Middeleeuwen hoorcollege 1
maandag 27 januari
Van oudheid naar middeleeuwen
Terminologie:
Er is een hardnekkige mythe dat de middeleeuwen een brute en donkere tijd was.
Het tegendeel is waar. Dit beeld komt voor een deel door het gebrek aan
bronnen. De term middeleeuwen is bedacht in de tijd van de Renaissance.
Cellarius deelde zijn boek in in oudheid, middeleeuwen, moderne tijd; maar ook
Petrarca had het rond 1300 al over een donkere tijd, een pauzeknop. Dit was een
relatief nieuwe idee, in de 5e eeuw deelde Augustinus de tijd in naar model van
de menselijke levensloop. In de middeleeuwen vond niemand dat ze in een
tussentijd zaten.
Periodisering:
De middeleeuwen lopen ongeveer van 500 tot 1500. Meestal wordt als beginpunt
de val van het Romeinse Rijk in 476 genomen en als eindtijd de val van
Constantinopel in 1453. Hier zijn argumenten voor en tegen. Ook zijn er veel
meer begin en eindpunten te noemen. Er was geen echte overgang op een
specifiek moment. De oudheid en middeleeuwen lopen in elkaar over. Sommige
historici geloven wel in strakke begin en eindtijden, maar de meerderheid niet. In
de middeleeuwen zelf waren de mensen geobsedeerd met de romeinen en
zochten ze zoveel mogelijk continuïteit met hen.
Beeld:
Het beeld bij het publiek is ontstaan in de 19 e eeuw. In de tijd van het
nationalisme zochten veel staten hun beginsels in de middeleeuwen. Aan dit
beeld is ook veel geromantiseerd. Dit beeld blijft nu bestaan door series en films.
Dit foutieve beeld wordt gebruikt door rechts extremisten.
Slag bij Adrianopolis:
Barbaren waren al eeuwen toegelaten in nieuw veroverden gebied en hadden het
burgerschap gekregen. De legers bestonden grotendeels uit deze barbaarse
romeinen. De Visigoten hadden ook het burgerschap gekregen, maar ze werden
slecht behandeld. Ze kwamen in opstand tegen de romeinen en hakte hen in de
pan. De loyaliteit van de romeinse legers was verdeeld. De oostelijke keizers
stuurde hen naar het westen, waar ze op Rome marcheerden.
De val van Rome:
In 410 werd Rome geplunderd door barbaren. Dit werd als onmogelijk beschouwd
en was een enorme schok voor veel mensen. Rome was de dominante stad in het
mediterrane gebied en deze gebeurtenis had heel veel impact op het denkbeeld
van mensen. Dit was niet lang gebeurt nadat het christendom de
,staatsgodsdienst was, en mensen gaven dat de schuld. Augustinus schreef een
nieuwe theologie, dat het aardse leven minder belangrijk was dan de hemel, om
mensen bij zich te houden; zo groot was de schok. De val van Rome was een
gevolg van de volksverhuizingen maar ook door intern conflict.
Barbaren en de val van een rijk:
De barbaren krijgen hier vaak de schuld van. Maar er zijn talloze redenen
genoemd, die niet allemaal even er kloppen. Edward Gibbon zei ook al dat het
door de barbaren kwam. Maar de barbaren bewogen ook door Romeinse
verstoring ver in hun gebied. De romeinen wilde 1 stamhoofd en ontbonden veel
raden, wat voor onrust zorgde. De Germaanse samenleving was niet erg
hiërarchisch, maar na aanraking met de romeinen steeds meer. De romeinse
goederen zorgden voor sociale stratificatie. De sterke leiders waren afhankelijk
van de romeinen, wanneer het rijk zich verder terugtrekt door zwakke centrale
controle gaan de groepen dit vacuüm binnen, opzoek naar de romeinen. In het
westen kwam politieke fragmentatie, het leven wordt onvoorspelbaarder.
