen (prof. dr. S. P. J. van Alphen)
Week 5
Hoorcollege 9..………………….………….…………………………………………………………..……………..………………………82
Leven met dementie in de VVT (prof. dr. Katrien Luijkx)
Hoorcollege 10.………………….………….…………………………………………………………..……………………….……………90
Zingeving en levensvragen (dr. Heidi Hermans)
Week 6
Hoorcollege 11……………….………….…………………………………………………………..………………………………………99
Neurologische ontwikkelingsstoornissen bij ouderen: Autisme en ADHD (prof. dr. Arjan Videler)
Hoorcollege 12.………………….………….…………………………………………………………..…………………………….……118
Ouderen met zwakbegaafdheid of een verstandelijke beperking (dr. Heidi Hermans)
Korte tentameninfo……………….………….…………………………………………………..………………………………………127
dr. Heidi Hermans)
,Hoorcollege 1 – Ouder worden, ouderenzorg & sociale aspecten (Prof. dr. Katrien Luijkx)
Leerdoelen:
1. Demografische begrippen
2. Organisatie van ouderenzorg in Nederland
3. Leeftijdsdiscriminatie herkennen
4. Leeftijdsdiscriminatie oplossen
5. Sociale isolatie en sociale en emotionele eenzaamheid
6. Interventie ontwerpen met sociale isolatie of eenzaamheid
7. Mantelzorg
8. Fasen mantelzorgproces
9. Kenmerken interventies (ter voorkoming van overbelasting mantelzorgers)
Dit college:
1. Begrippen
2. Leeftijdsdiscriminatie
3. Demografie
4. Organisatie Nederlandse ouderenzorg
5. Sociale relaties: Eenzaamheid en sociale isolatie
6. Sociale relaties: Mantelzorg
7. Leerdoelen behaald?
Begrippen
- Gerontologie: Studie van het ouder worden en de ouderdom: Lichamelijk,
psychologisch, sociaal en existentieel
- Ouderenpsychologie: Studie van de psychologische fenomenen bij het ouder worden
en de ouderdom → Gedrag, emoties, cognitie en competenties
- Klinische ouderenpsychologie: Past psychodiagnostiek en psychotherapeutische
behandelingen van ouderen met psychische klachten en stoornissen
Leeftijd
- Neem eens een oudere in gedachten
- Aan wie denk je en waarom?
- Vanaf welke leeftijd spreek jij over ouderen? Waarom?
➔ Vanaf 75 jaar van een oud persoon spreken: Dan omslagpunt, want dan meer last
krijgen
,Subjectief
- ‘’Men is zo oud als men zich voelt’’
- NB: Ouderen ipv bejaarden
o Bejaarden is ouderwetse term, nu zeggen we ‘ouderen’. Hierdoor meer recht
doen aan mensen en minder stigmatiserend
- Variatie in:
o Biologische leeftijd
o Lichamelijke en mentale gezondheid
o Temperament en persoonlijkheid
o Levensgeschiedenissen
o Cohortverschillen (omstandigheden van opgroeien)
o Actief en sociale integratie
o Familiale toestand
o Culturele en religieuze achtergronden
o Etc.
