Bestuursrecht – Steven Lierman (2024-2025)
DEEL I. Publiekrecht in perspectief ______________________________________________ 4
H1: Basisbegrippen en centrale thema’s ______________________________________________ 4
1. Begrip en evolutie van het bestuur _______________________________________________________ 4
2. Besturen in de gelaagde rechtsorde ______________________________________________________ 5
Gelaagde rechtsorde – verticale machtenscheiding __________________________________________ 5
3. Verhoudingen tussen regelgeving en administratie _________________________________________ 5
4. Geen codificatie van het bestuursrecht ___________________________________________________ 5
5. Bijzondere positie van het bestuur _______________________________________________________ 6
6. Horizontale verhouding tussen overheid en burger: inspraak en participatie _________________ 7
7. Enkele centrale thema’s van publiek recht ________________________________________________ 7
H2: Bronnen van het Administratief Recht_____________________________________________ 8
1. Internationaal en supranationaal recht ___________________________________________________ 8
2. Grondwet ______________________________________________________________________________ 8
3. Wet/ Decreten/ Ordonnanties ___________________________________________________________ 8
4. Verordeningen (of reglementen) en besluiten ______________________________________________ 9
5. Gewoonterecht _________________________________________________________________________ 9
6. Algemene rechtsbeginselen _____________________________________________________________ 9
7. Pseudowetgeving: Omzendbrieven, dienstnota’s, beleidsregels, … _________________________ 10
Deel II. Bestuur en zijn verschijningsvormen ____________________________________ 11
H1: Bestuur en toezicht _____________________________________________________________ 11
1. Administratieve overheid: begrip en criteria ______________________________________________ 11
2. Rechtspersoonlijkheid _________________________________________________________________ 13
3. Verschijningsvormen van het bestuur ____________________________________________________ 13
4. Vormen en intensiteit van toezicht en georganiseerde bestuurlijke beroepen ________________ 16
H2: Lokale Besturen ________________________________________________________________ 17
1. Toezicht op lokale besturen _____________________________________________________________ 17
Deel III: Actiemiddelen en werking van het bestuur _____________________________ 19
1. Taak van tenuitvoerlegging ______________________________________________________________ 19
2. Taak van algemeen belang ______________________________________________________________ 19
H1. Bestuurshandeling ______________________________________________________________ 19
A. Begrip ‘bestuurshandeling’ en belang ___________________________________________________ 19
B. Reglementaire versus individuele rechtshandeling _______________________________________ 20
C. Gebonden versus discretionaire bevoegdheid ____________________________________________ 20
D. Termijnen _____________________________________________________________________________ 21
E. Bekendmaking ________________________________________________________________________ 21
F. Einde bestuurshandeling _______________________________________________________________ 22
G. Bijzondere administratieve bestuurshandelingen _________________________________________ 22
Deel IV: Fundamentele rechtsbeginselen_______________________________________ 26
H1: Algemene rechtsbeginselen en Beginselen van behoorlijk bestuur ________________ 26
1. Definitie, oorsprong en kenmerken ______________________________________________________ 26
2. Indeling _______________________________________________________________________________ 26
3. Plaats in de hiërarchie van de normen ___________________________________________________ 27
4. Verhouding tot beginselen van behoorlijk burgerschap ____________________________________ 28
H2: Overzicht beginselen van behoorlijk bestuur _____________________________________ 28
1
, 1. Procedurele beginselen ________________________________________________________________ 28
2. Inhoudelijke beginselen ________________________________________________________________ 30
Redelijkheidsbeginsel ____________________________________________________________________ 31
H3: Openbaarheid van bestuur ______________________________________________________ 32
1. Begrip en toepasselijke wetgeving _______________________________________________________ 32
Grondrecht ______________________________________________________________________________ 32
Actieve en passieve openbaarheid _________________________________________________________ 32
Personele toepassingsgebied _____________________________________________________________ 32
Arresten veranderingen openbaarheidswetgeving ___________________________________________ 32
Materieel toepassingsgebied ______________________________________________________________ 33
Welke toepassing ________________________________________________________________________ 33
2. Actieve openbaarheid __________________________________________________________________ 33
Begrip ___________________________________________________________________________________ 33
Minimumverplichtingen __________________________________________________________________ 33
3. Passieve openbaarheid ________________________________________________________________ 33