Byzantium:
De oostelijke helft bleef bestaan en die mensen bleven zichzelf nog duizend jaar
romein noemen. Het gebied waar dat gebeurde werd steeds kleiner.
Constantinopel was strategisch gelegen voor de graan handel met de Zwarte
Zee. Deze stad wordt de nieuwe hoofdstad en het nieuwe Rome. Er waren ook
veel romeinse beelden, niet alleen maar christelijke.
De barbaren:
Dit was een romeinse term voor groepen buiten de grenzen. Er waren veel
grijstinten tussen hen en de romeinen. Er was veel verschil in etniciteit. De
groepen veranderde van samenstelling en grote tijdens het reizen, als mensen
settelden en nieuwe mensen aansloten. De identiteit vormt zich om een kleine
kern. Ze voelde een gedeelde identiteit. De namen waren zeer inclusief, Franken
betekende ‘stoere mannen’. Het waren inclusieve groepen waar iedereen zich bij
kon aansluiten. Wanneer de groepen zich gaan settelen vormen ze koninkrijken.
De Franken in Frankrijk en België; de Ostrogoten in Italië; de Visigoten in Spanje;
de Bourgondiërs in Bourgondië; de Longobarden in Italië; de Vandalen in Noord-
Afrika; en de Angelen en Saksen in Engeland. De Vandalen settelden in Noord-
Afrika, noemden zich Carthagers, schreven Latijn, en gebruikten Romeins Recht.
Theodorik, een romeins keizer?
Hij was van de Ostrogoten en zette de laatste West-Romeinse keizer af. Maar hij
had een rijk rond de middellandse zee, een romeins mausoleum met beelden die
later als romeins worden gezien, munten voor macht, hij organiseerde romeinse
spelen, en de Roomse senaat vroeg hem als patroon om hulp voor de
infrastructuur in Italië. Hij deed alle taken van een keizer. In een inscriptie wordt
hij genoemd als koning en augustus. De Ostrogoten nemen de plek van de
romeinen in en zorgen weer voor vrede.
Discontinuïteit:
,De barbaarse groepen waren romeins maar toch was er een verandering. In het
Romeinse Rijk was er een centraal figuur geweest, nu waren er meerdere. Er
kwam fragmentarisering en verandering. Wanneer de oudheid is afgelopen ligt
aan de vraag.
Middeleeuwen hoorcollege 2
Dinsdag 28 januari
Post-Romeinse koninkrijken
Bronnen uit de middeleeuwen:
Teksten zijn overgeleverd op perkament, dat werd gemaakt van dierenhuiden.
Een codex is een boek, waarin meerdere katernen gebundeld worden door touw.
Kennis kon zo beter georganiseerd worden. Maar ze werden ook snel kwijt
geraakt en verbrande snel. We hebben nog maar een klein deel van alle teksten
uit de middeleeuwen over.
Het Ostrogotische Rijk:
In 476 werd keizer Romulus Augustus afgezet door Odoaker. Theodorick de Grote
werd door de Oost-Romeinse keizer gestuurd om hem weg te sturen uit Rome.
Theodorick was opgegroeid aan het hof van de oostelijke keizer en zijn voornaam
was Flavius naar de keizers. Hij veroverde Italië. Hij noemde zichzelf koning
omdat hij zich onderschikte aan de Oost-Romeinse keizer, maar hij vervulde wel
alle keizerlijke taken. Er was veel continuïteit met het Romeinse Rijk: de
administratie en belastingen werden overgenomen, de legers bleven hetzelfde
met nieuwe officieren, er was controle over het rijk, de senaat blijft bestaan, de
antieke kennis wordt gesponsord, en er werd veel romeins gebouwd. Theodorick
werd een voorbeeld voor barbaarse leiders. Hij geeft zijn vrede door aan zijn
opvolgers, maar deze duurt niet lang. In de Gotische oorlogen werden ze
aangevallen door Byzantium. Beide legers waren uitgeput en de Longobarden
namen het gebied in.
