Nieuwe Tijd Hoorcollege 1:
Woensdag 4 september
Introductiecollege:
Terminologie:
De Nieuwe Tijd beslaat grofweg 1500 tot 1800 en wordt ook wel de vroegmoderne
periode genoemd. Deze term is rond de jaren zestig ontstaan in Engeland en vanuit daar
overgenomen. Rond dit moment kwam er ook meer aandacht voor deze periode in de
geschiedenis. Alle Germaanse talen hebben een woord voor de vroegmoderne tijd, in de
Latijnse talen is er enkel de term moderne tijd. Er is hier dus een intellectuele kloof in
denken over deze tijd, waarin Germaanse landen de jaren 1500 tot 1800 als een
voorloper zien van de tijd waar we nu in zitten en de Latijnse talen de tijd vanaf de
Middeleeuwen meer als een blok beschouwen.
Waarom als een eigenstandige periode?
De verdeling van de geschiedenis in Oudheid, Middeleeuwen, Nieuwe Tijd en Nieuwste
Tijd dateerd terug tot in de 14e eeuw. Petrarca ziet de Middeleeuwen als een duistere
periode vol honger, oorlog en een stagnerende economie. Hij ziet dat er in zijn tijd
verandering aankomt, dat Europa zich door middel van de Renaissance zich uit de
donkere slechte tijden van de Middeleeuwen sleept en weer beter wordt. Deze indeling
van tijd wordt overgenomen, en wanneer deze in het boek Historia Universalis ook als zo
genoteerd wordt dan wordt het in het Westen de standaard manier om naar de
geschiedenis te kijken.
Het beeld wat de mensen in de Nieuwe Tijd van de Middeleeuwen hadden was een
duister beeld vol ziekte, atboek, waarna dit beeld toeneemt in populariteit. Hij schetst
een beeld van de Renaissance tegen de donkere Middeleeuwen. We weten nu dat dit
beeld onwaar is en dat er talloze interessante dingen gebeurt zijn in de Middeleeuwen.
Probleem in benaming:
De benamingen Middeleeuwen, Nieuwe tijd en Nieuwste Tijd is dat het zorgt voor een
idee van evolutie. Het schetst een beeld dat het steeds beter en beter gaat met dit
wereld en we nu op het hoogtepunt en een soort eindpunt zijn aan gekomen. Dit is een
problematisch beeld omdat er nog veel problemen in de wereld zijn (zoals armoede,
oorlog en sociale ongelijkheid) en we niet moeten willen dat dit het beste is wat onze
beschaving te bieden heeft. Dit idee van constante vooruitgang ligt nu onder felle kritiek.
Wanneer begint en eindigt de Nieuwe Tijd?
Er is veel discussie over op welk moment de Nieuwe Tijd begint en op welk moment deze
eindigt. Een aantal begin jaartallen zijn: 1453 de van van Constantinopel, 1492 Columbus
ontdekt Amerika, 1517 de Reformatie vindt plaats en 1519 Karel V wordt keizer van het
Heilige Roomse Rijk. Een aantal mogelijke eindpunten zijn: 1764 het spinnewiel wordt
uitgevonden, 1776 de Amerikaanse kolonies verklaren zichzelf onafhankelijk, 1789 de
Franse Revolutie en 1815 het congres van Wenen. Wat mensen kiezen als begin en
eindpunt laat zien welk aspect van de geschiedenis ze belangrijk vinden.
,Afbakening van tijd doet afbreuk aan complexere processen die een lange tijd beslaan en
wortels hebben in een eerdere periode. Veel mensen focussen bij het kiezen van
afbakeningen van tijd naar politieke gebeurtenissen van de elite, maar dit laat grote
groepen buiten beschouwing en focust op de rijke witte mannen. Als naar andere groepen
wordt gekeken zullen er hele andere begin en eind data zijn.
Er is een argument om de Nieuwe Tijd door te laten lopen tot de Eerste Wereld Oorlog,
omdat daarna monarchieën definitief hun macht verloren, wat een hele nieuwe manier
van denken en machtsposities met zich meebracht.
In veel boeken wordt om deze reden express de tijd ruw weg genomen en de precieze
afbakening in het midden te laten, en misschien is dit ook wel beter. Dit geeft meer
flexibiliteit, mogelijkheden en overlap tussen periodes. Want periodes veranderen niet
van de een op de andere dag.
Wat maakt de Nieuwe Tijd ‘nieuw’?
