Structuur en Conflict in het Globale Zuiden: Les 1-11 Overzicht; Compleet
2025/2026.
LES 1: INLEIDING
1. Globale Zuiden (Global South)
Het Globale Zuiden verwijst niet uitsluitend naar een geografisch gebied, maar is eerder een politiek en sociaal concept.
Volgens de slides:
⇨ Het omvat regio’s die een gedeelde geschiedenis van kolonialisme hebben.
⇨ De term wijst op structurele kenmerken zoals economische ongelijkheid, machtsrelaties en politieke marginalisatie
t.o.v. het Globale Noorden.
⇨ Het begrip benadrukt interconnecties binnen het wereldsysteem (globalisering) en maakt machtsrelaties zichtbaar.
⇨ Belangrijk is ook dat globale zuiden niet louter geografisch is: er bestaan ook “Zuiden in het Noorden” en “Noorden in
het Zuiden” (Mahler 2018).
⇨ Het Globale Zuiden is dus ook een politieke verbeelding, eerder dan een strikt geografisch afgebakende zone.
⇨ “Zuiden”: als gedeelde geschiedenis; “globaal”: als geografische plaats
+ concept is en blijft een sociale constructie (zonder globale zuiden bestaat er geen Westen)
⇨ In constructie van zo’n wereldbeeld schuilt een machtsrelatie
⇨ = eurocentrisme (het westen met liberale democratie als universeel model)
⇨ Niet kijken naar het Globale Zuiden als de ANDER, maar als integraal onderdeel van ONZE globalisering
2. Derde Wereld
De term Derde Wereld ontstond tijdens de Koude Oorlog om landen aan te duiden die noch tot het kapitalistische Westen
(Eerste Wereld), noch tot het communistische Oosten (Tweede Wereld) behoorden.
⇨ Deze landen waren vaak pas onafhankelijk geworden van koloniale overheersing.
⇨ In de presentatie wordt het gelijkgesteld aan termen zoals ‘ontwikkelingslanden’ of ‘niet-Westerse wereld’.
⇨ De term draagt vandaag de dag een zekere ideologische en historische lading: “A world of protest, a whirlwind of
creative activity” (Prashad 2012).
⇨ De Derde Wereld wordt hier dus ook gezien als een ruimte van verzet en creativiteit, niet enkel als 'achtergebleven'.
3. Eurocentrisme
Eurocentrisme is een manier van denken waarbij de Europese (Westerse) geschiedenis, normen en waarden als universeel
en superieur worden beschouwd.
⇨ Samir Amin noemt het een cultureel fenomeen dat ervan uitgaat dat culturele verschillen de loop van de geschiedenis
bepalen (wij vs. zij).
⇨ Eurocentrisme doet zich voor als universeel, maar is in feite anti-universalistisch: het plaatst het Westen als model dat
anderen zouden moeten imiteren.
⇨ Het negeert structurele dynamieken binnen het wereldsysteem, zoals koloniale uitbuiting.
⇨ De presentatie waarschuwt voor het gevaar van Eurocentrisme in de studie van het Globale Zuiden, omdat het de
"Ander" reduceert tot een afwijking van het Westerse model.
⇨ Er wordt gepleit voor een kritisch, niet-eurocentrisch perspectief, dat de geschiedenis vanuit meerdere invalshoeken
vertelt.
Welke structuren?
⇨ Globalisering en de manier waarop die tot stand kwam
⇨ De samenhang tussen deze structuren en conflicten moeten begrepen worden
⇨ “Als de global-village achterstandswijken heeft dan is dat omdat de zegeningen en de vloeken van de moderniteit zeer
ongelijk zijn verdeeld over de wereld. En niet omdat het licht van de moderniteit nog niet is doorgedrongen in die
achterstandswijken. Rijkdom en autonomie in het ene deel van de wereld, maar ook armoede en afhankelijkheid in het
andere deel zijn beide resultanten van een en dezelfde moderniteit; resultanten van dezelfde ‘vooruitgang’”.
Hoe vertellen we de geschiedenis van de globalisering?
⇨ The naming of the “fact” is itself a narrative of power disguised as innocence. Would anyone care to celebrate the
“Castilian invasion of the Bahamas”? Yet this phrasing is somewhat closer to what happened on October 12, 1492, than
,1
, “the discovery of America.” Naming the fact thus already imposes a reading and many historical controversies boil
down to who has the power to name what. To call “discovery” the first invasions of inhabited lands by Europeans is an
exercise in Eurocentric power that already frames future narratives of the event so described.”