Theodorick en het christendom:
De twee belangrijke christelijke stromingen waren arianisme en katholicisme. De
arianen vonden dat de zoon een gelijkwaardig deel van de drie-eenheid was en
dus dat Jezus gelijk stond aan god, de katholieken vonden dat de zoon
ondergeschikt was en dus Jezus onder god stond. De barbaren hingen het
arianisme aan terwijl de Italische bevolking katholiek was. Normaal mix je twee
groepen door huwelijk, maar door geloofsverschillen ging dit lastig. Dit was de
enige hobbel van Theodorick.
Boëthius en Cassiodorus:
, Zij kwamen uit de romeinse bovenlaag en werden gesponsord door Theodorick.
Boëthius schreef op hoe het onderwijs moest zijn, eerst het trivium met de focus
op literatuur en daarna het quadrivium met de focus op de harmonie in het
heelal. In de gehele middeleeuwen bleef dit de standaardvorm van onderwijs. In
de gevangenis schreef hij het boek ‘de consolatione philosophiae’ waarin hij
sprak met vrouwe filosofie en het had over veel filosofische concepten uit de
oudheid zonder in strijd te zijn met het christendom. Al deze concepten vonden
de christenen in de middeleeuwen dus acceptabel. Cassiodorus schreef meerdere
brieven aan Theodorick. In zijn ‘Institutiones divinarum et saecularium litterarum’
schreef hij teksten die je echt moest lezen, waardoor antieke teksten in de
middeleeuwen gelezen werden. Beide geven aan dat de romeinse erfenis
acceptabel is voor christenen in de middeleeuwen.
Merovingische Frankenrijk:
Het rijk bleef twee en een halve eeuw bestaan. De naam kwam van een
mythische stamvader. Clovis was de eerste en belangrijkste leider. Hij vermoorde
alle andere stamhoofden en zijn eigen mannelijke familie uit zodat niemand meer
aanspraak kon maken op het leiderschap. De romeinen zorgden voor hiërarchie
in de barbaarse samenlevingen, dit is te zien in het verhaal van de vaas van
soisson, waarin Clovis zichzelf als hoger in de hiërarchie zit en een soldaat denkt
dat alles nog eerlijk gaat. Clovis veroverde een groot deel van het huidige
Frankrijk en heeft controle over de Bourgondiërs. Na zijn dood werd zijn rijk
verdeeld onder zijn vier zonen, zoals het gebruik was. Een van zijn zonen heette
Theodorick, wat laat zien hoeveel impact hij had. Doordat de bezittingen verdeeld
werden werd er door de zonen gevochten tot er weer eenheid kwam. Zo was er
altijd een cirkel van eenheid en fragmentatie. Men dacht in steden, wat heel
romeins was. Elke zoon kreeg een grote stad en het achterland erbij. Ze dachten
niet in stukken grond en ze hadden geen scherpe grenzen. Clovis had zich in 496
laten dopen tot katholiek onder invloed van zijn vrouw. Hierdoor werden de
Franken ook katholiek, net als de Gallo-Romeinen; waardoor deze twee groepen
goed mengden. Theodobert I, een zoon van Clovis, plant een Frankische dynastie
in beieren en mengt zich in de Gotische oorlogen. Hij liet ook gouden munten
slaan, wat normaal alleen romeinse keizers deden. Dat hij gouden munten sloeg
was een continuïteit met de romeinen maar een discontinuïteit omdat hij geen
romeins keizer was en dus ook andere mensen gouden munten konden slaan.
Succes van de Franken:
De Franken werden dominant in West-Europa door: een stamgebied rond België
waar ze in de meerderheid waren en altijd op konden rekenen, veel militaire
succesen ook buiten romeins gebied, continuïteit met de romeinen door het
katholicisme, belasting, en contact met de romeinse elite, en een sterke
erfopvolging. Dat laatste kwam omdat Clovis ervoor had gezorgd dat er geen
andere troonpretendenten waren dus mensen internaliseerden dat alleen zijn
nazaten koning konden worden.
maandag 27 januari
Van oudheid naar middeleeuwen
Terminologie:
Er is een hardnekkige mythe dat de middeleeuwen een brute en donkere tijd was.