Begrip ___________________________________________________________________________________ 33
Wie heeft er recht op? ____________________________________________________________________ 34
Beperkingen op de openbaarheid __________________________________________________________ 34
Procedure en beroep _____________________________________________________________________ 34
Deel V: Rechterlijk toezicht op de overheid _____________________________________ 35
1. Preventieve versus repressieve rechtsbescherming _______________________________________ 35
2. Administratief versus jurisdictioneel beroep _____________________________________________ 35
Hoe maken we anders het onderscheid? ___________________________________________________ 36
3. Organisatie van rechterlijk toezicht vanuit rechtsvergelijkend perspectief ___________________ 36
België als tussenpositie __________________________________________________________________ 36
4. Rechtsmachtverdeling tussen de gewone en de administratieve rechter ____________________ 37
Hoe bepaald wie bevoegd is ______________________________________________________________ 37
Subjectief beroep ________________________________________________________________________ 37
Objectief beroep _________________________________________________________________________ 37
Burgerlijke en politieke rechten ____________________________________________________________ 38
Voorbeelden _____________________________________________________________________________ 38
Herstelbevoegdheid RvS __________________________________________________________________ 39
Attributieconflicten ______________________________________________________________________ 39
5. Wettigheidstoezicht door gewone rechter ________________________________________________ 39
Ruime draagwijdte _______________________________________________________________________ 39
Andere draagwijdte art 159 Gw ____________________________________________________________ 39
Omvangtoetsing _________________________________________________________________________ 40
Intensiteit van toezicht ___________________________________________________________________ 40
Kort geding, schorsing en voorlopige maatregelen __________________________________________ 41
6. Wettigheidstoezicht door Raad van State ________________________________________________ 41
Vernietigingsbevoegdheid _________________________________________________________________ 41
Omvang en intensiteit ____________________________________________________________________ 42
Administratief kort geding _________________________________________________________________ 42
7. Overige administratieve rechtscolleges __________________________________________________ 42
Vlaamse bestuursrechtcolleges ___________________________________________________________ 43
Deel III: contracten met de overheid (D’Hooghe) ________________________________ 44
H1: Toepasselijkheid van het burgerlijk recht op al de overeenkomsten met de overheid 44
Grondslag _________________________________________________________________________________ 44
Toepasselijk recht – algemeen _______________________________________________________________ 44
Principiële toepasselijkheid burgerlijk recht ________________________________________________ 44
2
, Bijzondere statuten _________________________________________________________________________ 44
Toepasselijk recht – domeinconcessie _____________________________________________________ 45
Toepasselijk recht - concessie van een openbare dienst _____________________________________ 45
Vrije keuze van de medecontractant __________________________________________________________ 45
H2 Overheidsopdrachten ___________________________________________________________ 45
§1 Rechtskader: Europees ___________________________________________________________________ 45
Beginselen ______________________________________________________________________________ 46
Bestaande richtlijnen _____________________________________________________________________ 46
§1 Rechtskader: België ______________________________________________________________________ 46
Beginselen – vaste prijs ___________________________________________________________________ 46
Beginselen – mededinging ________________________________________________________________ 47
§3 Toepassingsgebied _______________________________________________________________________ 47
Ratione personae ________________________________________________________________________ 47
Ratione materiae _________________________________________________________________________ 47
§4 Gunningswijzen - algemeen _______________________________________________________________ 47
§5 Verloop plaatsing – fasen _________________________________________________________________ 48
§6 Oproep tot mededinging __________________________________________________________________ 48
Opdrachtendocumenten/bestek __________________________________________________________ 49
Beoordeling regelmatigheid van offertes ______________________________________________________ 49
Gunningsbeslissing _________________________________________________________________________ 49
Motivering en kennisgeving __________________________________________________________________ 49
Motiveringsplicht ________________________________________________________________________ 49
Informatieplicht __________________________________________________________________________ 49
Gunning en contractsluiting _______________________________________________________________ 49
