Hoorcolleges en WG aantekeningen
Hoorcolleges en WG aantekeningen HC 4: Het Emotionele Slachtoffereffect in- 2025/2026.
HC 1
Wat is een slachtoffer?
• Betekenis term slachtoffer
• Ideale slachtoffers
• Slachtoffer hiërarchieën
• Veranderende slachtofferbeelden
• Slachtofferitis
Wat is victimologie?
• Victimologie versus criminologie
• Ontstaansgeschiedenis
• Hedendaagse victimologie
Wat is een slachtoffer
Slachtofferschap = sociale constructie
• Tijd en plaatsgebonden
• Kan verschillen tussen personen (verschillende interpretaties)
Betekenis term slachtoffer
Verschillende definities:
• Vroeger:
o Religieuze betekenis (Van Dijk): ‘het geslachte offerdier’
• Tegenwoordig:
o Van Dale: iemand die door bepaalde gebeurtenissen zwaar getroffen
wordt.
o WvSv (artikel 51 lid 1): degene die als rechtstreeks gevolg van een
strafbaar feit vermogensschade of ander nadeel heeft ondervonden.
Of nabestaande (= indirect slachtoffer)
Het ideale slachtoffer (6 criteria, Christie)
1. Slachtoffer is zwak
2. Slachtoffer verrichte een deugdzame activiteit
3. Slachtoffer treft geen blaam t.a.v. aanwezigheid plaats delict
4. Dader is groot en slecht
5. Dader is onbekend en geen bekende van het slachtoffer
6. Het slachtoffer is sterk genoeg om van zich te doen horen en de status van
slachtoffer te claimen (= erkend worden als slachtoffer)
Cultuur-historische verklaringen
• Christendom (van Dijk)
o Christus als lijdensfiguur
• WOII
o Ervaringen kampslachtoffers/-overlevers (kampsyndromen)
Slachtofferhiërarchieën
Verschillen ‘worthy’ en ‘unworthy’ victims:
• Media-aandacht
o Bepaalde casussen krijgen veel minder media dan anderen
,Hoorcolleges en WG aantekeningen
• Wetenschappelijke aandacht
o Veel onderzoek naar:
▪ Huiselijk geweld tegen vrouwen
▪ Seksueel geweld tegen vrouwen
▪ Seksueel misbruik van kinderen
▪ Mensenhandel
▪ Geweld tegen overheidsfunctionarissen
o Veel minder onderzoek naar:
▪ Andere geweldsvormen dan bovengenoemde
▪ Slachtofferschap van fraude
▪ Slachtofferschap van cybercrime (maar neemt toe)
• Wettelijke bescherming
o Algemene regelgeving met beperkte werking:
▪ Spreekrecht (bij strafbaar feit waarbij veroordeelde vervolgd
wordt voor iets wat een gevangenisstraf kan krijgen van 8
jaar of meer OF zedendelicten)
▪ Informatiegesprek met OvJ
▪ Schadefonds Geweldsmisdrijven
o Regelgeving voor specifieke groepen:
▪ Mensenhandel (B9-regeling)
▪ Geweld tegen kinderen (schadefonds geweldsmisdrijven)
▪ Geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld (wet tijdelijk
huisverbod)
▪ Geweld tegen werknemers met een publieke taak (circulaire
PTSS Politie)
• Wetsuitvoering
Cultuur-historische verklaringen
• Specifieke gebeurtenissen
• Slachtofferbewegingen
• Radio, televisie en het internet en social media
Veranderende slachtofferbeelden
Onder invloed van de tijdsgeest kan alsnog de slachtofferstatus worden
verworven
Slachtofferitis
De afgelopen decennia is in toenemende mate de slachtofferstatus toegekend
aan mensen die getroffen zijn door vervelende, nare gebeurtenissen. Soms
neemt dat schijnbaar ridicule vormen aan. Victimologen spreken in dit verband
daarom wel eens van ‘slachtofferitis. Slachtofferschap is een subjectieve
beleving.
Wat is victimologie?
