Neuropedagogiek
College 1: Inleiding – Waarom Neuropedagogiek?
WAAROM NEUROPEDAGOGIEK?
• Neurologische verklaringen voor
ontwikkelingsstoornissen zijn niet nieuw
o Vroeger Minimal Brain Dysfunction, werd
gebruikt voor mensen met een aandachts-en
concentratieproblematiek
▪ Nu: ADHD
▪ Heel vroeg is men al gaan zeggen dat
dat probleem zich bevindt in de
hersenen
o Vroege definitie van Dyslexie: congenitale woordproblemen
o Doorbraak: nieuw invasieve methoden
• Kennisexplosie o.b.v. cognitieve neurowetenschappen
o Onderzoeken wat de biologische basis is van mentale functies
o Bv. Wat gebeurd er in de hersenen wanneer we een bepaalde taak uitvoeren?
o We kunnen rechtstreeks zien welke gebieden belangrijk zijn voor welke functies bij
uiteenlopende populaties
▪ Niet meer alleen mensen die een probleem hebben of een accident hebben
gehad, maar ook gezonde vrijwilligers en kinderen etc.
o Magnetic Resonance Imaging – MRI was een nieuwe techniek vanaf de jaren 90’
o Op dit moment is de brug tussen neurowetenschappen en pedagogiek ontstaan, op het
moment we de grote doorbraak hebben van de niet-invasieve methode ontstaat die brug
want zowel de cognitieve neurowetenschappen als de pedagogiek zijn geïnteresseerd in
leren.
• Ontstaan van een nieuw wetenschapsdomein – de neuropedagogiek
o Verschillende termen die min of meer hetzelfde betekenen: Educational neuroscience –
Mind Brain Education – Neuro-education
• Publieke en maatschappelijke interesse in het brein
o Bv. Media, boeken, websites en inrichting maatschappelijke beleidsdomeinen
o De sterke interesse kan ook leiden tot misverstanden
• Misbruik en overinterpretatie
o Neuromythes
o Bv. Brainpill: oneerlijk voordeel zouden geven = een marketing techniek
Pagina 1 van 88
, Neuropedagogiek
RELATIE TUSSEN NEUROWETENSCHAPPEN EN PEDAGOGIEK
De relatie tussen neurowetenschappen en pedagogiek kent drie hoofdzakelijke perspectieven: extreem
optimisme, extreem scepticisme en een gematigde positie. In zowel optimisme als scepticisme vind je
neurowetenschappers en pedagogen.
1) Extreem Optimisme: Neurowetenschap als "Gouden Graal"
Deze positie stelt dat neurowetenschappen de pedagogische praktijk fundamenteel zullen veranderen
door evidence-based methoden te bieden. Net zoals de geneeskunde verbeterde door wetenschappelijk
onderzoek, zal onderwijs ook profiteren van neurowetenschappelijke inzichten. Biologische interventies
zouden zelfs traditionele pedagogische en psychiatrische methoden deels overbodig kunnen maken
2) Extreem Scepticisme: Een Brug te Ver
Sceptici geloven dat neurowetenschappen weinig te bieden hebben aan de pedagogiek. Ze benadrukken
de complexiteit van opvoeding. Bovendien zijn bevindingen uit neurowetenschappelijk onderzoek niet of
moeilijk toepasbaar in echte onderwijssituaties, wat het risico op misinterpretatie vergroot.
3) Gematigde Positie: Neuropedagogiek als Raakvlak
De gematigde positie erkent de waarde van neurowetenschappen,
maar ziet deze niet als een vervanging van pedagogiek. In plaats
daarvan kan de neuropedagogiek waardevolle inzichten bieden door
psychologie, pedagogiek en neurowetenschappen te combineren en in
het kruispunt zit de neuropedagogiek. De rol van de omgeving blijft
cruciaal in alle contexten van opvoeding en vorming.
• Neurowetenschappen gaan inzoomen op de biologische processen
• Psychologie op de mentale processen
• Pedagogiek op de microprocessen
• Mind, Brain, and Education (MBE) → mindneuroeducation
o Deze benadering combineert de niveaus. Elk niveau levert even valide informatie en geen
enkel niveau staat boven de andere, met de omgeving altijd als belangrijke factor.
o Op elk niveau speelt de omgeving in!
