Samenvatting
Autisme stoornis bij volwassenen
Auteur: Annelies Spek
Een praktische gids voor volwassenen met ASS, naastbetrokkenen en hulpverleners
Samenvatting en illustraties door Nienke Jonker-Poesse mei 2025
,Eerste druk 2013
Zesde druk 2020
In deze samenvatting wordt met volwassene iemand bedoeld die volwassen is én een
normale tot hoge intelligentie heeft. ASS staat voor autisme spectrum stoornis en waar
hij staat, wordt hij en zij bedoeld.
1 Inleiding
Tot 10 jaar geleden werd ASS (autisme spectrum stoornis) alleen bij kinderen
vastgesteld, nu ook bij volwassenen met een normaal tot hoge intelligentie.
Volwassenen hebben gelijke beperkingen, de symptomen zijn anders. Hij heeft geleerd
zich aan te passen. Verder zet hij de beperking in als vaardigheid in werk of hobby. Dit
kost veel moeite en energie. De ASS is hierdoor minder zichtbaar en minder erkend.
ASS op drie niveaus
1Biologisch niveau (genen, omgevingsfactoren)
2Cognitief niveau (informatie verwerking)
3 Gedrags niveau (communicatie, reageren, uiten van emoties e.d.)
DEEL 1 Biologische en cognitieve kenmerken van ASS
2 ASS op biologisch niveau
ASS is een primair en secundair aangeboren ontwikkelingsstoornis veroorzaakt door een
afwijkend genenpatroon in het DNA en mogelijk door invloeden op de ontwikkeling van
deze genen tijdens de zwangerschap.
ASS is dus deels erfelijk en deels ontstaat het waarschijnlijk door invloeden tijdens de
zwangerschap zoals stress, voeding, middelen gebruik, vervuilde lucht, blootstelling
chemische stoffen, virussen en vroeggeboorte/laag geboorte gewicht. Na jarenlang
wetenschappelijk onderzoek is dit het meest waarschijnlijk, maar niet 100% procent
aangetoond. Deze combinatie van oorzaken past wel bij het zeer uiteenlopende
klinische beeld van autisme.
Autisme is vanaf de geboorte aanwezig en wordt dus niet veroorzaakt door opvoeding,
vaccinaties of niet aangeboren oorzaken.
Ongeveer 1% tot 1,5% van de bevolking heeft autisme, zowel vrouwen als mannen. Deze
percentages zijn in de afgelopen jaren aanzienlijke gestegen. De vraag is zijn er meer
mensen met autisme of wordt autisme vaker erkend? Waarschijnlijk is dit beide het
geval.
,3 ASS op cognitief niveau
Processen van het verwerken van informatie in de hersenen
Vier fasen van informatieverwerking
1 waarneming van info via de zintuigen
door zien, horen, proeven, ruiken en
aanraken. Zien: het bord Finance en
horen ‘mag ik de factuur van Jansen’.
2 Verwerking van de info door filteren,
groeperen, ordenen en opslaan. De info
is gesorteerd op soort en naam in de
mappen én in je hoofd
3 Betekenisverlening is het duiden wat
de waargenomen info betekent.
Factuur→zit in factuurbak→Jansen vind
ik bij de J
4 Reageren op de betekenis van de
waargenomen info. Factuur Jansen
pakken
Zie afbeelding
In deze vier fasen zijn sociaal inzicht (4 Theory of mind), samenhang en betekenis geven
(5 Centrale coherentie) en vaardigheden om een doel te bereiken (6 Executieve
functies) nodig om deze vier fases goed te doorlopen.
Bij ASS en schizofrenie zijn er problemen in bovenstaande informatie verwerking. Bij tal
van anderen stoornissen zijn er problemen in onderdelen hiervan. De diagnose ASS kan
niet alleen hierop gesteld worden. Problemen met theory of mind, centrale cohesie en
executieve functies zijn altijd aanwezig bij ASS.
4 Sociaal inzicht en theory of mind.
Theory of mind is sociaal inzicht. Het begrijpen hoe anderen zich voelen of wat ze nodig
hebben ofwel empathisch vermogen. Voor mensen met ASS werkt dit anders. Zij hebben
moeite met het invoelen van gevoelens en emoties van zichzelf en anderen. Ook het
inschatten op gevoel van wat mensen denken en bedoelen is lastig. Bij een goed
analytisch denkvermogen kan iemand wel een globaal sociaal inzicht verkrijgen door
beredeneren en logisch nadenken. Inzicht in de sociale nuances zoals sarcasme, ironie
of figuurlijk taal gebruik is heel moeilijk, als men dit niet kan invoelen.
, De beperking in theorie of mind geeft een verklaring voor de beperking in sociale
contacten en communicatie. Wanneer iemand heel goed is in het analyseren en
beredeneren is hun gedrag wel empathisch, maar de oorsprong van dit gedrag is anders
dan bij mensen zonder ASS.
