Boekverslag De Ontdekking van de Hemel – Harry Mulisch
1 Titelverklaring en genre
a Leg uit hoe de titel van de roman aansluit bij het verhaal.
Quinten Quist krijgt een opdracht van de hemel om het testimonium terug te brengen. Dit
komt omdat de hemel gevaar loopt om ontdekt te worden door het volk op aarde als gevolg van de
snelle technologische vooruitgang die hier wordt gedaan. De mens kan steeds meer, en staat op
het punt om de hemel te ontdekken. Vandaar de titel “De ontdekking van de hemel”. Maar de titel
kan óók duiden op het ontdekken van de hemel door Quinten en Max zelf.
b Tot welk genre zou je deze roman rekenen? Verklaar je antwoord.
De roman De ontdekking van de hemel van Harry Mulisch valt vooral te beschouwen als
een filosofische en religieus-symbolische roman, met daarnaast elementen van een
ontwikkelingsroman. Het verhaal stelt grote levensvragen centraal, zoals de verhouding tussen
mens en God, de betekenis van het bestaan en de rol van hogere machten in het menselijk leven.
Deze filosofische inslag blijkt onder meer uit het perspectief van de verteller, een hemelse
boodschapper die de gebeurtenissen op aarde observeert en stuurt. De religieuze symboliek is
nadrukkelijk aanwezig in de thematiek van de roman: het terughalen van de stenen tafelen uit de
mensheid door de hemel vormt het centrale motief, waarbij de personages Max, Onno en Quinten
allegorische functies vervullen. Quinten doorloopt bovendien een ontwikkeling waarin hij zijn
afkomst, zijn rol in de wereld en zijn lotsbestemming ontdekt, wat de roman ook kenmerken van
een ontwikkelingsroman geeft.
De genres zijn dus vooral een filosofische-, religieuze- en ontwikkelingsroman
2 Motto
Veel romans hebben een of meerdere motto’s, een citaat aan het begin van het boek. Heeft het
boek dat je hebt gelezen een motto? Zo ja, waar komt dat motto vandaan en hoe kun je dit motto
verbinden aan het verhaal?
Geen motto in het boek. Misschien omdat dit boek zo groots is dat een ‘simpel’ motto dat
niet kan omvatten.
3 Verhaalstructuur
a Schrijf of zoek een goede samenvatting en neem deze op in je dossier.
Het idee voor de roman De ontdekking van de hemel van Harry Mulisch (*1927 te Haarlem) stamt uit
1973, toen de schrijver te Rome met de directeur van het Nederlands Instituut gesproken had, die
hem van alles vertelde over het Sancta Sanctorium. Deze kapel speelt een belangrijke rol in het boek.
In 1990 begon Mulisch te schrijven; in oktober 1992 verscheen de eerste druk bij uitgeverij De Bezige
Bij te Amsterdam.
Mulisch heeft veel biografisch materiaal in de roman verwerkt. Max Delius, een van de
hoofdfiguren, heeft duidelijke trekken van de auteur, in het bijzonder wat zijn afkomst betreft. Zijn
vader is een Oostenrijker die in de oorlog met de Duitsers samenwerkt, zijn moeder is een jodin.
Hetzelfde geldt voor Mulisch die op grond van deze familiaire situatie ooit gezegd heeft: ‘Ik heb de
oorlog niet zozeer “meegemaakt”, ik ben de Tweede Wereldoorlog.’ Wel heeft Mulisch in de roman de
situatie geradicaliseerd: Wolfgang Delius laat zijn vrouw oppakken en naar een concentratiekamp
voeren; Karl Victor Kurt Mulisch heeft er waarschijnlijk voor gezorgd dat zijn vrouw vrijgelaten werd,
nadat ze in maart 1943 was gearresteerd. Mulisch' ouders waren in 1934 gescheiden.
Belangrijker nog dan de afkomst van Max Delius is diens vriendschap met Onno Quist. In de
verhouding tussen deze twee mannen spiegelt zich de vriendschap tussen Harry Mulisch en J.H.