Definitie van Dijk: “Victimologie kan globaal worden omschreven als de studie
van de kenmerken van personen die getroffen worden door misdrijven, de
materiële en immateriële gevolgen die zij daarvan ondervinden en de
maatschappelijke reacties daarop, waaronder de hulpverlening aan slachtoffers,
de toekenning van rechten in het strafproces of deelname aan andere formele of
informele vormen van conflictoplossing.”
Victimologie versus criminologie
,Hoorcolleges en WG aantekeningen
• Criminologen houden zich bezig met de vraag waarom bepaalde individuen
crimineel worden, wat daar de gevolgen van zijn (voor de dader) en welke
implicaties dat heeft voor wetgeving en beleid (straffen en preventie).
• Victimologen houden zich bezig met de vraag waarom bepaalde individuen
slachtoffer worden, wat daar de gevolgen van zijn (voor het slachtoffer) en
welke implicaties dat heeft voor wetgeving en beleid (slachtofferrechten en
hulpverlening).
• Toch is de victimologie niet per sé het spiegelbeeld van de criminologie.
Victimologen houden zich namelijk ook bezig met hele andere vormen van
slachtofferschap dan alleen slachtofferschap van criminaliteit. Ze houden
zich bijvoorbeeld ook bezig met de slachtoffers van natuurrampen en
grensoverschrijdend gedrag. Aan het einde van het college kom ik hier op
terug.
Kernvragen
• Wat is slachtofferschap
• Wie wordt er slachtoffer?
• Wat zijn de gevolgen van slachtofferschap?
• Wat kunnen we eraan doen?
Ontstaansgeschiedenis
• Grondleggers:
o Internationaal:
▪ Hans von Hentig
▪ Benjamin Mendelsohn
▪ Mardi Horowitz
• Grondlegger van de Posttraumatische Stressstoornis
o Nederland:
▪ Willem Nagel
• Hij was de eerste Nederlandse criminoloog die
aandacht vroeg voor het slachtoffer. Voor zijn
promotieonderzoek nam hij vragenlijsten af onder
slachtoffers in de plaats Oss. Deze plaats werd in de
jaren ‘30 van de vorige eeuw geteisterd door een golf
van criminaliteit. Nagel wilde weten hoe de slachtoffers
de afwikkeling van materiële schade hadden ervaren.
Helaas zijn de meeste vragenlijsten tijdens de oorlog
verloren gegaan en kon hij de vragenlijsten niet
gebruiken voor zijn proefschrift.
▪ Jan Bastiaans
Strafrechtelijke of interactionistische victimologie
Von Hentig:
• 1941: on the interaction between perpetrator and victim.
• 1948: the criminal land his victim
• Twee uitgangspunten:
o Strafrecht bepaalt grenzen victimologie
o Interactie daders en slachtoffers: welke rol speelde het slachtoffer
bij de totstandkoming van het misdrijf?
Mendelsohn:
• 1956: une nouvelle branch de la science biopsycho-social: la victimology
, Hoorcolleges en WG aantekeningen
• Slachtoffertypologieën: speculatieve, niet door theorie en empirie
gestuurde categorisaties op basis van hoeveelheid eigen schuld:
o 1. Compleet onschuldige slachtoffers
o 2. Slachtoffers die een beetje schuld hebben
o 3. Slachtoffers die net zo schuldig zijn als de dader
o 4. Slachtoffers die meer schuld hebben dan de dader
o 5. Slachtoffers die zelf strafbare feiten plegen en daarbij slachtoffer
worden
o 6. Mensen die zich voordoen als slachtoffer om iemand anders (ten
onrechte) straf te laten krijgen
• Mendelsohn heeft in een publicatie uit 1956 de term ‘victimologie’ voor het
eerst geïntroduceerd. Hij pleitte daarin voor de wetenschappelijke
bestudering van de materiële en immateriële problemen waarmee
slachtoffers worden geconfronteerd. Deze bestudering zou volgens hem
niet alleen betrekking moeten hebben op slachtoffers van criminaliteit,
maar ook op andere vormen van slachtofferschap. Hij nam hiermee
ogenschijnlijk afstand van zijn eerdere werk, waarin hij slachtoffers van
criminaliteit categoriseerde op basis van hun mate van eigen schuld.
