Juridische en ethische aspecten van opvoeding en ontwikkeling samenvatting

Hoorcollege 1 – Afstamming en gezag
Leerdoelen:
Wat is afstemming en gezag?
Hoe ‘ontstaan’ afstamming en gezag?
Positie van de minderjarige
Afleiden uit casus wie juridisch ouder is en gezag uitoefent


Afstamming = familierechtelijke relatie tussen kind en ouders = juridisch ouderschap gaat over wie
er voor de wet de ouder van een kind is. Dat zijn niet altijd dezelfde personen als de biologische
ouders, bv. bij adoptie. Het juridisch ouderschap is voor altijd, tenzij kind geadopteerd wordt. Een
overleden ouder of naar een ander werelddeel verhuisde ouder blijven ook gewoon juridisch ouder.

De wet verbindt de volgende gevolgen aan het juridisch ouderschap:
- Gezag: juridische ouders mogen kind opvoeden en hebben zeggenschap over het kind
- Omgang: ouder en kind mogen elkaar regelmatig zien (relevant als ouder geen gezag heeft)
- Onderhoudsplichtig: juridisch ouders zijn verplicht om de kosten te dragen van de verzorging
en opvoeding van hun kind
- Familienaam: kind krijgt achternaam van een van de juridische ouders
- Erfrecht: kind is wettelijke erfgenaam van juridische ouders
- Nationaliteit: kind krijgt Nederlandse nationaliteit als een van de juridische ouders ook de
Nederlandse nationaliteit heeft
- Tijdens juridische procedures hebben de juridische ouders bepaalde rechten als de
rechtszaak over hun minderjarige kind gaat
Juridisch ouderschap en gezag (beslissingsbevoegdheid) gaan vaak samen maar niet altijd. Het gezag
eindigt automatisch als het kind 18 jaar wordt. Er mogen maximaal 2 ouders juridisch ouder zijn en
gezag uitoefenen.
Minderjarigen staan onder het wettelijke vereiste gezag, degene die gezag uitoefent over een kind:
- Is verantwoordelijk voor de verzorging en opvoeding van het kind
o Ouders hebben hierin vrijheid, maar er zijn beperkingen zoals de leerplicht
- Verricht juridische handelingen namens het kind
- Beheert het vermogen (bezittingen) van het kind

Als het gezag door de ouders wordt uitgevoerd dan heet het: ouderlijk gezag. Als het gezag wordt
uitgevoerd door iemand anders dan de ouders dan is er sprake van voogdij. Gezag en voogdij lijken
op elkaar, maar zijn verschillend: ouders hebben het recht en de plicht om hun kinderen zelf te
verzorgen en opvoeden. Een voogd hoeft dit niet zelf te doen en kan het uit handen geven, de voogd
blijft wel verantwoordelijk voor de verzorging en opvoeding.

Voogdij kan worden uitgevoerd door de GI of een natuurlijk persoon, de laatste moet meerderjarig en
bevoegd voor voogdij zijn. In de volgende gevallen is iemand onbevoegd om gezag uit te voeren:
- Minderjarig (v.a. 16 jaar kan minderjarige moeder zich meerderjarig laten verklaren)
- Onder curatele gesteld: Rechter heeft een meerderjarige de juridische positie van een
minderjarige gegeven
- Persoon verkeert in slechte psychische toestand
In de praktijk gaat het gezag in het kader van een gezagsbeeïndigende maatregel vaak naar de GI. Als
beide ouders zijn overleden gaat het gezag vaak naar een natuurlijk persoon, hierbij zijn 2 opties:
- Testamentaire voogdij: ouders hebben in hun testament of in het gezagsregister een voogd
aangewezen. Deze persoon wordt op de hoogte gesteld en moet vervolgens een brief
schrijven naar de rechter om zich bereid te verklaren.
- Datieve voogdij: Rechtbank wijst voogd aan als ouders niemand hebben aangewezen als
voogd. Dit gaat in overleg met de kinderen en familieleden