Uitvoering _______________________________________________________________________________ 50
Schema’s Monitoraten ________________________________________________________ 51
Verschijnvormen van Bestuur _________________________________________________________ 51
Technieken oprichting deconcentratie _________________________________________________ 51
Wat is de overheid? __________________________________________________________________ 52
Administratieve overheid via Scheiding der Machten ____________________________________ 52
Eenzijdige bestuurlijk rechtshandeling _________________________________________________ 53
Beginselen van behoorlijk bestuur_____________________________________________________ 54
Rechtsmacht verdeling _______________________________________________________________ 55
3
, DEEL I. Publiekrecht in perspectief
H1: Basisbegrippen en centrale thema’s
Publiekrecht
1) Organisatie & opreden van de overheid
2) Regelt verhoudingen tussen burgers & overheid
3) Grondwettelijk recht, bestuursrecht, fiscaal recht, strafrecht, gerechtelijk recht
Privaatrecht
• Organisatie van relaties tussen leden van samenleving
• Regelt onderlinge verhoudingen tussen personen
• Contractenrecht, aansprakelijkheidsrecht, goederenrecht
1. Begrip en evolutie van het bestuur
Trias Politica – Horizontale machtenscheiding: Montesquieu
→ checks and balances: meer als een strikte scheiding
o Wetgevende macht: opstellen van algemene
regels
o Uitvoerende macht: beoogt die regels te doen
naleven
o Rechterlijke macht: beslechten van geschillen
Impact horizontale machtenscheiding
Bestuur = organen en instellingen van de uitvoerende macht
Uitzonderingen: Meer dan uitvoerende taken
1) Materieel wetgevende inhoud: algemene draagwijdte → lokale besturen
2) Rechtssprekende functie → bestuurlijke of administratieve rechtscolleges
3) WM en RM nemen ook bestuurlijke beslissingen → vb. personeel aanwerven
Kritiek op Bureaucratiemodel Max Weber
• Uitvoering wat de politiek zegt
• Onderworpen aan formele regels en procedures = beschermen van zichzelf
o depersonaliseren van onderlinge verhoudingen
• Hiërarchisch = ministers, kabinet, …
Nu: Evolutie bestuur = new public management
1) Modernisering: private onderneming schap en concurrentie met privé bedrijven door de
overheid
2) Verzelfstandiging: beroep op gespecialiseerde diensten van private vorm
→ decentralisatie: niet alles kan centraal gebeuren
3) Privatisering: Kerntakendebat = de overheid als stuurman van het algemeen belang →
welke taken essentieel bij de overheid en welke niet
Vb. Banken zijn privé maar overheid zorgt ervoor dat er geen extra taxen komen die een
gevaar zijn voor de burgers
4
,2. Besturen in de gelaagde rechtsorde
Gelaagde rechtsorde – verticale machtenscheiding
Federalisme = spreiding bevoegdheden door autonome rechtsordes → Regels met kracht van
wet
Deconcentratie = delegatie van taken vanuit het centrale bestuur naar lagere instanties
• Onder hiërarchisch toezicht
Decentralisatie = centrale overheid die aan ondergeschikte besturen taken geeft
• Ze blijven onderworpen aan toezicht
• Geen kracht van wet
• Verhouding tussen regering en administratie
Territoriale decentralisatie = aantal algemeen omschreven bevoegdheden worden toegekend
aan overheden die voor een bepaald grondgebied bevoegd zijn bv. gemeenten & provincies
Functionele decentralisatie = centrale niveau kent specifieke bevoegdheden toe aan
overheidsdiensten die in een bepaald beleidsdomein over de nodige expertise beschikken
3. Verhoudingen tussen regelgeving en administratie
Spanningsveld = afbakening tussen politieke gezagsdragers en administratie
Minister en regering zijn afhankelijk van de administratie maar de politieke verantwoordelijkheid
ligt bij de minister → opdraaien voor fouten administratie
1. Spoils system = verkiezingswinnaars vervangen de administratie door personen waarop
ze kunnen vertrouwen
2. Partijpolitisering van administratie vb. afspraken over topfuncties ambtenaren
3. Ministeriële kabinetten/beleidscellen = burg tussen administratie en minister
Administratieve rekenplichtigheid/accountability
= verplichting om verantwoordelijkheid te nemen over genomen beslissingen en wat misloopt
• Beleid motiveren: audits, rapporten en jaarverslagen
• Loyaliteitsverplichting = spreekrecht/plicht (geen zwijgplicht)
• VB. bij kennis van misbruiken moeten ze hier mee naar buiten komen, me krijgt
bescherming en kan niet ontslagen worden
Verantwoordelijkheid
• Ombutsdiensten = klachten over werking overheidsdiensten
• Parlementaire onderzoekscommissies vb. pfos-commissies
• tuchtprocedures
4. Geen codificatie van het bestuursrecht
Oorzaken: we verwachten veel van de overheid
• uitbouw van de sociale staat en de openbare nutsvoorzieningen
• verstedelijking en bevolkingsgroei → planmatig omgaan met grond en ruimte
5
, • industrialisering → meer overheidsingrijpen ter bescherming van veiligheid en milieu
• rampen en crises zetten overheid aan tot noodplannen
Algemeen bestuursrecht = basisprincipes & regels die van toepassing zijn op alle
bestuursorganen en -procedures
• Breed verspreid over supranationale normen
• Fundamentele beginselen en leerstukken zijn enkel rechtsleer en rechtspraak
• Bijzonder bestuursrecht = geheel van rechtsregels die bestuursdomeinen van ruimtelijke
ordening, overheidsopdrachten, ambtenarenrecht, milieurecht, … beheersen
• Rechtsbescherming tegen de overheid = meer conflicten tussen burger en OH
→ Vanaf jaren ’70 rechtsbeginselen laten goedkeuren, ongeschreven.