Patterns in criminal homicide (Wolfgang, 1958)
• Studie naar 588 moorden in Philadelphia (1948-1952)
• Onder meer:
o Alcoholgebruik speelt vaak een rol (2/3e gevallen)
o Dader en slachtoffer zijn bekenden van elkaar (1/2e gevallen)
o Victim precipitation (1/4e gevallen)
▪ Bijdrage die slachtoffers zelf hebben gespeeld bij de
totstandkoming van het delict
Patterns of forcible rape (Amir, 1971)
• Studie naar 646 verkrachtingen in Philadelphia (1958-1960)
• Onder meer:
o 19% gewelddadige verkrachtingen victim-precipitated
• Amir kreeg veel kritiek, met name uit feministische hoek, omdat hij zich
zou hebben schuldig gemaakt aan ‘victim blaming’ door zich te focussen
op factoren die mogelijk iets zeggen over de eigen rol van het slachtoffer.
(kwam door het boek against our will van Susan Brownmiller)
• Door de bril van nu zou je anderzijds ook kunnen aanvoeren dat Amir (en
zijn voorgangers) voor het eerst aandacht had voor gedragingen en/of
kenmerken van slachtoffers die (mede) bepalend waren voor het risico dat
zij liepen. Slachtoffergerelateerde risicofactoren lijken overigens nog
steeds een taboe binnen de victimologie te zijn.
Victomologie (Nagel, 1959)
Resistution to victims of crime (Schafer, 1960) behoefte slachtoffer aan
vergelding en compensatie
Nagel en Schafer zijn niet alleen geïnteresseerd in de rol die het slachtoffer in
de totstandkoming van het misdrijf heeft gehad en vragen ook aandacht voor hun
belangen en behoeften met betrekking tot de strafrechtelijke reactie op het
misdrijf: zij zijn van mening dat hier rekening mee moet worden gehouden,
bijvoorbeeld door vergoeding voor materiële schade toe te kennen.
Hulpverleningsvictimologie
Hoorcolleges en WG aantekeningen HC 4: Het Emotionele Slachtoffereffect in- 2025/2026.
HC 1
Wat is een slachtoffer?
• Betekenis term slachtoffer
• Ideale slachtoffers
• Slachtoffer hiërarchieën
• Veranderende slachtofferbeelden
• Slachtofferitis
Wat is victimologie?
• Victimologie versus criminologie
• Ontstaansgeschiedenis
• Hedendaagse victimologie
Wat is een slachtoffer
Slachtofferschap = sociale constructie
• Tijd en plaatsgebonden
• Kan verschillen tussen personen (verschillende interpretaties)
Betekenis term slachtoffer
Verschillende definities:
• Vroeger:
o Religieuze betekenis (Van Dijk): ‘het geslachte offerdier’
• Tegenwoordig:
o Van Dale: iemand die door bepaalde gebeurtenissen zwaar getroffen
wordt.
o WvSv (artikel 51 lid 1): degene die als rechtstreeks gevolg van een
strafbaar feit vermogensschade of ander nadeel heeft ondervonden.