⇨ Dubbele betekenis woord “geschiedenis”: datgene wat er gebeurde VS datgene wat men vertelt dat er gebeurde
⇨ In de vraagstelling hierboven zit al een veronderstelling (welk perspectief wordt ingenomen)
⇨ Waar begint het verhaal = altijd een subjectieve, politieke keuze
4. Raciaal kapitalisme (zie ook Kundnani)
Raciaal kapitalisme verwijst naar een vorm van kapitalisme waarin ‘ras’ (en ook gender) wordt ingezet als mechanisme van
waardecreatie:
⇨ Volgens de slides: "‘Ras’ (& gender): ook vormen van waardecreatie – ze maken ‘goedkoper’”.
⇨ Historisch gezien betekent dit dat het kapitalistische systeem structureel verbonden is met raciale ongelijkheid,
slavernij, kolonialisme en uitbuiting van mensen van kleur.
⇨ Belangrijke denkers in dit verband: Cedric Robinson, Angela Davis, Ruth Wilson Gilmore, Robin Kelley.
⇨ Kundnani, auteur van Wat is antiracisme? En waarom rijmt dat op antikapitalisme?, stelt dat je racisme en kapitalisme
niet los van elkaar kunt bestrijden – ze zijn systemisch verweven.
⇨ Dit begrip is cruciaal om conflicten en ongelijkheden in het Globale Zuiden te begrijpen: niet als ‘achterstand’, maar als
gevolg van historisch gegroeide wereldsystemen gebaseerd op uitbuiting en uitsluiting.
⇨ Twee tendensen: geografische expansie (kolonisering en neokolonialisme) en intensieve expansie (steeds meer
domeinen)
⇨ Twee machtssystemen: kapitaal en ras
2
, LES 2: GEBOORTE VAN EEN NIEUW WERELDSYSTEEM
Vooraf: Aziatische wereldsysteem met China als grootmacht en Europa als periferie
⇨ Europa enkel via grootsteden met monopolie in relatie met andere wereldsystemen
Zijderoute
⇨ Verwijst naar het pre-Europese Aziatische wereldsysteem, waarin handel tussen grootmachten (China, India,
Ottomaanse rijk) floreerde.
⇨ Laat zien dat globalisering vóór Europa bestond.
⇨ In de les wordt dit gebruikt om het idee te doorprikken dat Europa het centrum van de wereldgeschiedenis zou zijn
geweest.
⇨ Een netwerk van handelsroutes tussen China, India, de islamitische wereld en Europa. Het bewijst dat globalisering niet
begon bij Europa, maar al bestond dankzij Aziatische hegemonieën.
China als grootmacht
⇨ Verklaarde drang Europa om er toegang tot te krijgen (zie Columbus)
Zheng He
⇨ Chinese admiraal die grote wereldreizen maakte vóór Columbus.
⇨ In de les relevant om te tonen dat Europa niet de enige ontdekkende beschaving was — eerder een van de laatsten.
⇨ Chinese admiraal die enorme maritieme expedities leidde in de 15e eeuw. Zijn reizen tonen dat China maritieme
macht had, maar bewust niet koos voor wereldwijde dominantie.
Tenochtitlan
⇨ Azteekse hoofdstad, een van de grootste steden ter wereld rond 1500.
⇨ In de les benadrukt als bewijs van de technologische en culturele complexiteit van
precolumbiaanse Amerika.
⇨ Breekt met het koloniaal narratief van “lege continenten” en “barbaarse volkeren”.
⇨ Rond 1500 een van de grootste steden ter wereld, met hoogstaande technologie,
architectuur en bestuur. Bewijs van geavanceerde Amerikaanse beschavingen.
Bronzen beelden van Benin
⇨ Illustreren de geavanceerde Afrikaanse beschavingen vóór de kolonisatie.
⇨ Worden in de les aangehaald om het idee van Afrika als primitief of hulpeloos te
weerleggen.
⇨ Europeanen geloofden niet dat Afrikanen hiertoe in staat waren (dehumanisering als
techniek)
Mansa Moussa
⇨ Toonbeeld van een rijk en machtig Afrikaans rijk (Mali).
⇨ In de les gebruikt om te wijzen op Afrika’s integratie in globale handelsnetwerken vóór de Europese overheersing.
⇨ = trans-Saharaanse handel
Europa’s opkomst: structurele verschuiving
De overgang van feodale landbouwsamenlevingen naar een economie gebaseerd op handel en kapitaalaccumulatie.
Feodalisme
⇨ Een systeem waarin aristocratische elites rijkdom en macht haalden uit land en landbouwarbeid. Basis van de
middeleeuwse Europese economie.