, De juridische moeder is de vrouw uit wie het kind is geboren, daarbij krijgt ze automatisch gezag mits
zij meerderjarig is. Een minderjarige moeder kan zichzelf meerderjarig laten verklaren door de
kinderrechter (vanaf 16 jaar). Als dat niet lukt kan ze na haar 18 e verjaardag de rechter vragen om de
voogdij over haar kind te eindigen zodat ze zelf gezag kan uitoefenen.
De juridisch vader is de man die:
- Bij de geboorte met de moeder is gehuwd of geregistreerd partnerschap heeft (gaat
automatisch)
o Overlijdt de man en brengt de vrouw een kind ter wereld binnen 306 dagen na het
overlijden, wordt de overleden man gezien als juridisch vader
o Als het kind niet van de partner is, maar een andere man, dan kunnen de man, vrouw
en het kind vragen om het vaderschap te ontkennen. Het moet duidelijk zijn dat de
juridisch vader niet biologische vader is.
- Het kind heeft erkend als er geen formele relatie is, er nog geen juridische vader is en 16+ is
o Hoeft niet de biologische vader van het kind te zijn
o Toestemming van moeder nodig bij kind < 12 jaar, toestemming van moeder en kind
nodig bij 12-16 jaar, alleen toestemming van kind nodig bij een kind ≥ 16 jaar.
o Vanaf januari 2023 geldt dat als een man een kind erkent hij ook gezag kan
uitoefenen. Vroeger was het zo dat men na het erkennen nog een stap moest nemen
om gezag uit te mogen voeren, er moest gezamenlijk gezag aangevraagd worden.
Vaak werd deze stap vergeten en dat leidde bij scheiding tot problemen, omdat de
vader dan alleen juridisch ouder was maar geen gezag had. De nieuwe regel is NIET
met terugwerkende kracht ingevoerd.
- Het vaderschap opgelegd heeft gekregen via de rechter en 16 jaar of ouder is
o Kan vader niet aanvragen: moeder en kind wel
- Het kind heeft geadopteerd (zie college 3)

Bij draagmoederschap brengt een draagmoeder voor iemand anders (wensouders) een kind ter
wereld. In de wet is er nog geen regeling voor draagmoederschap. De draagmoeder (= biologische
moeder) wordt dus juridisch moeder, ook als er een eicel van een andere vrouw is ingebracht. Om
ouder te worden van het kind via een draagmoeder is er meestal een adoptie procedure nodig.

Wetsvoorstel uit april 2020: Juridische basis voor draagmoederschap waarbij wensouders direct na
geboorte de juridische ouders worden, voorwaarden zijn:
- Genetische band tussen kind en 1 van de wensouders
- Vóór conceptie leggen draagmoeder en wensouders hun (door de rechter getoetste)
afspraken vast
- Draagmoeder en 1 van de wensouders hebben Nederlandse nationaliteit
- Wensouders moeten in een register verplicht de gegevens van draagmoeder en eventuele
zaad- en eiceldonoren vastleggen (zodat kind dit later kan opvragen)
Plannen zijn gemaakt voor het vormgeven van draagmoederschappen, echter moet het nog
goedgekeurd worden door de Kamers  deze wet is dus nog niet ingevoerd.

Meerouderschap: Advies staatscommissie herijking ouderschap (2016) om mogelijkheid te bieden
voor het toekennen van juridisch ouderschap en gezag aan maximaal 4 personen. Dit is nog niet
ingevoerd en uit onderzoek blijkt dat er een beperkte doelgroep zal zijn.

Stellen van gelijk gender
2 vrouwen: wetswijziging april 2014  als 2 getrouwde vrouwen via een anonieme spermadonor van
een officiële donorbank een kind krijgen, dan gelden dezelfde regels als bij een man-vrouw stel.
- Bij een bekende donor moet de vrouw van de zwangere vrouw het kind erkennen, dit moet
ook dus bij een huwelijk