Geschiedfilosofie hoorcollege 1
dinsdag 8 april
Introductie en speculatieve geschiedfilosofie
Voorwaarden aan wetenschappelijke kennis en geschiedenis als
academische discipline:
Voor het academisch karakter is het belangrijk dat een onderzoek aan
wetenschappelijke voorwaarden voldoet, zodat er geen drogredenen of eigen
logica in bevindingen zitten. Bij de natuurwetenschappen heeft dit tot grote
uitvindingen geleid. Er wordt al lang nagedacht over kennisvergaring. Sinds de
17e eeuw gaat dit gepaard met kenniswaarborging; met toetsbare experimenten
wordt robuuste kennis gevormd. Hoe voldoet de geschiedwetenschap aan deze
eisen? Er wordt nagedacht over de randvoorwaarden en methoden. We moeten
hier discussie over kunnen hebben met andere sociale wetenschappen en
interdisciplinair kunnen blijven. De geschiedwetenschap had zich ontwikkeld als
een zelfstandige studie in de universitaire wereld. Geschiedfilosofie is de reflectie
op de eigenheid van de beoefening.
Verschillende soorten geschiedfilosofie:
De substantiële of speculatieve geschiedfilosofie houdt zich bezig met de aard en
zin van het historisch proces, en probeert lijnen en patronen te zien. Het is de
oudste van de twee en wordt besproken in dit hoorcollege. De analytische of
kritische geschiedfilosofie houdt zich bezig met hoe de kennis tot stand is
gekomen, met welke methoden, en welke eisen er aan deze kennis zit.
Cyclische geschiedenis, en lineaire geschiedenis in het christendom:
Oude beschavingen dachten dat de geschiedenis cyclisch was, met steeds
herhalingen; zoals in de natuur. Hesiodus dacht in tijdperken: goud, zilver, brons.
Polybius beschreef de cyclus van politieke systemen in een samenleving. Het
christendom denk in opeenvolgende fases, zoals de geschiedenis aan de hand
van levensfases. Augustinus denk dat de geschiedenis in 6 aetates is, van gods
schepping tot het laatste oordeel. Augustinus zette de heilsgeschiedenis centraal,
met het verhaal van Adam en Eva. De mens zou moeten leven naar de wil van
god en had hierin een verantwoordelijkheid. Anderen, zoals Joachim van Fiore,
dachten meer expansief. Dat alle rijken in de geschiedenis onderdeel waren van
het plan van god. De mens had hierin minder verantwoordelijkheid. Hij zag de
geschiedenis als de expressie van de heilige 3-eenheid. Doorwerkingen hiervan
zijn te zien in apocalyptisch denken, Bossuet die de geschiedenis als gods plan
zag ook de anti-christenen, en Leibniz die de wereld zag als het best mogelijke
wat god kon maken.
Geschiedspeculatie: Condorcet:
, Hij schreef de equisse tijdens de Franse terreur. Hij zag de loop van de
geschiedenis in tien stadia, verbonden met de menselijke capaciteit tot het
verwerken van empirische kennis en deze toe te passen op het impuls van geluk.
Hij zag een duidelijke vooruitgang in de geschiedenis, met in het 10 e stadia de
triomf van de rede. Hij dacht zelf in het 9 e stadia te zitten.
Geschiedspeculatie: Hegel:
Hij zag de ontwikkeling van de geschiedenis als een didactische stijl. Eigen tijd
het zijn eigen these en antithese, de zeitgeist. Hij zag de rede als de drijvende
kracht in de geschiedenis. Hij focuste vooral op de politieke geschiedenis. De
geschiedenis werd bepaald door de opeenvolging van staten de hun eigen
zeitgeist belichaamden. Dit had invloed op het historisme en von Ranke.
Geschiedspeculatie: Comte en Marx:
Comte baseerde zich op wetmatigheden, die centraal staan in de universiteit, en
zag een ontwikkeling in de geschiedenis, met na de 17 e eeuw de fase van het
positivisme door de vooruitgang van de wetenschap. Marx en zei dat de
geschiedenis bepaald werd door de manier van productie. In de oudheid was dit
door slaven gedaan, in de middeleeuwen door horigen, en bij het kapitalisme
door arbeiders. Het was wachten op de communistische revolutie voor het
nieuwe tijdperk zou aanbreken. In elke fase zag hij een onbalans tussen de
exploiterende en de geëxploiteerde, wiens strijd tot het aanbreken van een
nieuwe tijd zorgde.
Geschiedspeculatie: 20e eeuw denken:
Er zijn denken die cyclisch denken, zoals Spengler, Toynbee, en Kennedy; en die
lineair denken, zoals Fukuyama.