Protokapitalisme
3
2025/2026.
LES 1: INLEIDING
1. Globale Zuiden (Global South)
Het Globale Zuiden verwijst niet uitsluitend naar een geografisch gebied, maar is eerder een politiek en sociaal concept.
Volgens de slides:
⇨ Het omvat regio’s die een gedeelde geschiedenis van kolonialisme hebben.
⇨ De term wijst op structurele kenmerken zoals economische ongelijkheid, machtsrelaties en politieke marginalisatie
t.o.v. het Globale Noorden.
⇨ Het begrip benadrukt interconnecties binnen het wereldsysteem (globalisering) en maakt machtsrelaties zichtbaar.
⇨ Belangrijk is ook dat globale zuiden niet louter geografisch is: er bestaan ook “Zuiden in het Noorden” en “Noorden in
het Zuiden” (Mahler 2018).
⇨ Het Globale Zuiden is dus ook een politieke verbeelding, eerder dan een strikt geografisch afgebakende zone.
⇨ “Zuiden”: als gedeelde geschiedenis; “globaal”: als geografische plaats
+ concept is en blijft een sociale constructie (zonder globale zuiden bestaat er geen Westen)
⇨ In constructie van zo’n wereldbeeld schuilt een machtsrelatie
⇨ = eurocentrisme (het westen met liberale democratie als universeel model)
⇨ Niet kijken naar het Globale Zuiden als de ANDER, maar als integraal onderdeel van ONZE globalisering
2. Derde Wereld
De term Derde Wereld ontstond tijdens de Koude Oorlog om landen aan te duiden die noch tot het kapitalistische Westen
(Eerste Wereld), noch tot het communistische Oosten (Tweede Wereld) behoorden.
⇨ Deze landen waren vaak pas onafhankelijk geworden van koloniale overheersing.
⇨ In de presentatie wordt het gelijkgesteld aan termen zoals ‘ontwikkelingslanden’ of ‘niet-Westerse wereld’.
⇨ De term draagt vandaag de dag een zekere ideologische en historische lading: “A world of protest, a whirlwind of
creative activity” (Prashad 2012).
⇨ De Derde Wereld wordt hier dus ook gezien als een ruimte van verzet en creativiteit, niet enkel als 'achtergebleven'.
3. Eurocentrisme
Eurocentrisme is een manier van denken waarbij de Europese (Westerse) geschiedenis, normen en waarden als universeel
en superieur worden beschouwd.
⇨ Samir Amin noemt het een cultureel fenomeen dat ervan uitgaat dat culturele verschillen de loop van de geschiedenis
bepalen (wij vs. zij).
⇨ Eurocentrisme doet zich voor als universeel, maar is in feite anti-universalistisch: het plaatst het Westen als model dat
anderen zouden moeten imiteren.
⇨ Het negeert structurele dynamieken binnen het wereldsysteem, zoals koloniale uitbuiting.
⇨ De presentatie waarschuwt voor het gevaar van Eurocentrisme in de studie van het Globale Zuiden, omdat het de
"Ander" reduceert tot een afwijking van het Westerse model.
⇨ Er wordt gepleit voor een kritisch, niet-eurocentrisch perspectief, dat de geschiedenis vanuit meerdere invalshoeken
vertelt.
Welke structuren?
⇨ Globalisering en de manier waarop die tot stand kwam
⇨ De samenhang tussen deze structuren en conflicten moeten begrepen worden
⇨ “Als de global-village achterstandswijken heeft dan is dat omdat de zegeningen en de vloeken van de moderniteit zeer
ongelijk zijn verdeeld over de wereld. En niet omdat het licht van de moderniteit nog niet is doorgedrongen in die
achterstandswijken. Rijkdom en autonomie in het ene deel van de wereld, maar ook armoede en afhankelijkheid in het
andere deel zijn beide resultanten van een en dezelfde moderniteit; resultanten van dezelfde ‘vooruitgang’”.
Hoe vertellen we de geschiedenis van de globalisering?
⇨ The naming of the “fact” is itself a narrative of power disguised as innocence. Would anyone care to celebrate the
“Castilian invasion of the Bahamas”? Yet this phrasing is somewhat closer to what happened on October 12, 1492, than
,1
, “the discovery of America.” Naming the fact thus already imposes a reading and many historical controversies boil
down to who has the power to name what. To call “discovery” the first invasions of inhabited lands by Europeans is an
exercise in Eurocentric power that already frames future narratives of the event so described.”