Of nabestaande (= indirect slachtoffer)
Het ideale slachtoffer (6 criteria, Christie)
1. Slachtoffer is zwak
2. Slachtoffer verrichte een deugdzame activiteit
3. Slachtoffer treft geen blaam t.a.v. aanwezigheid plaats delict
4. Dader is groot en slecht
5. Dader is onbekend en geen bekende van het slachtoffer
6. Het slachtoffer is sterk genoeg om van zich te doen horen en de status van
slachtoffer te claimen (= erkend worden als slachtoffer)
Cultuur-historische verklaringen
• Christendom (van Dijk)
o Christus als lijdensfiguur
• WOII
o Ervaringen kampslachtoffers/-overlevers (kampsyndromen)
Slachtofferhiërarchieën
Verschillen ‘worthy’ en ‘unworthy’ victims:
• Media-aandacht
o Bepaalde casussen krijgen veel minder media dan anderen
,Hoorcolleges en WG aantekeningen
• Wetenschappelijke aandacht
o Veel onderzoek naar:
▪ Huiselijk geweld tegen vrouwen
▪ Seksueel geweld tegen vrouwen
▪ Seksueel misbruik van kinderen
▪ Mensenhandel
▪ Geweld tegen overheidsfunctionarissen
o Veel minder onderzoek naar:
▪ Andere geweldsvormen dan bovengenoemde
▪ Slachtofferschap van fraude
▪ Slachtofferschap van cybercrime (maar neemt toe)
• Wettelijke bescherming
o Algemene regelgeving met beperkte werking:
▪ Spreekrecht (bij strafbaar feit waarbij veroordeelde vervolgd
wordt voor iets wat een gevangenisstraf kan krijgen van 8
jaar of meer OF zedendelicten)
▪ Informatiegesprek met OvJ
▪ Schadefonds Geweldsmisdrijven
o Regelgeving voor specifieke groepen:
▪ Mensenhandel (B9-regeling)
▪ Geweld tegen kinderen (schadefonds geweldsmisdrijven)
▪ Geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld (wet tijdelijk
huisverbod)
▪ Geweld tegen werknemers met een publieke taak (circulaire
PTSS Politie)
• Wetsuitvoering
Cultuur-historische verklaringen
• Specifieke gebeurtenissen
• Slachtofferbewegingen
• Radio, televisie en het internet en social media
Veranderende slachtofferbeelden
Onder invloed van de tijdsgeest kan alsnog de slachtofferstatus worden
verworven
Slachtofferitis
De afgelopen decennia is in toenemende mate de slachtofferstatus toegekend
aan mensen die getroffen zijn door vervelende, nare gebeurtenissen. Soms
neemt dat schijnbaar ridicule vormen aan. Victimologen spreken in dit verband
daarom wel eens van ‘slachtofferitis. Slachtofferschap is een subjectieve
beleving.
Wat is victimologie?
Definitie van Dijk: “Victimologie kan globaal worden omschreven als de studie
van de kenmerken van personen die getroffen worden door misdrijven, de
materiële en immateriële gevolgen die zij daarvan ondervinden en de
maatschappelijke reacties daarop, waaronder de hulpverlening aan slachtoffers,
de toekenning van rechten in het strafproces of deelname aan andere formele of
informele vormen van conflictoplossing.”
Victimologie versus criminologie
,Hoorcolleges en WG aantekeningen
• Criminologen houden zich bezig met de vraag waarom bepaalde individuen
crimineel worden, wat daar de gevolgen van zijn (voor de dader) en welke
implicaties dat heeft voor wetgeving en beleid (straffen en preventie).
• Victimologen houden zich bezig met de vraag waarom bepaalde individuen
slachtoffer worden, wat daar de gevolgen van zijn (voor het slachtoffer) en
welke implicaties dat heeft voor wetgeving en beleid (slachtofferrechten en
hulpverlening).
• Toch is de victimologie niet per sé het spiegelbeeld van de criminologie.
Victimologen houden zich namelijk ook bezig met hele andere vormen van
slachtofferschap dan alleen slachtofferschap van criminaliteit. Ze houden
zich bijvoorbeeld ook bezig met de slachtoffers van natuurrampen en
grensoverschrijdend gedrag. Aan het einde van het college kom ik hier op
terug.
Kernvragen
• Wat is slachtofferschap
• Wie wordt er slachtoffer?
• Wat zijn de gevolgen van slachtofferschap?
• Wat kunnen we eraan doen?
Ontstaansgeschiedenis
• Grondleggers:
o Internationaal:
▪ Hans von Hentig
▪ Benjamin Mendelsohn
▪ Mardi Horowitz
• Grondlegger van de Posttraumatische Stressstoornis
o Nederland:
▪ Willem Nagel
• Hij was de eerste Nederlandse criminoloog die
aandacht vroeg voor het slachtoffer. Voor zijn
promotieonderzoek nam hij vragenlijsten af onder
slachtoffers in de plaats Oss. Deze plaats werd in de
jaren ‘30 van de vorige eeuw geteisterd door een golf
van criminaliteit. Nagel wilde weten hoe de slachtoffers
de afwikkeling van materiële schade hadden ervaren.