Het tegendeel is waar. Dit beeld komt voor een deel door het gebrek aan
bronnen. De term middeleeuwen is bedacht in de tijd van de Renaissance.
Cellarius deelde zijn boek in in oudheid, middeleeuwen, moderne tijd; maar ook
Petrarca had het rond 1300 al over een donkere tijd, een pauzeknop. Dit was een
relatief nieuwe idee, in de 5e eeuw deelde Augustinus de tijd in naar model van
de menselijke levensloop. In de middeleeuwen vond niemand dat ze in een
tussentijd zaten.
Periodisering:
De middeleeuwen lopen ongeveer van 500 tot 1500. Meestal wordt als beginpunt
de val van het Romeinse Rijk in 476 genomen en als eindtijd de val van
Constantinopel in 1453. Hier zijn argumenten voor en tegen. Ook zijn er veel
meer begin en eindpunten te noemen. Er was geen echte overgang op een
specifiek moment. De oudheid en middeleeuwen lopen in elkaar over. Sommige
historici geloven wel in strakke begin en eindtijden, maar de meerderheid niet. In
de middeleeuwen zelf waren de mensen geobsedeerd met de romeinen en
zochten ze zoveel mogelijk continuïteit met hen.
Beeld:
Het beeld bij het publiek is ontstaan in de 19 e eeuw. In de tijd van het
nationalisme zochten veel staten hun beginsels in de middeleeuwen. Aan dit
beeld is ook veel geromantiseerd. Dit beeld blijft nu bestaan door series en films.
Dit foutieve beeld wordt gebruikt door rechts extremisten.
Slag bij Adrianopolis:
Barbaren waren al eeuwen toegelaten in nieuw veroverden gebied en hadden het
burgerschap gekregen. De legers bestonden grotendeels uit deze barbaarse
romeinen. De Visigoten hadden ook het burgerschap gekregen, maar ze werden
slecht behandeld. Ze kwamen in opstand tegen de romeinen en hakte hen in de
pan. De loyaliteit van de romeinse legers was verdeeld. De oostelijke keizers
stuurde hen naar het westen, waar ze op Rome marcheerden.
De val van Rome:
In 410 werd Rome geplunderd door barbaren. Dit werd als onmogelijk beschouwd
en was een enorme schok voor veel mensen. Rome was de dominante stad in het
mediterrane gebied en deze gebeurtenis had heel veel impact op het denkbeeld
van mensen. Dit was niet lang gebeurt nadat het christendom de
,staatsgodsdienst was, en mensen gaven dat de schuld. Augustinus schreef een
nieuwe theologie, dat het aardse leven minder belangrijk was dan de hemel, om
mensen bij zich te houden; zo groot was de schok. De val van Rome was een
gevolg van de volksverhuizingen maar ook door intern conflict.
Barbaren en de val van een rijk:
De barbaren krijgen hier vaak de schuld van. Maar er zijn talloze redenen
genoemd, die niet allemaal even er kloppen. Edward Gibbon zei ook al dat het
door de barbaren kwam. Maar de barbaren bewogen ook door Romeinse
verstoring ver in hun gebied. De romeinen wilde 1 stamhoofd en ontbonden veel
raden, wat voor onrust zorgde. De Germaanse samenleving was niet erg
hiërarchisch, maar na aanraking met de romeinen steeds meer. De romeinse
goederen zorgden voor sociale stratificatie. De sterke leiders waren afhankelijk
van de romeinen, wanneer het rijk zich verder terugtrekt door zwakke centrale
controle gaan de groepen dit vacuüm binnen, opzoek naar de romeinen. In het
westen kwam politieke fragmentatie, het leven wordt onvoorspelbaarder.