Vier levensfasen
1. Van baby tot adolescent
2. Volwassen
3. Gepensioneerd
4. Beperkingen: Problemen en beperkingen, hulp nodig hebben van anderen
Positieve gezondheid
- Gezondheid ≠ afwezigheid van ziekte of beperkingen
- Brede kijk op gezondheid
- Het vermogen om te gaan met lichamelijke, emotionele en sociale uitdagingen in het
leven
o Niet zozeer om welke beperkingen je hebt, maar meer ‘hoe ga je ermee om’
Oud worden vs. oud zijn
, Leeftijdsdiscriminatie
Geboortejaar
- Na 1985
- 1956-1970
Generatie
- Grenzeloos, digital, screenagers, millennial
- Achterbank, knip en plan, media, Y
- Verloren generatie, Nix, X
Leeftijdsdiscriminatie
- = ‘’Ageism is the prejudice by one age group toward other age groups’’ (Butler, 1969)
- = ‘’Ageism is a process of systematic stereotyping and discrimination against people
because they are old, just as racism and sexism accomplish this for color and gender’’
(Butler, 1975)
- Bij leeftijdsdiscriminatie wordt een algemeen beeld op iemand geplakt. Denk hierbij
aan de oefening tijdens het hoorcollege (‘’Ga zitten als je je niet meer herkent in de
beschrijving die bij jouw generatie hoort’’)
- De definitie van leeftijdsdiscriminatie is in de loop van de tijd verandert. Eerst:
‘’Vooroordeel van de ene leeftijdsgroep naar een andere leeftijdsgroep’’. Daarna werd
daaraan toegevoegd ‘’Er is sprake van stereotypering en discriminatie’’
➔ Nieuwe definitie is noodzakelijk, omdat:
o Leeftijd ook een sociaal construct is
o Het een wij – zij gevoel creëert
o De vergelijking met racisme en seksisme klopt niet
o Het uitnodigt tot stereotypering (bijv. door het woord ‘elderly’)
o Het geen recht doet aan de complexiteit van het concept
Nieuwe definitie
- = ‘’Ageism is defined as negative or positive stereotypes, prejudice and/or
discrimination against (or to the advantage of) elderly people on the basis of their
chronological age or on the basis of a perception of them as being ‘old’ or ‘elderly’.
Ageism can be implicit or explicit and can be expressed in micro-, meso- or macro-
level’’ (Iversen et al., 2009)
o Cognitieve, affectieve en gedragscomponenten
o Positieve en negatieve aspecten
o Bewust en onbewust
o Diverse niveaus (micro, meso, macro)
Master PGG: Klinische Psychologie; Tilburg University, Collegejaar 2024-2025 (blok 4)
Inhoudsopgave
Week 1
Hoorcollege 1 ..………………….………….…………………………………………………………..………………………………………2
Ouder worden, ouderenzorg & sociale aspecten (prof. dr. Katrien Luijkx)
Hoorcollege 2..………………….………….…………………………………………………………..……………………………………..11
Beeldvorming (gastspreker Hans Créton)
Week 2
Hoorcollege 3 & 4 …………….………….…………………………………………………………..……………………………………..17
Psychologische interventies bij ouderen (Dr. P. Spauwen)
Week 3
Hoorcollege 5 – Deel 1……….………….…………………………………………………………..……………………….……………33
Seksualiteit bij ouderen (dr. B. L. Den Oudsten)
Hoorcollege 5 – Deel 2……….………….…………………………………………………………..……………………….……………43
Seksualiteit bij dementie (Tineke Roelofs )
Hoorcollege 6…………………….………….…………………………………………………………..……………………………….……48
Psychologie in het verpleeghuis (Tineke Roelofs)
Week 4
Hoorcollege 7 & 8…………….………….…………………………………………………………..………………………………………54
Cognitie, emotie, stemming, gedrag, psychose & persoonlijkheidsstoornissen (prof. dr. S. P. J. van Alphen)
Week 5
Hoorcollege 9..………………….………….…………………………………………………………..……………..………………………82
Leven met dementie in de VVT (prof. dr. Katrien Luijkx)
Hoorcollege 10.………………….………….…………………………………………………………..……………………….……………90
Zingeving en levensvragen (dr. Heidi Hermans)
Week 6
Hoorcollege 11……………….………….…………………………………………………………..………………………………………99
Neurologische ontwikkelingsstoornissen bij ouderen: Autisme en ADHD (prof. dr. Arjan Videler)
Hoorcollege 12.………………….………….…………………………………………………………..…………………………….……118
Ouderen met zwakbegaafdheid of een verstandelijke beperking (dr. Heidi Hermans)
Korte tentameninfo……………….………….…………………………………………………..………………………………………127
dr. Heidi Hermans)
,Hoorcollege 1 – Ouder worden, ouderenzorg & sociale aspecten (Prof. dr. Katrien Luijkx)
Leerdoelen:
1. Demografische begrippen
2. Organisatie van ouderenzorg in Nederland
3. Leeftijdsdiscriminatie herkennen
4. Leeftijdsdiscriminatie oplossen
5. Sociale isolatie en sociale en emotionele eenzaamheid
6. Interventie ontwerpen met sociale isolatie of eenzaamheid
7. Mantelzorg
8. Fasen mantelzorgproces
9. Kenmerken interventies (ter voorkoming van overbelasting mantelzorgers)
Dit college:
1. Begrippen
2. Leeftijdsdiscriminatie
3. Demografie
4. Organisatie Nederlandse ouderenzorg
5. Sociale relaties: Eenzaamheid en sociale isolatie
6. Sociale relaties: Mantelzorg
7. Leerdoelen behaald?
Begrippen
- Gerontologie: Studie van het ouder worden en de ouderdom: Lichamelijk,
psychologisch, sociaal en existentieel
- Ouderenpsychologie: Studie van de psychologische fenomenen bij het ouder worden
en de ouderdom → Gedrag, emoties, cognitie en competenties
- Klinische ouderenpsychologie: Past psychodiagnostiek en psychotherapeutische
behandelingen van ouderen met psychische klachten en stoornissen
Leeftijd
- Neem eens een oudere in gedachten
- Aan wie denk je en waarom?
- Vanaf welke leeftijd spreek jij over ouderen? Waarom?
➔ Vanaf 75 jaar van een oud persoon spreken: Dan omslagpunt, want dan meer last
krijgen
,Subjectief
- ‘’Men is zo oud als men zich voelt’’
- NB: Ouderen ipv bejaarden
o Bejaarden is ouderwetse term, nu zeggen we ‘ouderen’. Hierdoor meer recht
doen aan mensen en minder stigmatiserend
- Variatie in:
o Biologische leeftijd
o Lichamelijke en mentale gezondheid
o Temperament en persoonlijkheid
o Levensgeschiedenissen
o Cohortverschillen (omstandigheden van opgroeien)
o Actief en sociale integratie
o Familiale toestand
o Culturele en religieuze achtergronden
o Etc.
Vier levensfasen
1. Van baby tot adolescent
2. Volwassen
3. Gepensioneerd
4. Beperkingen: Problemen en beperkingen, hulp nodig hebben van anderen
Positieve gezondheid
- Gezondheid ≠ afwezigheid van ziekte of beperkingen
- Brede kijk op gezondheid
- Het vermogen om te gaan met lichamelijke, emotionele en sociale uitdagingen in het
leven
o Niet zozeer om welke beperkingen je hebt, maar meer ‘hoe ga je ermee om’
Oud worden vs. oud zijn
, Leeftijdsdiscriminatie
Geboortejaar
- Na 1985
- 1956-1970
Generatie
- Grenzeloos, digital, screenagers, millennial
- Achterbank, knip en plan, media, Y
- Verloren generatie, Nix, X
Leeftijdsdiscriminatie
- = ‘’Ageism is the prejudice by one age group toward other age groups’’ (Butler, 1969)
- = ‘’Ageism is a process of systematic stereotyping and discrimination against people
because they are old, just as racism and sexism accomplish this for color and gender’’
(Butler, 1975)
- Bij leeftijdsdiscriminatie wordt een algemeen beeld op iemand geplakt. Denk hierbij
aan de oefening tijdens het hoorcollege (‘’Ga zitten als je je niet meer herkent in de
beschrijving die bij jouw generatie hoort’’)
- De definitie van leeftijdsdiscriminatie is in de loop van de tijd verandert. Eerst:
‘’Vooroordeel van de ene leeftijdsgroep naar een andere leeftijdsgroep’’. Daarna werd
daaraan toegevoegd ‘’Er is sprake van stereotypering en discriminatie’’
➔ Nieuwe definitie is noodzakelijk, omdat:
o Leeftijd ook een sociaal construct is
o Het een wij – zij gevoel creëert
o De vergelijking met racisme en seksisme klopt niet
o Het uitnodigt tot stereotypering (bijv. door het woord ‘elderly’)
o Het geen recht doet aan de complexiteit van het concept
Nieuwe definitie
- = ‘’Ageism is defined as negative or positive stereotypes, prejudice and/or
discrimination against (or to the advantage of) elderly people on the basis of their
chronological age or on the basis of a perception of them as being ‘old’ or ‘elderly’.
Ageism can be implicit or explicit and can be expressed in micro-, meso- or macro-
level’’ (Iversen et al., 2009)
o Cognitieve, affectieve en gedragscomponenten
o Positieve en negatieve aspecten
o Bewust en onbewust
o Diverse niveaus (micro, meso, macro)