MOGELIJKHEDEN NEUROPEDAGOGIEK
• Nieuwe set van methoden voor pedagogisch onderzoek
o Bv. MRI
• Inzicht in leren/ontwikkelen (op biologisch niveau)
o Bepalen ook hoe we leren, niet enkel nature of nurture maar een combinatie van beide
o Door de brug te maken kunnen we inzicht krijgen in die biologische factoren
• Invloed omgevingsfactoren → Hersenen : Plasticiteit!
o Experience-dependent plasticity: ervaringen die we opdoen heeft een invloed op onze
hersenstructuur en hersenfuncties
• Causale modellen voor ontwikkelingsstoornissen
o In de DSM = neuro developmental disorders
▪ Vroeger stond er developmental disorders, die neuro niet en die toevoegingen
gaat ervanuit dat de oorzaak bij die stoornissen ligt op het niveau van de
hersenen.
Pagina 2 van 88
, Neuropedagogiek
• Neuro-predictive – biomarkers
o Dyslexie paradox: kinderen leren lezen in 1dste of 2 de leerjaar en na een tijd merk je dat
het lezen niet vlot verloopt, we geven interventies,… er gaat zoveel tijd voorbij en vaak in
het 3de leerjaar stelt men pas een diagnose wat heel laat is.
▪ Mogelijkheden: voorspellers maar ook neurale maten van lezen en rekenen en
kijken wat het risico is van een kind om leerstoornissen te ontwikkelen en
zouden we preventief al kunnen ingrijpen
o Individuele diagnostiek o.b.v. de hersenen is niet mogelijk, we doen altijd
groepsvergelijkingen
• Inspiratiebron voor (psycho)pedagogisch onderzoek/interventie of biologische interventie
! GRENZEN AAN DE NEUROPEDAGOGIEK !
• Focus op zeer elementaire vaardigheden/processen
o Focussen op microprocessen
• Ecologische validiteit
o Niet alles is zomaar hetzelfde als in de wijde wereld
• Aantrekkingskracht van biologische verklaringen
o Misbruik NW kennis, biologische claims zijn gemaakt om producten te promoten etc.
• Gevaar voor Reductionisme
o Door te kijken naar het biologische gaan we de neiging hebben om een persoon helemaal
te herleiden tot zijn hersenen, we reduceren iemand tot zijn biologie.
o Een mens is veel complexer dan dat, het draait niet enkel rond biologie want er zijn
verschillende factoren die maken dat een individu ontwikkelt en leert.
o Risico van die biologische bril = complexiteit van opvoeding, onderwijs en ontwikkeling
gaan reduceren en verengen.
• Gevaar voor Determinisme
o = Bij biologische verklaringen ten onrechte de indruk wekken dat er weinig te veranderen
is. Je gaat denken dat als het toch allemaal vastligt in de hersenen, we er niks aan
kunnen doen. De oorzaak ligt in de hersenen. Zijn we dan nog wel verantwoordelijk voor
ons eigen gedrag? Dit kan de indruk wekken dat mensen geen vrije wil hebben en dus niet
verantwoordelijk zijn voor hun acties.
o Voorbeeld: Stel je voor dat iemand gelooft dat crimineel gedrag volledig wordt
veroorzaakt door genetische factoren en de structuur van de hersenen. Deze persoon
zou kunnen denken dat een misdadiger geen keuze had in zijn daden en dus niet
verantwoordelijk is voor zijn misdrijven omdat zijn hersenen hem daartoe gedwongen
hebben.
o Probleem met deze redenering:
▪ Het negeert de invloed van de omgeving op de ontwikkeling van de hersenen.
▪ Hersenen kunnen veranderen en groeien door ervaringen (plasticiteit).
▪ Mensen zijn nog steeds verantwoordelijk voor hun gedrag, omdat niet alles
vastligt en beïnvloed kan worden
• Vertaalslag essentieel
o Neurowetenschappelijk onderzoek kan nooit onmiddellijk zeggen hoe de praktijk,… er
moet uitzien, je hebt altijd een vertaalslag nodig van je neurowetenschappelijk studie.
o Je hebt inzichten nodig uit de psychologie en pedagogie om interventies te ontwikkelen
= De bril waar we komende lessen dingen ophangen dus als ze vraagt ‘2 mogelijkheden en 2 grenzen’ →
nieuwe methoden etc. niet voldoende zijn maar wel uitleggen wat reductionisme is etc.