Codificatie
• voordeel: regels liggen vast + eenvormigheid over begrippen + toegankelijker
• nadeel: het veranderd constant dus we lopen snel achter + veel te complex omdat
Belgisch en Vlaams bestuursrecht niet homogeen is
5. Bijzondere positie van het bestuur
Overheid behartigd het algemeen belang → voorrang op private belang burgers
• discretionaire bevoegdheden = beleidsvrijheid/ruimte = er zijn verschillende opties die
allemaal nuttig zijn maar het bestuur moet kiezen
• gebonden bevoegdheden = toepassing van wettelijke voorwaarden en procedures
Bevoorrechte positie bestuur
• Overheidsgoederen hebben een speciaal statuut = niet alles mogelijk tot beslag want is
nodig voor dienstverlening
• eenzijdige bestuurlijke rechtshandelingen = kan beperkingen opleggen door zijn
vertegenwoordigingsfunctie
Voorrechten van de bestuurlijke rechtshandeling
1. Verbindende kracht = instemming van burger niet vereist, eenzijdig
2. Dwingende kracht, privilège du préalable = geen rechter aan de pas komen om wat de
overheid doet of dit wel conform is
→ art 105 en 108 Gw: gehoorzamen en nadien protesteren
3. Uitvoerbare kracht, privilège de l’exécution = uitvoerbaar zonder tussenkomst rechter
→ rechtshandeling is op zichzelf uitvoerbaar zonder de voorafgaande tussenkomst van
de rechter
Verplichtingen van bestuur
• Onderworpen aan beginselen van behoorlijk bestuur en wetten op de openbare dienst
• algemene beginselen van behoorlijk bestuur
• Interne en externe controles en vormen van toezicht (hiërarchisch of bestuurlijk)
• Formele motivering = overheid moet beslissingen motiveren
• Openbaarheid van bestuur
• Procedures opstarten voor gelijkheid = niet vrij om contractspartij te kiezen
6
, →Verklaard waarom de overheid speciale middelen heeft
6. Horizontale verhouding tussen overheid en burger: inspraak en participatie
Afwijkingen van gemeen recht: er bestaat verschillen tussen het privé en publiek recht voor de
overheid vb. goederen recht is anders voor overheidsgoederen
Horizontalisering = ongelijke verticale verhouding tussen bestuur en burger
Participeren: burger nog steeds betrekken na de verkiezingen → Er is nog geen algemeen
rechtsprincipe van behoorlijk bestuur
• Hoor plicht = alvorens ze een beslissing nemen heeft de overheid de verplichting de
betrokkenen te horen
• Referenda = op lokaal niveau raden en overlegstructuren
• Verdrag van Aarhus = inspraak bij milieu aangelegenheden
➔ Openbaarheid: passief (recht op info) en actief (info leveren)
Alternatieve geschillenbeslechting tussen burger en overheid: gerechtelijke achterstand Raad
van State voorkomen door bemiddeling van een onpartijdige bemiddelaar
7. Enkele centrale thema’s van publiek recht
Hoe ver kan de rechter gaan in toetsing van bestuurshandelingen en ongrondwettelijk verklaren?
→ In Grondwet art 159, toezicht is minder terughoudend geworden
- Centraal toetsingsstelsel: Alleen een speciaal aangewezen hof (zoals een
grondwettelijk hof) mag wetten toetsen aan de grondwet.
- Diffuus toetsingsstelsel: Alle rechters mogen wetten toetsen aan de grondwet.
COVID: rechtsbeslissingen kunnen afhangen van het moment waarbij een beslissing wordt
genomen
Bestuurlijke verzelfstandiging = overdracht van overheidstaken aan interne of externe diensten
→bijzondere regels worden ook toepasselijk op privaatrechtelijke personen
- De OH gebruikt privaatrechtelijke technieken om publieke doelstellingen te
verwezenlijken
- Overheidsbegrip wordt diffuser = grenzen van de overheid zijn moeilijker te begrijpen
7
, H2: Bronnen van het Administratief Recht
1. Internationaal en supranationaal recht
Internationaal = deelnemende staten blijven soeverein & behouden hun nationale
beslissingsbevoegdheid
Supranationaal = staten dragen een deel van hun soevereiniteit over aan een hoger instantie,
maatregelen die in overeenstemming moeten zijn met het hogere recht
Vb. Europese unie, wetgeving die wordt aangenomen vb. richtlijnen, EVRM (vrijheid van
verenging of vrije meningsuiting)
2. Grondwet
Twee functies
1) Organisatie = democratische organisatie van de overheidsmacht
2) Bescherming = beperkingen van de overheid en verankeren fundamentele vrijheden
Uitvoerende macht in handen van de koning op federaal niveau (Art 108/105/107 Gw)
→ regering, nergens staat letterlijk dat de koning de bevoegdheden delegeert aan ministers
(ministerieel of koninklijk besluit)
→ art 33 Gw: alle machten gaan uit van de natie en worden uitgeoefend op de wijze bij de
grondwet bepaald = koning/regering moeten wetten maken
Bijzondere wet hervormingen instelling: deelstatelijk niveau (Art 20/78 BWHI) → enkel
toegewezen bevoegdheden
Gedecentraliseerde federale staat
• Territoriaal = lokale besturen krijgen een verankering in de Gw (art 41, 162 – 166 GW)
• Functioneel = overheidstaken overnemen door verzelfstandigde besturen niet centrale
besturen vb. NMBS, de lijn
Fundamentele vrijheden
Regelementen en veranderingen in de materiele zin moeten dit respecteren
Rechtsbescherming burger
- Art 144-145-146 Gw: Welke rechter is bevoegd voor geschillen tussen burger en
overheid?