Donner. De laatste was een bekend schaakgrootmeester, geboren in 1927, overleden in 1988. Vooral
in het eerste en vierde deel van de roman lijkt de figuur Onno Quist sterk op Donner. We weten dat
,van Mulisch zelf. In een interview zei hij: ‘De ontdekking van de hemel is een soort standbeeld voor
Donner. Zeker de mensen die hem gekend hebben, herkennen dat onmiddellijk. Maar wie hem niet
kende, heeft nu een man voor ogen zoals hij was.’
De eerste druk van de De ontdekking van de hemel telt 905 pagina's. De roman bestaat uit vier
delen: ‘Het begin van het begin’, ‘Het einde van het begin’, ‘Het begin van het einde’ en ‘Het einde
van het einde’. Er zijn 65 hoofdstukken; waarschijnlijk geen toeval, want Mulisch werd in 1992 65 jaar.
Al in 1993 werd de roman in het Duits vertaald (Die Entdeckung des Himmels); in 1996 volgde een
Engelse vertaling (The Discovery of Heaven).
Inhoud
Het begin van het begin
Het eerste deel opent met een ‘Proloog’ die zich in de hemel afspeelt. Hij geeft het gesprek tussen
twee engelen weer. Het is 1985 en de ene engel meldt dat de opdracht volbracht is. Hoe dat gegaan
is, zal hij aan de andere engel vertellen. Dat verhaal volgt dan.
Het is 14 februari 1967. In Den Haag geeft Max Delius een lift aan Onno Quist. Het klikt tussen
die twee mannen en er ontstaat een hechte vriendschap. Max is sterrenkundige, Onno taalkundige;
de een houdt zich bezig met radioastronomie, de ander probeert de tekst op de Diskos van Phaitos,
een vierduizend jaar oud kleitablet, te ontcijferen.
Een paar maanden later ontmoet Max in een Leids antiquariaat Ada Brons, de dochter van de
antiquaar. Zij speelt cello, haar spel ontroert Max. Er ontbloeit een idylle: in Leiden zien zij elkaar
dagelijks en in het weekend neemt hij haar mee naar Amsterdam. Op een dag hebben Max en Onno
afgesproken naar het riod (het Rijksinstituut voor oorlogsdocumentatie) te gaan om daar de rol van
Max' vader tijdens de oorlog nader te onderzoeken. Onno belt aan net als Max en Ada liggen te vrijen.
Max gaat van haar af, voegt haar toe ‘Maak jezelf maar klaar’ en verdwijnt. Zij is zo diep beledigd, dat
ze met hem breekt.
De Oostenrijkse vader van Max was tijdens de bezetting een collaborateur, zijn moeder was een
jodin. Uit de documentatie van het riod blijkt dat de vader aan een generaal van de Wehrmacht
gevraagd heeft stappen te ondernemen om hem definitief van zijn vrouw te verlossen. Zij is toen via
kamp Westerbork naar het concentratiekamp Auschwitz gevoerd, waar ze vergast is. Op aanraden
van Onno reist Max naar het gebied waar zijn vader is opgegroeid; in dat gebied ligt ook Auschwitz.
Max bezoekt het voormalige kamp: hij ziet het als een filiaal van de hel en vraagt zich af of ergens op
de aarde een plek is waar in dezelfde mate het goede was verricht als hier het kwade.
Ondertussen is Onno verliefd geworden op Ada; die liefde is wederzijds en zij trekt bij hem in.
Samen met Max gaan zij naar een congres op Cuba. Wanneer Max in de tuin van het hotel wandelt,
doorstroomt hem een hevig geluksgevoel: het leven heeft hem naar deze paradijselijke plek gebracht.
Was
Auschwitz hier niet gebeurd?, vraagt hij zich af. Een paar dagen later gaan Max en Ada samen naar
het strand; in zee vrijen ze.
Het eerste deel sluit af met een cursief gedrukt stuk, ‘De opdracht’ getiteld, waarin de engel
vertelt hoe hij een Vonk opdracht gaf van het Licht weg te drijven in de Duisternis. De Vonk, eenmaal
mens geworden, moet het testimonium terugbrengen naar de hemel. Nu wordt het de lezer pas
duidelijk waarom het allemaal begonnen is: er moet iemand geboren worden die de twee stenen
waarin de tien geboden gegrift staan, terug naar de hemel zal brengen.