Pagina 3 van 88
, Neuropedagogiek
College 2: Methoden van onderzoek in cognitieve NW
RELATIE HERSENEN-GEDRAG
= een oorzakelijke manier om naar de hersenen te kijken. Wat gebeurt er als er een bepaald stuk van de
hersenen uitvalt of uitgeschakeld wordt?
Niet-invasief = zowel bij gezonde als bij mensen met een problemen gebruiken
POST-MORTEM ONDERZOEK
= na overlijden van een patiënt gaat men de hersenen onderzoeken en zoeken naar bepaalde mogelijke
afwijkingen:
• Patiënt Tan (Broca)
o Na een hersenbloeding kon de patiënt niet meer spreken, hij begreep het nog wel
▪ Een letsel in een deel van de linker frontale hersenkwab
o Een stuk van de hersenen was beschadigd wat we later het gebied van Broca noemden.
o Dit hersengebied werd naar Broca genoemd (het centrum van Broca of het motorische
spraakcentrum).
▪ Gebied van Broca = Spraakproductie
• Phineas Gage
o Kreeg een ijzeren staaf door zijn hoofd
o Heeft een letsel veroorzaakt in de orbito-frontale cortex
▪ = Oogkassen vooraan in de hersenen
▪ Speelt een belangrijke rol in sociale interacties
▪ Voor het letsel kwam die persoon goed overeen met iedereen maar na het letsel
kon hij geen verplichtingen meer nakomen, gedroeg zich zeer impulsief etc.
• Parkinson
o Een van de oorzaken was een letsel/problemen in mesencefalon, in substantia nigra =
kernen in de middenhersenen, een gebied dat belangrijk is voor het initiëren van
bepaalde bewegingen
o Moeite met het starten van een beweging
DIERONDERZOEK:
• Letselstudies
o Letsels aanbrengen door een bepaalde regio weg te nemen of tijdelijk uit te schakelen
o Bv. bij ratjes een stof inspuiten die de substantia nigra uitschakelen dan gaan ratjes
hetzelfde vertonen als mensen met Parkinson, ze kunnen moeilijk bewegingen starten.
Pagina 4 van 88
College 1: Inleiding – Waarom Neuropedagogiek?
WAAROM NEUROPEDAGOGIEK?
• Neurologische verklaringen voor
ontwikkelingsstoornissen zijn niet nieuw
o Vroeger Minimal Brain Dysfunction, werd
gebruikt voor mensen met een aandachts-en
concentratieproblematiek
▪ Nu: ADHD
▪ Heel vroeg is men al gaan zeggen dat
dat probleem zich bevindt in de
hersenen
o Vroege definitie van Dyslexie: congenitale woordproblemen
o Doorbraak: nieuw invasieve methoden
• Kennisexplosie o.b.v. cognitieve neurowetenschappen
o Onderzoeken wat de biologische basis is van mentale functies
o Bv. Wat gebeurd er in de hersenen wanneer we een bepaalde taak uitvoeren?
o We kunnen rechtstreeks zien welke gebieden belangrijk zijn voor welke functies bij
uiteenlopende populaties
▪ Niet meer alleen mensen die een probleem hebben of een accident hebben
gehad, maar ook gezonde vrijwilligers en kinderen etc.
o Magnetic Resonance Imaging – MRI was een nieuwe techniek vanaf de jaren 90’
o Op dit moment is de brug tussen neurowetenschappen en pedagogiek ontstaan, op het
moment we de grote doorbraak hebben van de niet-invasieve methode ontstaat die brug
want zowel de cognitieve neurowetenschappen als de pedagogiek zijn geïnteresseerd in
leren.
• Ontstaan van een nieuw wetenschapsdomein – de neuropedagogiek
o Verschillende termen die min of meer hetzelfde betekenen: Educational neuroscience –
Mind Brain Education – Neuro-education
• Publieke en maatschappelijke interesse in het brein
o Bv. Media, boeken, websites en inrichting maatschappelijke beleidsdomeinen
o De sterke interesse kan ook leiden tot misverstanden
• Misbruik en overinterpretatie
o Neuromythes
o Bv. Brainpill: oneerlijk voordeel zouden geven = een marketing techniek
Pagina 1 van 88
, Neuropedagogiek
RELATIE TUSSEN NEUROWETENSCHAPPEN EN PEDAGOGIEK
De relatie tussen neurowetenschappen en pedagogiek kent drie hoofdzakelijke perspectieven: extreem
optimisme, extreem scepticisme en een gematigde positie. In zowel optimisme als scepticisme vind je
neurowetenschappers en pedagogen.