- Art 19 Gw: hoe begrip wet interpreteren
- Marginale impact op federaal niveau of de wetgever de bevoegdheden wel heeft gevolgd
3. Wet/ Decreten/ Ordonnanties
Wet in materiële zin: rechtsregel
- elke regel met een algemeen en onpersoonlijk karakter
- die van toepassing is op een onbepaald aantal gevallen
Wet in formele zin: regel of akte die is uitgevaardigd door de wetgevende macht
8
DEEL I. Publiekrecht in perspectief ______________________________________________ 4
H1: Basisbegrippen en centrale thema’s ______________________________________________ 4
1. Begrip en evolutie van het bestuur _______________________________________________________ 4
2. Besturen in de gelaagde rechtsorde ______________________________________________________ 5
Gelaagde rechtsorde – verticale machtenscheiding __________________________________________ 5
3. Verhoudingen tussen regelgeving en administratie _________________________________________ 5
4. Geen codificatie van het bestuursrecht ___________________________________________________ 5
5. Bijzondere positie van het bestuur _______________________________________________________ 6
6. Horizontale verhouding tussen overheid en burger: inspraak en participatie _________________ 7
7. Enkele centrale thema’s van publiek recht ________________________________________________ 7
H2: Bronnen van het Administratief Recht_____________________________________________ 8
1. Internationaal en supranationaal recht ___________________________________________________ 8
2. Grondwet ______________________________________________________________________________ 8
3. Wet/ Decreten/ Ordonnanties ___________________________________________________________ 8
4. Verordeningen (of reglementen) en besluiten ______________________________________________ 9
5. Gewoonterecht _________________________________________________________________________ 9
6. Algemene rechtsbeginselen _____________________________________________________________ 9
7. Pseudowetgeving: Omzendbrieven, dienstnota’s, beleidsregels, … _________________________ 10
Deel II. Bestuur en zijn verschijningsvormen ____________________________________ 11
H1: Bestuur en toezicht _____________________________________________________________ 11
1. Administratieve overheid: begrip en criteria ______________________________________________ 11
2. Rechtspersoonlijkheid _________________________________________________________________ 13
3. Verschijningsvormen van het bestuur ____________________________________________________ 13
4. Vormen en intensiteit van toezicht en georganiseerde bestuurlijke beroepen ________________ 16
H2: Lokale Besturen ________________________________________________________________ 17
1. Toezicht op lokale besturen _____________________________________________________________ 17
Deel III: Actiemiddelen en werking van het bestuur _____________________________ 19
1. Taak van tenuitvoerlegging ______________________________________________________________ 19
2. Taak van algemeen belang ______________________________________________________________ 19
H1. Bestuurshandeling ______________________________________________________________ 19
A. Begrip ‘bestuurshandeling’ en belang ___________________________________________________ 19
B. Reglementaire versus individuele rechtshandeling _______________________________________ 20
C. Gebonden versus discretionaire bevoegdheid ____________________________________________ 20
D. Termijnen _____________________________________________________________________________ 21
E. Bekendmaking ________________________________________________________________________ 21
F. Einde bestuurshandeling _______________________________________________________________ 22
G. Bijzondere administratieve bestuurshandelingen _________________________________________ 22
Deel IV: Fundamentele rechtsbeginselen_______________________________________ 26
H1: Algemene rechtsbeginselen en Beginselen van behoorlijk bestuur ________________ 26
1. Definitie, oorsprong en kenmerken ______________________________________________________ 26
2. Indeling _______________________________________________________________________________ 26
3. Plaats in de hiërarchie van de normen ___________________________________________________ 27
4. Verhouding tot beginselen van behoorlijk burgerschap ____________________________________ 28
H2: Overzicht beginselen van behoorlijk bestuur _____________________________________ 28
1
, 1. Procedurele beginselen ________________________________________________________________ 28
2. Inhoudelijke beginselen ________________________________________________________________ 30
Redelijkheidsbeginsel ____________________________________________________________________ 31
H3: Openbaarheid van bestuur ______________________________________________________ 32
1. Begrip en toepasselijke wetgeving _______________________________________________________ 32
Grondrecht ______________________________________________________________________________ 32
Actieve en passieve openbaarheid _________________________________________________________ 32
Personele toepassingsgebied _____________________________________________________________ 32
Arresten veranderingen openbaarheidswetgeving ___________________________________________ 32
Materieel toepassingsgebied ______________________________________________________________ 33
Welke toepassing ________________________________________________________________________ 33
2. Actieve openbaarheid __________________________________________________________________ 33
Begrip ___________________________________________________________________________________ 33