Er zijn een aantal ontwikkelingen die deze tijd een eigen tijd maken:
o Staatsvorming: Centrale overheden krijgen steeds meer macht en er worden
machtsblokken gevormd. Op deze manier kan belasting efficiënter geïnd worden
en ontstaat er een bureaucratie. Het leger wordt professioneler en vorsten krijgen
meer macht. Er is hier ook verzet tegen want veel mensen vinden dit niet de beste
manier van bestuur.
o Reformatie: In de Middeleeuwen was Europa een groot christelijk blok. Vanaf de
Reformatie zijn en verschillende stromingen en veranderingen in de kerk als
gevolg van de Contrareformatie.
o Individualisering: Waar in de Middeleeuwen de focus op de gemeenschap of
familie lag kwam deze in de Nieuwe Tijd steeds meer op het individu. Kunstenaars
gingen hun schilderijen met hun eigen naam ondertekenen en er kwam meer
aandacht en belang voor educatie.
o Globalisering en economische expansie: Er kwam steeds meer contact met de
wereld buiten Europa door ontdekkingsreizen en koloniën. Hierdoor ontstond meer
handel en de algemene welvaart steeg.
o Nieuwe technologieën en intellectuele stromingen: De uitvinding van de drukpers
en het kanon brachten grote veranderingen met zich mee. Stromingen zoals het
Humanisme en de Verlichting kwamen op. Er was meer aandacht voor
wetenschappelijk denken en meer toegang tot kennis.
Ondanks al deze veranderingen die de Nieuwe Tijd een eigen tijd maken waren er ook
veel continuïteiten met de Middeleeuwen. Er hing veel waarde aan traditie en bijgeloof en
er was weinig tolerantie voor andere religies. Ook was en bleef er veel sociale
ongelijkheid. Voor boeren was er tussen de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijd nauwelijks
verschil, voor de elite wel.
,Nieuwe Tijd hoorcollege 2:
Donderdag 5 september
Staatsvorming in de nieuwe tijd:
Evolutie van staten:
De moderne staat komt voor uit een evolutie van staten vanaf de middeleeuwen. Vanaf
de late middeleeuwen namen het aantal politieke eenheden in Europa af. Waar dat in
1300 er nog meer dan duizend waren, was dit aantal in 1500 gereduceerd tot vijfhonderd
en in 1900 slechts vijftig. Er worden in Europa door de loop van de tijd steeds grotere
machtsblokken gevormd. Door de territoriale schaalvergroting van staten werden deze
steeds machtiger. In de vroegmoderne waren de meeste staten dynastieke staten, ze
werden geleid door een monarchie. Deze vorsten probeerden steeds meer macht naar
zich toe te trekken, dit heet centralisatie. Ondanks de pogingen en successen tot eenheid
bleef er veel politieke versnippering.
Standensamenleving:
In de middeleeuwen en de vroegmoderne tijd was er een standensamenleving. De
bevolking was gesplits in drie standen: de adel, de geestelijkheid en de burgerij. In de
middeleeuwen overlegden de vertegenwoordigers van deze standen met hun heerser en
was er een relatieve machtsbalans. Met de centralisatie die begint in de vroegmoderne
tijd wordt deze machtsbalans doorbroken.
Toenemende macht van vorsten:
In de vroegmoderne tijd neemt de macht van vorsten toe en wordt hun gebied steeds
meer vanuit een centraal punt bestuurd. Vorsten werden verheerlijkt en zeiden gezonden
te zijn door god om hun land te besturen, mensen konden dus niet tegen hem ingaan
want dan zouden ze ingaan tegen god. Veel vorsten zwakken de macht van de paus af
door zelf bisschoppen te gaan benoemen. Er zijn drie manier waarop vorsten in de
vroegmoderne tijd hun macht zien groeien.
o Er wordt meer nagedacht over een beter bestuur. Machiavelli schrijft een
handboek voor vorsten(il principe). Hij zegt in dit boek indirect dat het doel de
middelen heiligt. Zijn boek wordt veel vertaald en gedrukt en wordt verspreid in de
Europese hoven, waar koningen zijn advies gretig aannemen.
o Er vind meer territoriale schaalvergroting plaats door middel van oorlog,
huwelijkspolitiek en soms ook aankoop. Na de ontdekkingsreizen worden ook
gebieden in de nieuwe wereld gekoloniseerd.
o Vorsten proberen door middel van centralisatiepolitiek meer macht naar hun hof
toe te trekken en deze weg te nemen van regionale heren. In veel gevallen vind er
een efficiëntere belastinginning plaats, er wordt een staand leger opgericht in
plaats van gebruik te maken van onbetrouwbare huurlegers, vanuit een centrale
, hoofdstad wordt het land bestuurd, er worden centrale wetten ingevoerd en
geschoolde ambtenaren zorgen voor een professionelere administratie.
Niet al deze ontwikkelingen werken meteen, maar langzaam zien vorsten hun macht
groeien.