Byzantium:
De oostelijke helft bleef bestaan en die mensen bleven zichzelf nog duizend jaar
romein noemen. Het gebied waar dat gebeurde werd steeds kleiner.
Constantinopel was strategisch gelegen voor de graan handel met de Zwarte
Zee. Deze stad wordt de nieuwe hoofdstad en het nieuwe Rome. Er waren ook
veel romeinse beelden, niet alleen maar christelijke.
De barbaren:
Dit was een romeinse term voor groepen buiten de grenzen. Er waren veel
grijstinten tussen hen en de romeinen. Er was veel verschil in etniciteit. De
groepen veranderde van samenstelling en grote tijdens het reizen, als mensen
settelden en nieuwe mensen aansloten. De identiteit vormt zich om een kleine
kern. Ze voelde een gedeelde identiteit. De namen waren zeer inclusief, Franken
betekende ‘stoere mannen’. Het waren inclusieve groepen waar iedereen zich bij
kon aansluiten. Wanneer de groepen zich gaan settelen vormen ze koninkrijken.
De Franken in Frankrijk en België; de Ostrogoten in Italië; de Visigoten in Spanje;
de Bourgondiërs in Bourgondië; de Longobarden in Italië; de Vandalen in Noord-
Afrika; en de Angelen en Saksen in Engeland. De Vandalen settelden in Noord-
Afrika, noemden zich Carthagers, schreven Latijn, en gebruikten Romeins Recht.
Theodorik, een romeins keizer?
Hij was van de Ostrogoten en zette de laatste West-Romeinse keizer af. Maar hij
had een rijk rond de middellandse zee, een romeins mausoleum met beelden die
later als romeins worden gezien, munten voor macht, hij organiseerde romeinse
spelen, en de Roomse senaat vroeg hem als patroon om hulp voor de
infrastructuur in Italië. Hij deed alle taken van een keizer. In een inscriptie wordt
hij genoemd als koning en augustus. De Ostrogoten nemen de plek van de
romeinen in en zorgen weer voor vrede.
Discontinuïteit:
,De barbaarse groepen waren romeins maar toch was er een verandering. In het
Romeinse Rijk was er een centraal figuur geweest, nu waren er meerdere. Er
kwam fragmentarisering en verandering. Wanneer de oudheid is afgelopen ligt
aan de vraag.
Middeleeuwen hoorcollege 2
Dinsdag 28 januari
Post-Romeinse koninkrijken
Bronnen uit de middeleeuwen:
Teksten zijn overgeleverd op perkament, dat werd gemaakt van dierenhuiden.
Een codex is een boek, waarin meerdere katernen gebundeld worden door touw.
Kennis kon zo beter georganiseerd worden. Maar ze werden ook snel kwijt
geraakt en verbrande snel. We hebben nog maar een klein deel van alle teksten
uit de middeleeuwen over.
Het Ostrogotische Rijk:
In 476 werd keizer Romulus Augustus afgezet door Odoaker. Theodorick de Grote
werd door de Oost-Romeinse keizer gestuurd om hem weg te sturen uit Rome.
Theodorick was opgegroeid aan het hof van de oostelijke keizer en zijn voornaam
was Flavius naar de keizers. Hij veroverde Italië. Hij noemde zichzelf koning
omdat hij zich onderschikte aan de Oost-Romeinse keizer, maar hij vervulde wel
alle keizerlijke taken. Er was veel continuïteit met het Romeinse Rijk: de
administratie en belastingen werden overgenomen, de legers bleven hetzelfde
met nieuwe officieren, er was controle over het rijk, de senaat blijft bestaan, de
antieke kennis wordt gesponsord, en er werd veel romeins gebouwd. Theodorick
werd een voorbeeld voor barbaarse leiders. Hij geeft zijn vrede door aan zijn
opvolgers, maar deze duurt niet lang. In de Gotische oorlogen werden ze
aangevallen door Byzantium. Beide legers waren uitgeput en de Longobarden
namen het gebied in.