Het einde van het begin
Het tweede deel opent met een ‘Eerste intermezzo’ waarin de twee engelen hun gesprek voortzetten.
De een legt uit waarom hij alles liet gebeuren zoals het gebeurde, de ander vertelt waarom de tien
geboden terug moeten: de mensen hebben een contract met de satan gesloten. Daarin is
afgesproken dat zij de hemelse vermogens zullen krijgen, in de gestalte van de techniek.
Max voelt zich schuldig ten opzichte van zijn vriend, vooral wanneer die hem trots komt vertellen
dat hij vader wordt. Max schrijft een brief waarin hij zegt dat het kind dat Ada verwacht misschien van
hem is. Maar die brief verzendt hij niet. Onno en Ada trouwen. Ondertussen doet zich de mogelijkheid
voor dat Max telescoopastronoom in Westerbork zal worden. Daar staan twaalf radiotelescopen op de
hemel gericht. Max nodigt Onno en Ada uit te komen kijken; ze kunnen wel op de sterrenwacht
, overnachten. Maar rond middernacht krijgen ze bericht dat Ada's vader een hartaanval heeft gehad.
Ze gaan met de auto terug naar Leiden. Onderweg krijgen ze een ongeluk. Ada raakt in een coma
waaruit ze niet meer zal ontwaken.
In de maanden die volgen, komt Max tot de conclusie dat hij, samen met Sophia, Ada's moeder,
het kind van Ada moet opvoeden. Door dat te doen, zal hij werkelijk iets tegenover het verraad van
zijn vriendschap stellen. Sophia is er ogenblikkelijk voor en ook Onno stemt ermee in. Het kind komt
met de keizersnee ter wereld; Onno noemt hem Quinten. Dit tweede deel eindigt met een ‘Uit de
diepte’: flarden tekst uit het onderbewustzijn van Ada.
Het begin van het einde
Het derde deel opent met een ‘Tweede intermezzo’: de beide engelen zetten hun gesprek voort,
opnieuw overheerst het geklaag over de voortgang van de techniek die tot de ondergang van de
mensheid en daarmee van de hemel zal leiden. Verder vertelt dit deel over de eerste zeventien
levensjaren van Quinten. Max en Sophia hebben een woonruimte in het kasteel Groot Rechteren,
nabij Westerbork. De mensen die in andere gedeelten van dat kasteel of in de buurt ervan wonen,
bepalen voor een deel Quintens opvoeding: Verloren van The-
maat, die architectuurgeschiedenis doceert, de slotenmaker Piet Keller en nog anderen. Wanneer
Quinten acht jaar is, bezoekt hij met Onno zijn moeder die nog steeds in coma ligt, nu in een
verpleegtehuis in Emmen. De jongen heeft daarna een architectonische droom: hij dwaalt door een
labyrintisch bouwwerk. De droom komt regelmatig terug; Quinten noemt dit droombouwwerk ‘de
Burcht’. Van Verloren van Themaat leert hij veel over de bouwkunst: in een boek met afbeeldingen
van etsen van Piranesi herkent Quinten zijn Burcht.
Onno heeft ondertussen carrière gemaakt in de politiek; hij heeft het zelfs tot staatssecretaris
gebracht. Maar dan maken enkele incidenten een eind aan deze loopbaan. Zijn nieuwe vriendin
Helga wordt door een junk neergestoken en hijzelf loopt een ministerspost mis, doordat uitkomt dat hij
vroeger op het communistische Cuba een congres heeft bezocht. Hij trekt zich verbitterd terug en
verdwijnt, niemand weet waarheen.
Op een avond bevindt Max zich in de tuin van zijn nieuwe minnares. Hij peinst over de
onverklaarbare resultaten van een astronomisch experiment. Plotseling heeft hij een ingeving: de
opgevangen signalen zouden weleens van de plek kunnen komen van waaruit de Big Bang te zien
was: de oerknal waaruit het heelal is ontstaan. Hij heeft dit nauwelijks bedacht, of er slaat een
meteoriet in die hem doodt. Na de begrafenis van Max besluit Quinten naar zijn vader op zoek te
gaan. Een tweede ‘Uit de diepte’ sluit het derde deel af.