Vier hypotheses waarom iemand problemen heeft met de theorie of mind.
A Leslie 1987
Problemen in het voorstellingsvermogen (representatie), waardoor men zich niet kan
inleven in zichzelf in andere situaties en in de situaties van andere mensen.
B Eye tracking studies
De problemen in theorie of mind zouden ontstaan omdat iemand met ASS naar andere
dingen kijkt. Zij hebben minder sociale focus, ze kijken minder naar mensen en meer
naar minder belangrijke details. Dit is aangetoond door mensen naar filmpjes te laten
kijken.
C Empathizing-systemizing-theorie 2002 Simon Baron-Cohen
In het algemeen zijn vrouwen meer gericht op de sociale aspecten in hun omgeving dan
mannen (empathiseren). Mannen zijn meer gericht op technische en analytische
aspecten(systematiseren). Mensen met ASS hebben een sterke neiging tot
systematiseren en zijn minder gericht op hun sociale omgeving. Hierdoor oefenen jonge
kinderen minder met empathiseren en blijft de theorie of mind onder ontwikkeld.
Systematiseren van sociale situaties heeft de voorkeur bij mensen met ASS
D Imitatie en spiegelneuronen
Door een gezichtsuitdrukking te imiteren wordt de emotie ook overgenomen. Bij het zien
van een verdrietig gezicht gaat iemand ook verdrietig kijken en zich daardoor verdrietig
voelen en kan zo meeleven met de ander. Dit is aangetoond in onderzoek waarbij
hersenactiviteit gemeten is. Mensen met ASS kunnen gezichtsuitdrukkingen, gebaren,
en taal minder goed imiteren en ook de bijbehorende emotie komt niet bij hen op.
Hierdoor voelen ze emoties en gevoelens minder aan.
Intelligente Volwassen met ASS en theory of mind
Door het analyseren, systematiseren en het ontdekken van wetmatigheden in sociale
situaties hebben volwassenen met ASS een niet-intuïtieve theory of mind (sociaal
inzicht) ontwikkeld. Is iemand daarnaast verbaal vaardig dan kunnen men vaak goed
omgaan met standaard sociale situaties. Complexe sociale situaties in relaties met
partner en familie zijn lastiger voor hen. Hierin lopen ze vaak vast.
Door de systematische benadering kan men eerder een zakelijk doel bereiken, doordat
men minder is afgeleid door sociale betrokkenheid, bijvoorbeeld door boze collega’s. Bij
Autisme stoornis bij volwassenen
Auteur: Annelies Spek
Een praktische gids voor volwassenen met ASS, naastbetrokkenen en hulpverleners
Samenvatting en illustraties door Nienke Jonker-Poesse mei 2025
,Eerste druk 2013
Zesde druk 2020
In deze samenvatting wordt met volwassene iemand bedoeld die volwassen is én een
normale tot hoge intelligentie heeft. ASS staat voor autisme spectrum stoornis en waar
hij staat, wordt hij en zij bedoeld.
1 Inleiding
Tot 10 jaar geleden werd ASS (autisme spectrum stoornis) alleen bij kinderen
vastgesteld, nu ook bij volwassenen met een normaal tot hoge intelligentie.
Volwassenen hebben gelijke beperkingen, de symptomen zijn anders. Hij heeft geleerd
zich aan te passen. Verder zet hij de beperking in als vaardigheid in werk of hobby. Dit
kost veel moeite en energie. De ASS is hierdoor minder zichtbaar en minder erkend.
ASS op drie niveaus
1Biologisch niveau (genen, omgevingsfactoren)
2Cognitief niveau (informatie verwerking)
3 Gedrags niveau (communicatie, reageren, uiten van emoties e.d.)
DEEL 1 Biologische en cognitieve kenmerken van ASS
2 ASS op biologisch niveau
ASS is een primair en secundair aangeboren ontwikkelingsstoornis veroorzaakt door een
afwijkend genenpatroon in het DNA en mogelijk door invloeden op de ontwikkeling van
deze genen tijdens de zwangerschap.
ASS is dus deels erfelijk en deels ontstaat het waarschijnlijk door invloeden tijdens de
zwangerschap zoals stress, voeding, middelen gebruik, vervuilde lucht, blootstelling
chemische stoffen, virussen en vroeggeboorte/laag geboorte gewicht. Na jarenlang
wetenschappelijk onderzoek is dit het meest waarschijnlijk, maar niet 100% procent
aangetoond. Deze combinatie van oorzaken past wel bij het zeer uiteenlopende
klinische beeld van autisme.
Autisme is vanaf de geboorte aanwezig en wordt dus niet veroorzaakt door opvoeding,
vaccinaties of niet aangeboren oorzaken.
Ongeveer 1% tot 1,5% van de bevolking heeft autisme, zowel vrouwen als mannen. Deze
percentages zijn in de afgelopen jaren aanzienlijke gestegen. De vraag is zijn er meer
mensen met autisme of wordt autisme vaker erkend? Waarschijnlijk is dit beide het
geval.