Helaas zijn de meeste vragenlijsten tijdens de oorlog
verloren gegaan en kon hij de vragenlijsten niet
gebruiken voor zijn proefschrift.
▪ Jan Bastiaans
Strafrechtelijke of interactionistische victimologie
Von Hentig:
• 1941: on the interaction between perpetrator and victim.
• 1948: the criminal land his victim
• Twee uitgangspunten:
o Strafrecht bepaalt grenzen victimologie
o Interactie daders en slachtoffers: welke rol speelde het slachtoffer
bij de totstandkoming van het misdrijf?
Mendelsohn:
• 1956: une nouvelle branch de la science biopsycho-social: la victimology
, Hoorcolleges en WG aantekeningen
• Slachtoffertypologieën: speculatieve, niet door theorie en empirie
gestuurde categorisaties op basis van hoeveelheid eigen schuld:
o 1. Compleet onschuldige slachtoffers
o 2. Slachtoffers die een beetje schuld hebben
o 3. Slachtoffers die net zo schuldig zijn als de dader
o 4. Slachtoffers die meer schuld hebben dan de dader
o 5. Slachtoffers die zelf strafbare feiten plegen en daarbij slachtoffer
worden
o 6. Mensen die zich voordoen als slachtoffer om iemand anders (ten
onrechte) straf te laten krijgen
• Mendelsohn heeft in een publicatie uit 1956 de term ‘victimologie’ voor het
eerst geïntroduceerd. Hij pleitte daarin voor de wetenschappelijke
bestudering van de materiële en immateriële problemen waarmee
slachtoffers worden geconfronteerd. Deze bestudering zou volgens hem
niet alleen betrekking moeten hebben op slachtoffers van criminaliteit,
maar ook op andere vormen van slachtofferschap. Hij nam hiermee
ogenschijnlijk afstand van zijn eerdere werk, waarin hij slachtoffers van
criminaliteit categoriseerde op basis van hun mate van eigen schuld.
Patterns in criminal homicide (Wolfgang, 1958)
• Studie naar 588 moorden in Philadelphia (1948-1952)
• Onder meer:
o Alcoholgebruik speelt vaak een rol (2/3e gevallen)
o Dader en slachtoffer zijn bekenden van elkaar (1/2e gevallen)
o Victim precipitation (1/4e gevallen)
▪ Bijdrage die slachtoffers zelf hebben gespeeld bij de
totstandkoming van het delict
Patterns of forcible rape (Amir, 1971)
• Studie naar 646 verkrachtingen in Philadelphia (1958-1960)
• Onder meer:
o 19% gewelddadige verkrachtingen victim-precipitated
• Amir kreeg veel kritiek, met name uit feministische hoek, omdat hij zich
zou hebben schuldig gemaakt aan ‘victim blaming’ door zich te focussen
op factoren die mogelijk iets zeggen over de eigen rol van het slachtoffer.
(kwam door het boek against our will van Susan Brownmiller)
• Door de bril van nu zou je anderzijds ook kunnen aanvoeren dat Amir (en
zijn voorgangers) voor het eerst aandacht had voor gedragingen en/of
kenmerken van slachtoffers die (mede) bepalend waren voor het risico dat
zij liepen. Slachtoffergerelateerde risicofactoren lijken overigens nog
steeds een taboe binnen de victimologie te zijn.
Victomologie (Nagel, 1959)
Resistution to victims of crime (Schafer, 1960) behoefte slachtoffer aan
vergelding en compensatie
Nagel en Schafer zijn niet alleen geïnteresseerd in de rol die het slachtoffer in
de totstandkoming van het misdrijf heeft gehad en vragen ook aandacht voor hun
belangen en behoeften met betrekking tot de strafrechtelijke reactie op het
misdrijf: zij zijn van mening dat hier rekening mee moet worden gehouden,
bijvoorbeeld door vergoeding voor materiële schade toe te kennen.
Hulpverleningsvictimologie