Het einde van het einde
Ook het vierde deel opent met een ‘Intermezzo’, het derde, en ook hierin zetten de twee engelen hun
conversatie voort: ze kijken terug op wat geweest is en bespiegelen de genomen maatregelen: onder
andere de dood van Max, die noodzakelijk was, omdat hij op het punt stond de hemel te ontdekken.
Dan vervolgt de vertellende engel zijn verhaal.
Quinten reist naar Italië. Hij bezoekt daar eerst Venetië, dan Florence, reist vervolgens door naar
Rome. Daar gaat hij naar het Pantheon. Bij de ingang van dat gebouw ziet hij een oude zwerver: zijn
vader. Zij herkennen elkaar.
In de daarop volgende dagen verkent hij met zijn vader de stad Rome. Ze komen onder andere in
het Sancta Sanctorium, een oude kapel. Hier vertelt Onno zijn zoon over de bijbelfiguur Mozes, die
van God op de berg Horeb twee stenen ontving waarin de tien geboden gegrift waren. Die twee
stenen werden in het oude Israël bewaard in het Heilige der Heiligen, een kubusvormige ruimte in de
tempel te Jeruzalem. Quinten krijgt een ingeving: de twee stenen moeten zich in deze oude kapel
bevinden. Een sterke gedrevenheid maakt zich van hem meester: hij wil de stenen bemachtigen.
Met zijn vader laat hij zich insluiten. Wat hij ooit van slotenmaker Piet Keller geleerd heeft, komt hem
nu goed van pas: geen slot is tegen hem bestand en hij vindt inderdaad de stenen. Dankzij zijn droom
van de Burcht heeft hij de tafelen (= de stenen) uit het midden van de wereld gehaald (p. 818).
Ze vluchten naar Jeruzalem, waar ze hun intrek nemen in hotel Raphaël. De twee tafelen worden
opgeborgen in de hotelkluis. Onno en Quinten gaan naar de klaagmuur, waar ze aangesproken
worden door een oude heer. Die leidt hen naar de moskee. In het midden van dat gebouw is een rots.
De man noemt die ‘het midden van het midden’: ze is de fundering van het wereldgebouw, van hieruit
1 Titelverklaring en genre
a Leg uit hoe de titel van de roman aansluit bij het verhaal.
Quinten Quist krijgt een opdracht van de hemel om het testimonium terug te brengen. Dit
komt omdat de hemel gevaar loopt om ontdekt te worden door het volk op aarde als gevolg van de
snelle technologische vooruitgang die hier wordt gedaan. De mens kan steeds meer, en staat op
het punt om de hemel te ontdekken. Vandaar de titel “De ontdekking van de hemel”. Maar de titel
kan óók duiden op het ontdekken van de hemel door Quinten en Max zelf.
b Tot welk genre zou je deze roman rekenen? Verklaar je antwoord.
De roman De ontdekking van de hemel van Harry Mulisch valt vooral te beschouwen als
een filosofische en religieus-symbolische roman, met daarnaast elementen van een
ontwikkelingsroman. Het verhaal stelt grote levensvragen centraal, zoals de verhouding tussen
mens en God, de betekenis van het bestaan en de rol van hogere machten in het menselijk leven.
Deze filosofische inslag blijkt onder meer uit het perspectief van de verteller, een hemelse
boodschapper die de gebeurtenissen op aarde observeert en stuurt. De religieuze symboliek is
nadrukkelijk aanwezig in de thematiek van de roman: het terughalen van de stenen tafelen uit de
mensheid door de hemel vormt het centrale motief, waarbij de personages Max, Onno en Quinten
allegorische functies vervullen. Quinten doorloopt bovendien een ontwikkeling waarin hij zijn
afkomst, zijn rol in de wereld en zijn lotsbestemming ontdekt, wat de roman ook kenmerken van
een ontwikkelingsroman geeft.
De genres zijn dus vooral een filosofische-, religieuze- en ontwikkelingsroman
2 Motto
Veel romans hebben een of meerdere motto’s, een citaat aan het begin van het boek. Heeft het
boek dat je hebt gelezen een motto? Zo ja, waar komt dat motto vandaan en hoe kun je dit motto
verbinden aan het verhaal?