Kritiek op de speculatieve geschiedfilosofie en blijvende
aantrekkingskracht:
In deze lineaire systemen is er geen ruimte voor afwijkingen. Popper zegt dat
wetmatigheden niet bestaan omdat mensen onvoorspelbaar zijn en eigen keuzes
maken. Berlin zegt dat het voorkomt uit de menselijke behoefte naar een zin of
plaats in het leven. De Whig history zegt dat de moderne natiestaten een
natuurlijke ontwikkeling zijn van middeleeuwse staten, Macaulay is voor en
Butterfield is tegen. In de kwantificeerde sociaaleconomische geschiedenis is er
nog wel plek voor wetmatigheden aan de hand van cijfers.
dinsdag 8 april
Introductie en speculatieve geschiedfilosofie
Voorwaarden aan wetenschappelijke kennis en geschiedenis als
academische discipline:
Voor het academisch karakter is het belangrijk dat een onderzoek aan
wetenschappelijke voorwaarden voldoet, zodat er geen drogredenen of eigen
logica in bevindingen zitten. Bij de natuurwetenschappen heeft dit tot grote
uitvindingen geleid. Er wordt al lang nagedacht over kennisvergaring. Sinds de
17e eeuw gaat dit gepaard met kenniswaarborging; met toetsbare experimenten
wordt robuuste kennis gevormd. Hoe voldoet de geschiedwetenschap aan deze
eisen? Er wordt nagedacht over de randvoorwaarden en methoden. We moeten
hier discussie over kunnen hebben met andere sociale wetenschappen en
interdisciplinair kunnen blijven. De geschiedwetenschap had zich ontwikkeld als
een zelfstandige studie in de universitaire wereld. Geschiedfilosofie is de reflectie
op de eigenheid van de beoefening.
Verschillende soorten geschiedfilosofie:
De substantiële of speculatieve geschiedfilosofie houdt zich bezig met de aard en
zin van het historisch proces, en probeert lijnen en patronen te zien. Het is de
oudste van de twee en wordt besproken in dit hoorcollege. De analytische of
kritische geschiedfilosofie houdt zich bezig met hoe de kennis tot stand is
gekomen, met welke methoden, en welke eisen er aan deze kennis zit.
Cyclische geschiedenis, en lineaire geschiedenis in het christendom:
Oude beschavingen dachten dat de geschiedenis cyclisch was, met steeds
herhalingen; zoals in de natuur. Hesiodus dacht in tijdperken: goud, zilver, brons.
Polybius beschreef de cyclus van politieke systemen in een samenleving. Het
christendom denk in opeenvolgende fases, zoals de geschiedenis aan de hand
van levensfases. Augustinus denk dat de geschiedenis in 6 aetates is, van gods
schepping tot het laatste oordeel. Augustinus zette de heilsgeschiedenis centraal,
met het verhaal van Adam en Eva. De mens zou moeten leven naar de wil van
god en had hierin een verantwoordelijkheid. Anderen, zoals Joachim van Fiore,
dachten meer expansief. Dat alle rijken in de geschiedenis onderdeel waren van
het plan van god. De mens had hierin minder verantwoordelijkheid. Hij zag de
geschiedenis als de expressie van de heilige 3-eenheid. Doorwerkingen hiervan
zijn te zien in apocalyptisch denken, Bossuet die de geschiedenis als gods plan
zag ook de anti-christenen, en Leibniz die de wereld zag als het best mogelijke
wat god kon maken.
Geschiedspeculatie: Condorcet:
, Hij schreef de equisse tijdens de Franse terreur. Hij zag de loop van de
geschiedenis in tien stadia, verbonden met de menselijke capaciteit tot het
verwerken van empirische kennis en deze toe te passen op het impuls van geluk.
Hij zag een duidelijke vooruitgang in de geschiedenis, met in het 10 e stadia de
triomf van de rede. Hij dacht zelf in het 9 e stadia te zitten.
Geschiedspeculatie: Hegel:
Hij zag de ontwikkeling van de geschiedenis als een didactische stijl. Eigen tijd
het zijn eigen these en antithese, de zeitgeist. Hij zag de rede als de drijvende
kracht in de geschiedenis. Hij focuste vooral op de politieke geschiedenis. De
geschiedenis werd bepaald door de opeenvolging van staten de hun eigen
zeitgeist belichaamden. Dit had invloed op het historisme en von Ranke.
Geschiedspeculatie: Comte en Marx:
Comte baseerde zich op wetmatigheden, die centraal staan in de universiteit, en
zag een ontwikkeling in de geschiedenis, met na de 17 e eeuw de fase van het
positivisme door de vooruitgang van de wetenschap. Marx en zei dat de
geschiedenis bepaald werd door de manier van productie. In de oudheid was dit
door slaven gedaan, in de middeleeuwen door horigen, en bij het kapitalisme
door arbeiders. Het was wachten op de communistische revolutie voor het
nieuwe tijdperk zou aanbreken. In elke fase zag hij een onbalans tussen de
exploiterende en de geëxploiteerde, wiens strijd tot het aanbreken van een
nieuwe tijd zorgde.
Geschiedspeculatie: 20e eeuw denken:
Er zijn denken die cyclisch denken, zoals Spengler, Toynbee, en Kennedy; en die
lineair denken, zoals Fukuyama.
Kritiek op de speculatieve geschiedfilosofie en blijvende
aantrekkingskracht:
In deze lineaire systemen is er geen ruimte voor afwijkingen. Popper zegt dat
wetmatigheden niet bestaan omdat mensen onvoorspelbaar zijn en eigen keuzes
maken. Berlin zegt dat het voorkomt uit de menselijke behoefte naar een zin of
plaats in het leven. De Whig history zegt dat de moderne natiestaten een
natuurlijke ontwikkeling zijn van middeleeuwse staten, Macaulay is voor en
Butterfield is tegen. In de kwantificeerde sociaaleconomische geschiedenis is er
nog wel plek voor wetmatigheden aan de hand van cijfers.