Theodorick en het christendom:
De twee belangrijke christelijke stromingen waren arianisme en katholicisme. De
arianen vonden dat de zoon een gelijkwaardig deel van de drie-eenheid was en
dus dat Jezus gelijk stond aan god, de katholieken vonden dat de zoon
ondergeschikt was en dus Jezus onder god stond. De barbaren hingen het
arianisme aan terwijl de Italische bevolking katholiek was. Normaal mix je twee
groepen door huwelijk, maar door geloofsverschillen ging dit lastig. Dit was de
enige hobbel van Theodorick.
Boëthius en Cassiodorus:
, Zij kwamen uit de romeinse bovenlaag en werden gesponsord door Theodorick.
Boëthius schreef op hoe het onderwijs moest zijn, eerst het trivium met de focus
op literatuur en daarna het quadrivium met de focus op de harmonie in het
heelal. In de gehele middeleeuwen bleef dit de standaardvorm van onderwijs. In
de gevangenis schreef hij het boek ‘de consolatione philosophiae’ waarin hij
sprak met vrouwe filosofie en het had over veel filosofische concepten uit de
oudheid zonder in strijd te zijn met het christendom. Al deze concepten vonden
de christenen in de middeleeuwen dus acceptabel. Cassiodorus schreef meerdere
brieven aan Theodorick. In zijn ‘Institutiones divinarum et saecularium litterarum’
schreef hij teksten die je echt moest lezen, waardoor antieke teksten in de
middeleeuwen gelezen werden. Beide geven aan dat de romeinse erfenis
acceptabel is voor christenen in de middeleeuwen.
Merovingische Frankenrijk:
Het rijk bleef twee en een halve eeuw bestaan. De naam kwam van een
mythische stamvader. Clovis was de eerste en belangrijkste leider. Hij vermoorde
alle andere stamhoofden en zijn eigen mannelijke familie uit zodat niemand meer
aanspraak kon maken op het leiderschap. De romeinen zorgden voor hiërarchie
in de barbaarse samenlevingen, dit is te zien in het verhaal van de vaas van
soisson, waarin Clovis zichzelf als hoger in de hiërarchie zit en een soldaat denkt
dat alles nog eerlijk gaat. Clovis veroverde een groot deel van het huidige
Frankrijk en heeft controle over de Bourgondiërs. Na zijn dood werd zijn rijk
verdeeld onder zijn vier zonen, zoals het gebruik was. Een van zijn zonen heette
Theodorick, wat laat zien hoeveel impact hij had. Doordat de bezittingen verdeeld
werden werd er door de zonen gevochten tot er weer eenheid kwam. Zo was er
altijd een cirkel van eenheid en fragmentatie. Men dacht in steden, wat heel
romeins was. Elke zoon kreeg een grote stad en het achterland erbij. Ze dachten
niet in stukken grond en ze hadden geen scherpe grenzen. Clovis had zich in 496
laten dopen tot katholiek onder invloed van zijn vrouw. Hierdoor werden de
Franken ook katholiek, net als de Gallo-Romeinen; waardoor deze twee groepen
goed mengden. Theodobert I, een zoon van Clovis, plant een Frankische dynastie
in beieren en mengt zich in de Gotische oorlogen. Hij liet ook gouden munten
slaan, wat normaal alleen romeinse keizers deden. Dat hij gouden munten sloeg
was een continuïteit met de romeinen maar een discontinuïteit omdat hij geen
romeins keizer was en dus ook andere mensen gouden munten konden slaan.
Succes van de Franken:
De Franken werden dominant in West-Europa door: een stamgebied rond België
waar ze in de meerderheid waren en altijd op konden rekenen, veel militaire
succesen ook buiten romeins gebied, continuïteit met de romeinen door het
katholicisme, belasting, en contact met de romeinse elite, en een sterke
erfopvolging. Dat laatste kwam omdat Clovis ervoor had gezorgd dat er geen
andere troonpretendenten waren dus mensen internaliseerden dat alleen zijn
nazaten koning konden worden.