Geen motto in het boek. Misschien omdat dit boek zo groots is dat een ‘simpel’ motto dat
niet kan omvatten.
3 Verhaalstructuur
a Schrijf of zoek een goede samenvatting en neem deze op in je dossier.
Het idee voor de roman De ontdekking van de hemel van Harry Mulisch (*1927 te Haarlem) stamt uit
1973, toen de schrijver te Rome met de directeur van het Nederlands Instituut gesproken had, die
hem van alles vertelde over het Sancta Sanctorium. Deze kapel speelt een belangrijke rol in het boek.
In 1990 begon Mulisch te schrijven; in oktober 1992 verscheen de eerste druk bij uitgeverij De Bezige
Bij te Amsterdam.
Mulisch heeft veel biografisch materiaal in de roman verwerkt. Max Delius, een van de
hoofdfiguren, heeft duidelijke trekken van de auteur, in het bijzonder wat zijn afkomst betreft. Zijn
vader is een Oostenrijker die in de oorlog met de Duitsers samenwerkt, zijn moeder is een jodin.
Hetzelfde geldt voor Mulisch die op grond van deze familiaire situatie ooit gezegd heeft: ‘Ik heb de
oorlog niet zozeer “meegemaakt”, ik ben de Tweede Wereldoorlog.’ Wel heeft Mulisch in de roman de
situatie geradicaliseerd: Wolfgang Delius laat zijn vrouw oppakken en naar een concentratiekamp
voeren; Karl Victor Kurt Mulisch heeft er waarschijnlijk voor gezorgd dat zijn vrouw vrijgelaten werd,
nadat ze in maart 1943 was gearresteerd. Mulisch' ouders waren in 1934 gescheiden.
Belangrijker nog dan de afkomst van Max Delius is diens vriendschap met Onno Quist. In de
verhouding tussen deze twee mannen spiegelt zich de vriendschap tussen Harry Mulisch en J.H.
Donner. De laatste was een bekend schaakgrootmeester, geboren in 1927, overleden in 1988. Vooral
in het eerste en vierde deel van de roman lijkt de figuur Onno Quist sterk op Donner. We weten dat
,van Mulisch zelf. In een interview zei hij: ‘De ontdekking van de hemel is een soort standbeeld voor
Donner. Zeker de mensen die hem gekend hebben, herkennen dat onmiddellijk. Maar wie hem niet
kende, heeft nu een man voor ogen zoals hij was.’
De eerste druk van de De ontdekking van de hemel telt 905 pagina's. De roman bestaat uit vier
delen: ‘Het begin van het begin’, ‘Het einde van het begin’, ‘Het begin van het einde’ en ‘Het einde
van het einde’. Er zijn 65 hoofdstukken; waarschijnlijk geen toeval, want Mulisch werd in 1992 65 jaar.
Al in 1993 werd de roman in het Duits vertaald (Die Entdeckung des Himmels); in 1996 volgde een
Engelse vertaling (The Discovery of Heaven).
Inhoud
Het begin van het begin
Het eerste deel opent met een ‘Proloog’ die zich in de hemel afspeelt. Hij geeft het gesprek tussen
twee engelen weer. Het is 1985 en de ene engel meldt dat de opdracht volbracht is. Hoe dat gegaan
is, zal hij aan de andere engel vertellen. Dat verhaal volgt dan.
Het is 14 februari 1967. In Den Haag geeft Max Delius een lift aan Onno Quist. Het klikt tussen
die twee mannen en er ontstaat een hechte vriendschap. Max is sterrenkundige, Onno taalkundige;
de een houdt zich bezig met radioastronomie, de ander probeert de tekst op de Diskos van Phaitos,
een vierduizend jaar oud kleitablet, te ontcijferen.
Een paar maanden later ontmoet Max in een Leids antiquariaat Ada Brons, de dochter van de
antiquaar. Zij speelt cello, haar spel ontroert Max. Er ontbloeit een idylle: in Leiden zien zij elkaar
dagelijks en in het weekend neemt hij haar mee naar Amsterdam. Op een dag hebben Max en Onno
afgesproken naar het riod (het Rijksinstituut voor oorlogsdocumentatie) te gaan om daar de rol van
Max' vader tijdens de oorlog nader te onderzoeken. Onno belt aan net als Max en Ada liggen te vrijen.