Minimumverplichtingen __________________________________________________________________ 33
3. Passieve openbaarheid ________________________________________________________________ 33
Begrip ___________________________________________________________________________________ 33
Wie heeft er recht op? ____________________________________________________________________ 34
Beperkingen op de openbaarheid __________________________________________________________ 34
Procedure en beroep _____________________________________________________________________ 34
Deel V: Rechterlijk toezicht op de overheid _____________________________________ 35
1. Preventieve versus repressieve rechtsbescherming _______________________________________ 35
2. Administratief versus jurisdictioneel beroep _____________________________________________ 35
Hoe maken we anders het onderscheid? ___________________________________________________ 36
3. Organisatie van rechterlijk toezicht vanuit rechtsvergelijkend perspectief ___________________ 36
België als tussenpositie __________________________________________________________________ 36
4. Rechtsmachtverdeling tussen de gewone en de administratieve rechter ____________________ 37
Hoe bepaald wie bevoegd is ______________________________________________________________ 37
Subjectief beroep ________________________________________________________________________ 37
Objectief beroep _________________________________________________________________________ 37
Burgerlijke en politieke rechten ____________________________________________________________ 38
Voorbeelden _____________________________________________________________________________ 38
Herstelbevoegdheid RvS __________________________________________________________________ 39
Attributieconflicten ______________________________________________________________________ 39
5. Wettigheidstoezicht door gewone rechter ________________________________________________ 39
Ruime draagwijdte _______________________________________________________________________ 39
Andere draagwijdte art 159 Gw ____________________________________________________________ 39
Omvangtoetsing _________________________________________________________________________ 40
Intensiteit van toezicht ___________________________________________________________________ 40
Kort geding, schorsing en voorlopige maatregelen __________________________________________ 41
6. Wettigheidstoezicht door Raad van State ________________________________________________ 41
Vernietigingsbevoegdheid _________________________________________________________________ 41
Omvang en intensiteit ____________________________________________________________________ 42
Administratief kort geding _________________________________________________________________ 42
7. Overige administratieve rechtscolleges __________________________________________________ 42
Vlaamse bestuursrechtcolleges ___________________________________________________________ 43
Deel III: contracten met de overheid (D’Hooghe) ________________________________ 44
H1: Toepasselijkheid van het burgerlijk recht op al de overeenkomsten met de overheid 44
Grondslag _________________________________________________________________________________ 44
Toepasselijk recht – algemeen _______________________________________________________________ 44
Principiële toepasselijkheid burgerlijk recht ________________________________________________ 44
2
, Bijzondere statuten _________________________________________________________________________ 44
Toepasselijk recht – domeinconcessie _____________________________________________________ 45
Toepasselijk recht - concessie van een openbare dienst _____________________________________ 45
Vrije keuze van de medecontractant __________________________________________________________ 45
H2 Overheidsopdrachten ___________________________________________________________ 45
§1 Rechtskader: Europees ___________________________________________________________________ 45
Beginselen ______________________________________________________________________________ 46
Bestaande richtlijnen _____________________________________________________________________ 46
§1 Rechtskader: België ______________________________________________________________________ 46
Beginselen – vaste prijs ___________________________________________________________________ 46
Beginselen – mededinging ________________________________________________________________ 47
§3 Toepassingsgebied _______________________________________________________________________ 47
Ratione personae ________________________________________________________________________ 47
Ratione materiae _________________________________________________________________________ 47
§4 Gunningswijzen - algemeen _______________________________________________________________ 47
§5 Verloop plaatsing – fasen _________________________________________________________________ 48
§6 Oproep tot mededinging __________________________________________________________________ 48
Opdrachtendocumenten/bestek __________________________________________________________ 49
Beoordeling regelmatigheid van offertes ______________________________________________________ 49
Gunningsbeslissing _________________________________________________________________________ 49
Motivering en kennisgeving __________________________________________________________________ 49
Motiveringsplicht ________________________________________________________________________ 49