1) Extreem Optimisme: Neurowetenschap als "Gouden Graal"
Deze positie stelt dat neurowetenschappen de pedagogische praktijk fundamenteel zullen veranderen
door evidence-based methoden te bieden. Net zoals de geneeskunde verbeterde door wetenschappelijk
onderzoek, zal onderwijs ook profiteren van neurowetenschappelijke inzichten. Biologische interventies
zouden zelfs traditionele pedagogische en psychiatrische methoden deels overbodig kunnen maken
2) Extreem Scepticisme: Een Brug te Ver
Sceptici geloven dat neurowetenschappen weinig te bieden hebben aan de pedagogiek. Ze benadrukken
de complexiteit van opvoeding. Bovendien zijn bevindingen uit neurowetenschappelijk onderzoek niet of
moeilijk toepasbaar in echte onderwijssituaties, wat het risico op misinterpretatie vergroot.
3) Gematigde Positie: Neuropedagogiek als Raakvlak
De gematigde positie erkent de waarde van neurowetenschappen,
maar ziet deze niet als een vervanging van pedagogiek. In plaats
daarvan kan de neuropedagogiek waardevolle inzichten bieden door
psychologie, pedagogiek en neurowetenschappen te combineren en in
het kruispunt zit de neuropedagogiek. De rol van de omgeving blijft
cruciaal in alle contexten van opvoeding en vorming.
• Neurowetenschappen gaan inzoomen op de biologische processen
• Psychologie op de mentale processen
• Pedagogiek op de microprocessen
• Mind, Brain, and Education (MBE) → mindneuroeducation
o Deze benadering combineert de niveaus. Elk niveau levert even valide informatie en geen
enkel niveau staat boven de andere, met de omgeving altijd als belangrijke factor.
o Op elk niveau speelt de omgeving in!
MOGELIJKHEDEN NEUROPEDAGOGIEK
• Nieuwe set van methoden voor pedagogisch onderzoek
o Bv. MRI
• Inzicht in leren/ontwikkelen (op biologisch niveau)
o Bepalen ook hoe we leren, niet enkel nature of nurture maar een combinatie van beide
o Door de brug te maken kunnen we inzicht krijgen in die biologische factoren
• Invloed omgevingsfactoren → Hersenen : Plasticiteit!
o Experience-dependent plasticity: ervaringen die we opdoen heeft een invloed op onze
hersenstructuur en hersenfuncties
• Causale modellen voor ontwikkelingsstoornissen
o In de DSM = neuro developmental disorders
▪ Vroeger stond er developmental disorders, die neuro niet en die toevoegingen
gaat ervanuit dat de oorzaak bij die stoornissen ligt op het niveau van de
hersenen.
Pagina 2 van 88
, Neuropedagogiek
• Neuro-predictive – biomarkers
o Dyslexie paradox: kinderen leren lezen in 1dste of 2 de leerjaar en na een tijd merk je dat
het lezen niet vlot verloopt, we geven interventies,… er gaat zoveel tijd voorbij en vaak in
het 3de leerjaar stelt men pas een diagnose wat heel laat is.
▪ Mogelijkheden: voorspellers maar ook neurale maten van lezen en rekenen en
kijken wat het risico is van een kind om leerstoornissen te ontwikkelen en
zouden we preventief al kunnen ingrijpen
o Individuele diagnostiek o.b.v. de hersenen is niet mogelijk, we doen altijd
groepsvergelijkingen
• Inspiratiebron voor (psycho)pedagogisch onderzoek/interventie of biologische interventie
! GRENZEN AAN DE NEUROPEDAGOGIEK !
• Focus op zeer elementaire vaardigheden/processen
o Focussen op microprocessen
• Ecologische validiteit
o Niet alles is zomaar hetzelfde als in de wijde wereld
• Aantrekkingskracht van biologische verklaringen
o Misbruik NW kennis, biologische claims zijn gemaakt om producten te promoten etc.