,3 ASS op cognitief niveau
Processen van het verwerken van informatie in de hersenen
Vier fasen van informatieverwerking
1 waarneming van info via de zintuigen
door zien, horen, proeven, ruiken en
aanraken. Zien: het bord Finance en
horen ‘mag ik de factuur van Jansen’.
2 Verwerking van de info door filteren,
groeperen, ordenen en opslaan. De info
is gesorteerd op soort en naam in de
mappen én in je hoofd
3 Betekenisverlening is het duiden wat
de waargenomen info betekent.
Factuur→zit in factuurbak→Jansen vind
ik bij de J
4 Reageren op de betekenis van de
waargenomen info. Factuur Jansen
pakken
Zie afbeelding
In deze vier fasen zijn sociaal inzicht (4 Theory of mind), samenhang en betekenis geven
(5 Centrale coherentie) en vaardigheden om een doel te bereiken (6 Executieve
functies) nodig om deze vier fases goed te doorlopen.
Bij ASS en schizofrenie zijn er problemen in bovenstaande informatie verwerking. Bij tal
van anderen stoornissen zijn er problemen in onderdelen hiervan. De diagnose ASS kan
niet alleen hierop gesteld worden. Problemen met theory of mind, centrale cohesie en
executieve functies zijn altijd aanwezig bij ASS.
4 Sociaal inzicht en theory of mind.
Theory of mind is sociaal inzicht. Het begrijpen hoe anderen zich voelen of wat ze nodig
hebben ofwel empathisch vermogen. Voor mensen met ASS werkt dit anders. Zij hebben
moeite met het invoelen van gevoelens en emoties van zichzelf en anderen. Ook het
inschatten op gevoel van wat mensen denken en bedoelen is lastig. Bij een goed
analytisch denkvermogen kan iemand wel een globaal sociaal inzicht verkrijgen door
beredeneren en logisch nadenken. Inzicht in de sociale nuances zoals sarcasme, ironie
of figuurlijk taal gebruik is heel moeilijk, als men dit niet kan invoelen.
, De beperking in theorie of mind geeft een verklaring voor de beperking in sociale
contacten en communicatie. Wanneer iemand heel goed is in het analyseren en
beredeneren is hun gedrag wel empathisch, maar de oorsprong van dit gedrag is anders
dan bij mensen zonder ASS.
Vier hypotheses waarom iemand problemen heeft met de theorie of mind.
A Leslie 1987
Problemen in het voorstellingsvermogen (representatie), waardoor men zich niet kan
inleven in zichzelf in andere situaties en in de situaties van andere mensen.
B Eye tracking studies
De problemen in theorie of mind zouden ontstaan omdat iemand met ASS naar andere
dingen kijkt. Zij hebben minder sociale focus, ze kijken minder naar mensen en meer
naar minder belangrijke details. Dit is aangetoond door mensen naar filmpjes te laten
kijken.
C Empathizing-systemizing-theorie 2002 Simon Baron-Cohen
In het algemeen zijn vrouwen meer gericht op de sociale aspecten in hun omgeving dan
mannen (empathiseren). Mannen zijn meer gericht op technische en analytische
aspecten(systematiseren). Mensen met ASS hebben een sterke neiging tot
systematiseren en zijn minder gericht op hun sociale omgeving. Hierdoor oefenen jonge
kinderen minder met empathiseren en blijft de theorie of mind onder ontwikkeld.
Systematiseren van sociale situaties heeft de voorkeur bij mensen met ASS
D Imitatie en spiegelneuronen
Door een gezichtsuitdrukking te imiteren wordt de emotie ook overgenomen. Bij het zien
van een verdrietig gezicht gaat iemand ook verdrietig kijken en zich daardoor verdrietig
voelen en kan zo meeleven met de ander. Dit is aangetoond in onderzoek waarbij
hersenactiviteit gemeten is. Mensen met ASS kunnen gezichtsuitdrukkingen, gebaren,
en taal minder goed imiteren en ook de bijbehorende emotie komt niet bij hen op.
Hierdoor voelen ze emoties en gevoelens minder aan.
Intelligente Volwassen met ASS en theory of mind
Door het analyseren, systematiseren en het ontdekken van wetmatigheden in sociale
situaties hebben volwassenen met ASS een niet-intuïtieve theory of mind (sociaal
inzicht) ontwikkeld. Is iemand daarnaast verbaal vaardig dan kunnen men vaak goed
omgaan met standaard sociale situaties. Complexe sociale situaties in relaties met
partner en familie zijn lastiger voor hen. Hierin lopen ze vaak vast.
Door de systematische benadering kan men eerder een zakelijk doel bereiken, doordat
men minder is afgeleid door sociale betrokkenheid, bijvoorbeeld door boze collega’s. Bij