Max gaat van haar af, voegt haar toe ‘Maak jezelf maar klaar’ en verdwijnt. Zij is zo diep beledigd, dat
ze met hem breekt.
De Oostenrijkse vader van Max was tijdens de bezetting een collaborateur, zijn moeder was een
jodin. Uit de documentatie van het riod blijkt dat de vader aan een generaal van de Wehrmacht
gevraagd heeft stappen te ondernemen om hem definitief van zijn vrouw te verlossen. Zij is toen via
kamp Westerbork naar het concentratiekamp Auschwitz gevoerd, waar ze vergast is. Op aanraden
van Onno reist Max naar het gebied waar zijn vader is opgegroeid; in dat gebied ligt ook Auschwitz.
Max bezoekt het voormalige kamp: hij ziet het als een filiaal van de hel en vraagt zich af of ergens op
de aarde een plek is waar in dezelfde mate het goede was verricht als hier het kwade.
Ondertussen is Onno verliefd geworden op Ada; die liefde is wederzijds en zij trekt bij hem in.
Samen met Max gaan zij naar een congres op Cuba. Wanneer Max in de tuin van het hotel wandelt,
doorstroomt hem een hevig geluksgevoel: het leven heeft hem naar deze paradijselijke plek gebracht.
Was
Auschwitz hier niet gebeurd?, vraagt hij zich af. Een paar dagen later gaan Max en Ada samen naar
het strand; in zee vrijen ze.
Het eerste deel sluit af met een cursief gedrukt stuk, ‘De opdracht’ getiteld, waarin de engel
vertelt hoe hij een Vonk opdracht gaf van het Licht weg te drijven in de Duisternis. De Vonk, eenmaal
mens geworden, moet het testimonium terugbrengen naar de hemel. Nu wordt het de lezer pas
duidelijk waarom het allemaal begonnen is: er moet iemand geboren worden die de twee stenen
waarin de tien geboden gegrift staan, terug naar de hemel zal brengen.
Het einde van het begin
Het tweede deel opent met een ‘Eerste intermezzo’ waarin de twee engelen hun gesprek voortzetten.
De een legt uit waarom hij alles liet gebeuren zoals het gebeurde, de ander vertelt waarom de tien
geboden terug moeten: de mensen hebben een contract met de satan gesloten. Daarin is
afgesproken dat zij de hemelse vermogens zullen krijgen, in de gestalte van de techniek.
Max voelt zich schuldig ten opzichte van zijn vriend, vooral wanneer die hem trots komt vertellen
dat hij vader wordt. Max schrijft een brief waarin hij zegt dat het kind dat Ada verwacht misschien van
hem is. Maar die brief verzendt hij niet. Onno en Ada trouwen. Ondertussen doet zich de mogelijkheid
voor dat Max telescoopastronoom in Westerbork zal worden. Daar staan twaalf radiotelescopen op de
hemel gericht. Max nodigt Onno en Ada uit te komen kijken; ze kunnen wel op de sterrenwacht
, overnachten. Maar rond middernacht krijgen ze bericht dat Ada's vader een hartaanval heeft gehad.
Ze gaan met de auto terug naar Leiden. Onderweg krijgen ze een ongeluk. Ada raakt in een coma
waaruit ze niet meer zal ontwaken.
In de maanden die volgen, komt Max tot de conclusie dat hij, samen met Sophia, Ada's moeder,
het kind van Ada moet opvoeden. Door dat te doen, zal hij werkelijk iets tegenover het verraad van
zijn vriendschap stellen. Sophia is er ogenblikkelijk voor en ook Onno stemt ermee in. Het kind komt
met de keizersnee ter wereld; Onno noemt hem Quinten. Dit tweede deel eindigt met een ‘Uit de
diepte’: flarden tekst uit het onderbewustzijn van Ada.