Informatieplicht __________________________________________________________________________ 49
Gunning en contractsluiting _______________________________________________________________ 49
Uitvoering _______________________________________________________________________________ 50
Schema’s Monitoraten ________________________________________________________ 51
Verschijnvormen van Bestuur _________________________________________________________ 51
Technieken oprichting deconcentratie _________________________________________________ 51
Wat is de overheid? __________________________________________________________________ 52
Administratieve overheid via Scheiding der Machten ____________________________________ 52
Eenzijdige bestuurlijk rechtshandeling _________________________________________________ 53
Beginselen van behoorlijk bestuur_____________________________________________________ 54
Rechtsmacht verdeling _______________________________________________________________ 55
3
, DEEL I. Publiekrecht in perspectief
H1: Basisbegrippen en centrale thema’s
Publiekrecht
1) Organisatie & opreden van de overheid
2) Regelt verhoudingen tussen burgers & overheid
3) Grondwettelijk recht, bestuursrecht, fiscaal recht, strafrecht, gerechtelijk recht
Privaatrecht
• Organisatie van relaties tussen leden van samenleving
• Regelt onderlinge verhoudingen tussen personen
• Contractenrecht, aansprakelijkheidsrecht, goederenrecht
1. Begrip en evolutie van het bestuur
Trias Politica – Horizontale machtenscheiding: Montesquieu
→ checks and balances: meer als een strikte scheiding
o Wetgevende macht: opstellen van algemene
regels
o Uitvoerende macht: beoogt die regels te doen
naleven
o Rechterlijke macht: beslechten van geschillen
Impact horizontale machtenscheiding
Bestuur = organen en instellingen van de uitvoerende macht
Uitzonderingen: Meer dan uitvoerende taken
1) Materieel wetgevende inhoud: algemene draagwijdte → lokale besturen
2) Rechtssprekende functie → bestuurlijke of administratieve rechtscolleges
3) WM en RM nemen ook bestuurlijke beslissingen → vb. personeel aanwerven
Kritiek op Bureaucratiemodel Max Weber
• Uitvoering wat de politiek zegt
• Onderworpen aan formele regels en procedures = beschermen van zichzelf
o depersonaliseren van onderlinge verhoudingen
• Hiërarchisch = ministers, kabinet, …
Nu: Evolutie bestuur = new public management
1) Modernisering: private onderneming schap en concurrentie met privé bedrijven door de
overheid
2) Verzelfstandiging: beroep op gespecialiseerde diensten van private vorm
→ decentralisatie: niet alles kan centraal gebeuren
3) Privatisering: Kerntakendebat = de overheid als stuurman van het algemeen belang →
welke taken essentieel bij de overheid en welke niet
Vb. Banken zijn privé maar overheid zorgt ervoor dat er geen extra taxen komen die een
gevaar zijn voor de burgers
4
,2. Besturen in de gelaagde rechtsorde
Gelaagde rechtsorde – verticale machtenscheiding
Federalisme = spreiding bevoegdheden door autonome rechtsordes → Regels met kracht van
wet
Deconcentratie = delegatie van taken vanuit het centrale bestuur naar lagere instanties
• Onder hiërarchisch toezicht
Decentralisatie = centrale overheid die aan ondergeschikte besturen taken geeft
• Ze blijven onderworpen aan toezicht
• Geen kracht van wet
• Verhouding tussen regering en administratie
Territoriale decentralisatie = aantal algemeen omschreven bevoegdheden worden toegekend
aan overheden die voor een bepaald grondgebied bevoegd zijn bv. gemeenten & provincies
Functionele decentralisatie = centrale niveau kent specifieke bevoegdheden toe aan
overheidsdiensten die in een bepaald beleidsdomein over de nodige expertise beschikken
3. Verhoudingen tussen regelgeving en administratie
Spanningsveld = afbakening tussen politieke gezagsdragers en administratie
Minister en regering zijn afhankelijk van de administratie maar de politieke verantwoordelijkheid
ligt bij de minister → opdraaien voor fouten administratie
1. Spoils system = verkiezingswinnaars vervangen de administratie door personen waarop
ze kunnen vertrouwen
2. Partijpolitisering van administratie vb. afspraken over topfuncties ambtenaren
3. Ministeriële kabinetten/beleidscellen = burg tussen administratie en minister
Administratieve rekenplichtigheid/accountability
= verplichting om verantwoordelijkheid te nemen over genomen beslissingen en wat misloopt
• Beleid motiveren: audits, rapporten en jaarverslagen
• Loyaliteitsverplichting = spreekrecht/plicht (geen zwijgplicht)
• VB. bij kennis van misbruiken moeten ze hier mee naar buiten komen, me krijgt
bescherming en kan niet ontslagen worden
Verantwoordelijkheid
• Ombutsdiensten = klachten over werking overheidsdiensten
• Parlementaire onderzoekscommissies vb. pfos-commissies
• tuchtprocedures
4. Geen codificatie van het bestuursrecht
Oorzaken: we verwachten veel van de overheid
• uitbouw van de sociale staat en de openbare nutsvoorzieningen
• verstedelijking en bevolkingsgroei → planmatig omgaan met grond en ruimte
5
, • industrialisering → meer overheidsingrijpen ter bescherming van veiligheid en milieu
• rampen en crises zetten overheid aan tot noodplannen
Algemeen bestuursrecht = basisprincipes & regels die van toepassing zijn op alle
bestuursorganen en -procedures
• Breed verspreid over supranationale normen
• Fundamentele beginselen en leerstukken zijn enkel rechtsleer en rechtspraak
• Bijzonder bestuursrecht = geheel van rechtsregels die bestuursdomeinen van ruimtelijke
ordening, overheidsopdrachten, ambtenarenrecht, milieurecht, … beheersen
• Rechtsbescherming tegen de overheid = meer conflicten tussen burger en OH
→ Vanaf jaren ’70 rechtsbeginselen laten goedkeuren, ongeschreven.