• Gevaar voor Reductionisme
o Door te kijken naar het biologische gaan we de neiging hebben om een persoon helemaal
te herleiden tot zijn hersenen, we reduceren iemand tot zijn biologie.
o Een mens is veel complexer dan dat, het draait niet enkel rond biologie want er zijn
verschillende factoren die maken dat een individu ontwikkelt en leert.
o Risico van die biologische bril = complexiteit van opvoeding, onderwijs en ontwikkeling
gaan reduceren en verengen.
• Gevaar voor Determinisme
o = Bij biologische verklaringen ten onrechte de indruk wekken dat er weinig te veranderen
is. Je gaat denken dat als het toch allemaal vastligt in de hersenen, we er niks aan
kunnen doen. De oorzaak ligt in de hersenen. Zijn we dan nog wel verantwoordelijk voor
ons eigen gedrag? Dit kan de indruk wekken dat mensen geen vrije wil hebben en dus niet
verantwoordelijk zijn voor hun acties.
o Voorbeeld: Stel je voor dat iemand gelooft dat crimineel gedrag volledig wordt
veroorzaakt door genetische factoren en de structuur van de hersenen. Deze persoon
zou kunnen denken dat een misdadiger geen keuze had in zijn daden en dus niet
verantwoordelijk is voor zijn misdrijven omdat zijn hersenen hem daartoe gedwongen
hebben.
o Probleem met deze redenering:
▪ Het negeert de invloed van de omgeving op de ontwikkeling van de hersenen.
▪ Hersenen kunnen veranderen en groeien door ervaringen (plasticiteit).
▪ Mensen zijn nog steeds verantwoordelijk voor hun gedrag, omdat niet alles
vastligt en beïnvloed kan worden
• Vertaalslag essentieel
o Neurowetenschappelijk onderzoek kan nooit onmiddellijk zeggen hoe de praktijk,… er
moet uitzien, je hebt altijd een vertaalslag nodig van je neurowetenschappelijk studie.
o Je hebt inzichten nodig uit de psychologie en pedagogie om interventies te ontwikkelen
= De bril waar we komende lessen dingen ophangen dus als ze vraagt ‘2 mogelijkheden en 2 grenzen’ →
nieuwe methoden etc. niet voldoende zijn maar wel uitleggen wat reductionisme is etc.
Pagina 3 van 88
, Neuropedagogiek
College 2: Methoden van onderzoek in cognitieve NW
RELATIE HERSENEN-GEDRAG
= een oorzakelijke manier om naar de hersenen te kijken. Wat gebeurt er als er een bepaald stuk van de
hersenen uitvalt of uitgeschakeld wordt?
Niet-invasief = zowel bij gezonde als bij mensen met een problemen gebruiken
POST-MORTEM ONDERZOEK
= na overlijden van een patiënt gaat men de hersenen onderzoeken en zoeken naar bepaalde mogelijke
afwijkingen:
• Patiënt Tan (Broca)
o Na een hersenbloeding kon de patiënt niet meer spreken, hij begreep het nog wel
▪ Een letsel in een deel van de linker frontale hersenkwab
o Een stuk van de hersenen was beschadigd wat we later het gebied van Broca noemden.
o Dit hersengebied werd naar Broca genoemd (het centrum van Broca of het motorische
spraakcentrum).
▪ Gebied van Broca = Spraakproductie
• Phineas Gage
o Kreeg een ijzeren staaf door zijn hoofd
o Heeft een letsel veroorzaakt in de orbito-frontale cortex
▪ = Oogkassen vooraan in de hersenen
▪ Speelt een belangrijke rol in sociale interacties
▪ Voor het letsel kwam die persoon goed overeen met iedereen maar na het letsel
kon hij geen verplichtingen meer nakomen, gedroeg zich zeer impulsief etc.
• Parkinson
o Een van de oorzaken was een letsel/problemen in mesencefalon, in substantia nigra =
kernen in de middenhersenen, een gebied dat belangrijk is voor het initiëren van
bepaalde bewegingen
o Moeite met het starten van een beweging
DIERONDERZOEK:
• Letselstudies
o Letsels aanbrengen door een bepaalde regio weg te nemen of tijdelijk uit te schakelen
o Bv. bij ratjes een stof inspuiten die de substantia nigra uitschakelen dan gaan ratjes
hetzelfde vertonen als mensen met Parkinson, ze kunnen moeilijk bewegingen starten.
Pagina 4 van 88