Het begin van het einde
Het derde deel opent met een ‘Tweede intermezzo’: de beide engelen zetten hun gesprek voort,
opnieuw overheerst het geklaag over de voortgang van de techniek die tot de ondergang van de
mensheid en daarmee van de hemel zal leiden. Verder vertelt dit deel over de eerste zeventien
levensjaren van Quinten. Max en Sophia hebben een woonruimte in het kasteel Groot Rechteren,
nabij Westerbork. De mensen die in andere gedeelten van dat kasteel of in de buurt ervan wonen,
bepalen voor een deel Quintens opvoeding: Verloren van The-
maat, die architectuurgeschiedenis doceert, de slotenmaker Piet Keller en nog anderen. Wanneer
Quinten acht jaar is, bezoekt hij met Onno zijn moeder die nog steeds in coma ligt, nu in een
verpleegtehuis in Emmen. De jongen heeft daarna een architectonische droom: hij dwaalt door een
labyrintisch bouwwerk. De droom komt regelmatig terug; Quinten noemt dit droombouwwerk ‘de
Burcht’. Van Verloren van Themaat leert hij veel over de bouwkunst: in een boek met afbeeldingen
van etsen van Piranesi herkent Quinten zijn Burcht.
Onno heeft ondertussen carrière gemaakt in de politiek; hij heeft het zelfs tot staatssecretaris
gebracht. Maar dan maken enkele incidenten een eind aan deze loopbaan. Zijn nieuwe vriendin
Helga wordt door een junk neergestoken en hijzelf loopt een ministerspost mis, doordat uitkomt dat hij
vroeger op het communistische Cuba een congres heeft bezocht. Hij trekt zich verbitterd terug en
verdwijnt, niemand weet waarheen.
Op een avond bevindt Max zich in de tuin van zijn nieuwe minnares. Hij peinst over de
onverklaarbare resultaten van een astronomisch experiment. Plotseling heeft hij een ingeving: de
opgevangen signalen zouden weleens van de plek kunnen komen van waaruit de Big Bang te zien
was: de oerknal waaruit het heelal is ontstaan. Hij heeft dit nauwelijks bedacht, of er slaat een
meteoriet in die hem doodt. Na de begrafenis van Max besluit Quinten naar zijn vader op zoek te
gaan. Een tweede ‘Uit de diepte’ sluit het derde deel af.
Het einde van het einde
Ook het vierde deel opent met een ‘Intermezzo’, het derde, en ook hierin zetten de twee engelen hun
conversatie voort: ze kijken terug op wat geweest is en bespiegelen de genomen maatregelen: onder
andere de dood van Max, die noodzakelijk was, omdat hij op het punt stond de hemel te ontdekken.
Dan vervolgt de vertellende engel zijn verhaal.
Quinten reist naar Italië. Hij bezoekt daar eerst Venetië, dan Florence, reist vervolgens door naar
Rome. Daar gaat hij naar het Pantheon. Bij de ingang van dat gebouw ziet hij een oude zwerver: zijn
vader. Zij herkennen elkaar.
In de daarop volgende dagen verkent hij met zijn vader de stad Rome. Ze komen onder andere in
het Sancta Sanctorium, een oude kapel. Hier vertelt Onno zijn zoon over de bijbelfiguur Mozes, die
van God op de berg Horeb twee stenen ontving waarin de tien geboden gegrift waren. Die twee
stenen werden in het oude Israël bewaard in het Heilige der Heiligen, een kubusvormige ruimte in de
tempel te Jeruzalem. Quinten krijgt een ingeving: de twee stenen moeten zich in deze oude kapel
bevinden. Een sterke gedrevenheid maakt zich van hem meester: hij wil de stenen bemachtigen.
Met zijn vader laat hij zich insluiten. Wat hij ooit van slotenmaker Piet Keller geleerd heeft, komt hem
nu goed van pas: geen slot is tegen hem bestand en hij vindt inderdaad de stenen. Dankzij zijn droom
van de Burcht heeft hij de tafelen (= de stenen) uit het midden van de wereld gehaald (p. 818).
Ze vluchten naar Jeruzalem, waar ze hun intrek nemen in hotel Raphaël. De twee tafelen worden
opgeborgen in de hotelkluis. Onno en Quinten gaan naar de klaagmuur, waar ze aangesproken
worden door een oude heer. Die leidt hen naar de moskee. In het midden van dat gebouw is een rots.
De man noemt die ‘het midden van het midden’: ze is de fundering van het wereldgebouw, van hieruit