Codificatie
• voordeel: regels liggen vast + eenvormigheid over begrippen + toegankelijker
• nadeel: het veranderd constant dus we lopen snel achter + veel te complex omdat
Belgisch en Vlaams bestuursrecht niet homogeen is
5. Bijzondere positie van het bestuur
Overheid behartigd het algemeen belang → voorrang op private belang burgers
• discretionaire bevoegdheden = beleidsvrijheid/ruimte = er zijn verschillende opties die
allemaal nuttig zijn maar het bestuur moet kiezen
• gebonden bevoegdheden = toepassing van wettelijke voorwaarden en procedures
Bevoorrechte positie bestuur
• Overheidsgoederen hebben een speciaal statuut = niet alles mogelijk tot beslag want is
nodig voor dienstverlening
• eenzijdige bestuurlijke rechtshandelingen = kan beperkingen opleggen door zijn
vertegenwoordigingsfunctie
Voorrechten van de bestuurlijke rechtshandeling
1. Verbindende kracht = instemming van burger niet vereist, eenzijdig
2. Dwingende kracht, privilège du préalable = geen rechter aan de pas komen om wat de
overheid doet of dit wel conform is
→ art 105 en 108 Gw: gehoorzamen en nadien protesteren
3. Uitvoerbare kracht, privilège de l’exécution = uitvoerbaar zonder tussenkomst rechter
→ rechtshandeling is op zichzelf uitvoerbaar zonder de voorafgaande tussenkomst van
de rechter
Verplichtingen van bestuur
• Onderworpen aan beginselen van behoorlijk bestuur en wetten op de openbare dienst
• algemene beginselen van behoorlijk bestuur
• Interne en externe controles en vormen van toezicht (hiërarchisch of bestuurlijk)
• Formele motivering = overheid moet beslissingen motiveren
• Openbaarheid van bestuur
• Procedures opstarten voor gelijkheid = niet vrij om contractspartij te kiezen
6
, →Verklaard waarom de overheid speciale middelen heeft
6. Horizontale verhouding tussen overheid en burger: inspraak en participatie
Afwijkingen van gemeen recht: er bestaat verschillen tussen het privé en publiek recht voor de
overheid vb. goederen recht is anders voor overheidsgoederen
Horizontalisering = ongelijke verticale verhouding tussen bestuur en burger
Participeren: burger nog steeds betrekken na de verkiezingen → Er is nog geen algemeen
rechtsprincipe van behoorlijk bestuur
• Hoor plicht = alvorens ze een beslissing nemen heeft de overheid de verplichting de
betrokkenen te horen
• Referenda = op lokaal niveau raden en overlegstructuren
• Verdrag van Aarhus = inspraak bij milieu aangelegenheden
➔ Openbaarheid: passief (recht op info) en actief (info leveren)
Alternatieve geschillenbeslechting tussen burger en overheid: gerechtelijke achterstand Raad
van State voorkomen door bemiddeling van een onpartijdige bemiddelaar
7. Enkele centrale thema’s van publiek recht
Hoe ver kan de rechter gaan in toetsing van bestuurshandelingen en ongrondwettelijk verklaren?
→ In Grondwet art 159, toezicht is minder terughoudend geworden
- Centraal toetsingsstelsel: Alleen een speciaal aangewezen hof (zoals een
grondwettelijk hof) mag wetten toetsen aan de grondwet.
- Diffuus toetsingsstelsel: Alle rechters mogen wetten toetsen aan de grondwet.
COVID: rechtsbeslissingen kunnen afhangen van het moment waarbij een beslissing wordt
genomen
Bestuurlijke verzelfstandiging = overdracht van overheidstaken aan interne of externe diensten
→bijzondere regels worden ook toepasselijk op privaatrechtelijke personen
- De OH gebruikt privaatrechtelijke technieken om publieke doelstellingen te
verwezenlijken
- Overheidsbegrip wordt diffuser = grenzen van de overheid zijn moeilijker te begrijpen
7
, H2: Bronnen van het Administratief Recht
1. Internationaal en supranationaal recht
Internationaal = deelnemende staten blijven soeverein & behouden hun nationale
beslissingsbevoegdheid
Supranationaal = staten dragen een deel van hun soevereiniteit over aan een hoger instantie,
maatregelen die in overeenstemming moeten zijn met het hogere recht
Vb. Europese unie, wetgeving die wordt aangenomen vb. richtlijnen, EVRM (vrijheid van
verenging of vrije meningsuiting)
2. Grondwet
Twee functies
1) Organisatie = democratische organisatie van de overheidsmacht
2) Bescherming = beperkingen van de overheid en verankeren fundamentele vrijheden
Uitvoerende macht in handen van de koning op federaal niveau (Art 108/105/107 Gw)
→ regering, nergens staat letterlijk dat de koning de bevoegdheden delegeert aan ministers
(ministerieel of koninklijk besluit)
→ art 33 Gw: alle machten gaan uit van de natie en worden uitgeoefend op de wijze bij de
grondwet bepaald = koning/regering moeten wetten maken
Bijzondere wet hervormingen instelling: deelstatelijk niveau (Art 20/78 BWHI) → enkel
toegewezen bevoegdheden
Gedecentraliseerde federale staat
• Territoriaal = lokale besturen krijgen een verankering in de Gw (art 41, 162 – 166 GW)
• Functioneel = overheidstaken overnemen door verzelfstandigde besturen niet centrale
besturen vb. NMBS, de lijn
Fundamentele vrijheden
Regelementen en veranderingen in de materiele zin moeten dit respecteren
Rechtsbescherming burger
- Art 144-145-146 Gw: Welke rechter is bevoegd voor geschillen tussen burger en
overheid?
- Art 19 Gw: hoe begrip wet interpreteren
- Marginale impact op federaal niveau of de wetgever de bevoegdheden wel heeft gevolgd
3. Wet/ Decreten/ Ordonnanties
Wet in materiële zin: rechtsregel
- elke regel met een algemeen en onpersoonlijk karakter
- die van toepassing is op een onbepaald aantal gevallen
Wet in formele zin: regel of akte die is uitgevaardigd door de wetgevende macht
8