⇨ Dubbele betekenis woord “geschiedenis”: datgene wat er gebeurde VS datgene wat men vertelt dat er gebeurde
⇨ In de vraagstelling hierboven zit al een veronderstelling (welk perspectief wordt ingenomen)
⇨ Waar begint het verhaal = altijd een subjectieve, politieke keuze
4. Raciaal kapitalisme (zie ook Kundnani)
Raciaal kapitalisme verwijst naar een vorm van kapitalisme waarin ‘ras’ (en ook gender) wordt ingezet als mechanisme van
waardecreatie:
⇨ Volgens de slides: "‘Ras’ (& gender): ook vormen van waardecreatie – ze maken ‘goedkoper’”.
⇨ Historisch gezien betekent dit dat het kapitalistische systeem structureel verbonden is met raciale ongelijkheid,
slavernij, kolonialisme en uitbuiting van mensen van kleur.
⇨ Belangrijke denkers in dit verband: Cedric Robinson, Angela Davis, Ruth Wilson Gilmore, Robin Kelley.
⇨ Kundnani, auteur van Wat is antiracisme? En waarom rijmt dat op antikapitalisme?, stelt dat je racisme en kapitalisme
niet los van elkaar kunt bestrijden – ze zijn systemisch verweven.
⇨ Dit begrip is cruciaal om conflicten en ongelijkheden in het Globale Zuiden te begrijpen: niet als ‘achterstand’, maar als
gevolg van historisch gegroeide wereldsystemen gebaseerd op uitbuiting en uitsluiting.
⇨ Twee tendensen: geografische expansie (kolonisering en neokolonialisme) en intensieve expansie (steeds meer
domeinen)
⇨ Twee machtssystemen: kapitaal en ras
2
, LES 2: GEBOORTE VAN EEN NIEUW WERELDSYSTEEM
Vooraf: Aziatische wereldsysteem met China als grootmacht en Europa als periferie
⇨ Europa enkel via grootsteden met monopolie in relatie met andere wereldsystemen
Zijderoute
⇨ Verwijst naar het pre-Europese Aziatische wereldsysteem, waarin handel tussen grootmachten (China, India,
Ottomaanse rijk) floreerde.
⇨ Laat zien dat globalisering vóór Europa bestond.
⇨ In de les wordt dit gebruikt om het idee te doorprikken dat Europa het centrum van de wereldgeschiedenis zou zijn
geweest.
⇨ Een netwerk van handelsroutes tussen China, India, de islamitische wereld en Europa. Het bewijst dat globalisering niet
begon bij Europa, maar al bestond dankzij Aziatische hegemonieën.
China als grootmacht
⇨ Verklaarde drang Europa om er toegang tot te krijgen (zie Columbus)
Zheng He
⇨ Chinese admiraal die grote wereldreizen maakte vóór Columbus.
⇨ In de les relevant om te tonen dat Europa niet de enige ontdekkende beschaving was — eerder een van de laatsten.
⇨ Chinese admiraal die enorme maritieme expedities leidde in de 15e eeuw. Zijn reizen tonen dat China maritieme
macht had, maar bewust niet koos voor wereldwijde dominantie.
Tenochtitlan
⇨ Azteekse hoofdstad, een van de grootste steden ter wereld rond 1500.
⇨ In de les benadrukt als bewijs van de technologische en culturele complexiteit van
precolumbiaanse Amerika.
⇨ Breekt met het koloniaal narratief van “lege continenten” en “barbaarse volkeren”.
⇨ Rond 1500 een van de grootste steden ter wereld, met hoogstaande technologie,
architectuur en bestuur. Bewijs van geavanceerde Amerikaanse beschavingen.
Bronzen beelden van Benin
⇨ Illustreren de geavanceerde Afrikaanse beschavingen vóór de kolonisatie.
⇨ Worden in de les aangehaald om het idee van Afrika als primitief of hulpeloos te
weerleggen.
⇨ Europeanen geloofden niet dat Afrikanen hiertoe in staat waren (dehumanisering als
techniek)
Mansa Moussa
⇨ Toonbeeld van een rijk en machtig Afrikaans rijk (Mali).
⇨ In de les gebruikt om te wijzen op Afrika’s integratie in globale handelsnetwerken vóór de Europese overheersing.
⇨ = trans-Saharaanse handel
Europa’s opkomst: structurele verschuiving
De overgang van feodale landbouwsamenlevingen naar een economie gebaseerd op handel en kapitaalaccumulatie.
Feodalisme
⇨ Een systeem waarin aristocratische elites rijkdom en macht haalden uit land en landbouwarbeid. Basis van de
middeleeuwse Europese economie.
Protokapitalisme
3