Situatie aan het begin van de 16e eeuw:
Er bestaan nog steeds 500 politieke bestuurseenheden, maar er zijn al wel een paar
machtsblokken. Er worden grote dynastieke staten gevormd geleid door een machtige
familie. Maar ook andere regeringsvormen zijn, in de minderheid, aanwezig zoals
republieken en kieskoningschappen.
Het Heilige Roomse Rijk:
Het Heilige Roomse Rijk was een kieskoningschap waar door keurvorsten een keizer
gekozen werd. Toch hadden veel gebieden zelf veel autonomie. Via Karel de Grote zagen
ze zichzelf als de opvolger van het Romeinse rijk. Het Heilige Roomse Rijk vormde een
christelijke eenheid uit de angst voor het einde van de wereld. In de bijbel stond dat er
vier grote rijken zouden zijn en dat daarna de wereld zou vergaan, zij zagen het Romeinse
rijk als het vierde rijk. Door te zeggen dat zij een continuering waren van dat rijk zou de
wereld niet eindigen.
In de vroegmoderne periode komt de macht van de Heilige Roomse Rijk bij de
Habsburgers te liggen. Deze adellijke familie komt uit Oostenrijk, en wanneer een van
hun leden (Frederik III) wordt gekozen als keizer weten ze het keizerschap daarna in de
familie te houden. Dit deden ze door keurvorsten om te kopen en te bedreigen. De
Habsburgers waren heel goed in het voeren van huwelijkspolitiek. Keizer Maximiliaan
trouwt met Maria van Bourgondië, de erfgename van de Bourgondische Nederlanden. Zij
huwelijke hun kinderen met die van Ferdinand en Isabella, koning en koningen die Castile
en Aragon verenigden. Wanneer de Spaanse troonopvolger Juan sterft wordt hun dochter
Joanna de erfgename van Spanje. Zij wordt waanzinnig verklaard door haar vader en
schoonvader om haar zoveel mogelijk buitenspel te houden. Haar zoon met Filips, zoon
van Maximiliaan en Maria, is Karel V. Hij wordt in 1516 koning van Spanje en in 1519
keizer van het Heilige Roomse Rijk. Hij bezit nu Spanje, Zuid-Italië, de Nederlanden, het
Heilige Roomse Rijk, Oostenrijk, Hongarije en de Spaanse overzeese koloniën. Dit enorme
rijk is lastig te besturen door weinig goede verbindingen. Door interne politieke en
religieuze conflicten doet Karel V in 1555 afstand van de troon. Zijn zoon Filips II wordt
koning van Spanje en landsheer van de Nederlanden en zijn broer Ferdinand wordt keizer
van het Heilige Roomse Rijk.
Frankrijk:
Frankrijk werd bestuurd door het huis Valois. Ze waren sterk uit de Honderdjarige Oorlog
gekomen. Ze hadden veel strijd met de Habsburgers omdat ze nu volledig omsloten
waren door hen. Ook intern waren ze kwetsbaar door de Reformatie en turbulente
opvolgingen. Koning Francis I regeerde gelijktijdig met Karel V en ze waren grote
vijanden. Hij zorgde voor de versterking van de Franse macht, sterke administratie en
controle over het benoemen van bisschoppen. Hij wilde graag uitbreiden naar de rijke
Noord-Italiaanse steden maar werd in 1528 tegen gehouden bij de slag van Pavía.
Engeland:
Woensdag 4 september
Introductiecollege:
Terminologie:
De Nieuwe Tijd beslaat grofweg 1500 tot 1800 en wordt ook wel de vroegmoderne
periode genoemd. Deze term is rond de jaren zestig ontstaan in Engeland en vanuit daar
overgenomen. Rond dit moment kwam er ook meer aandacht voor deze periode in de
geschiedenis. Alle Germaanse talen hebben een woord voor de vroegmoderne tijd, in de
Latijnse talen is er enkel de term moderne tijd. Er is hier dus een intellectuele kloof in
denken over deze tijd, waarin Germaanse landen de jaren 1500 tot 1800 als een
voorloper zien van de tijd waar we nu in zitten en de Latijnse talen de tijd vanaf de
Middeleeuwen meer als een blok beschouwen.
Waarom als een eigenstandige periode?
De verdeling van de geschiedenis in Oudheid, Middeleeuwen, Nieuwe Tijd en Nieuwste
Tijd dateerd terug tot in de 14e eeuw. Petrarca ziet de Middeleeuwen als een duistere
periode vol honger, oorlog en een stagnerende economie. Hij ziet dat er in zijn tijd
verandering aankomt, dat Europa zich door middel van de Renaissance zich uit de
donkere slechte tijden van de Middeleeuwen sleept en weer beter wordt. Deze indeling
van tijd wordt overgenomen, en wanneer deze in het boek Historia Universalis ook als zo
genoteerd wordt dan wordt het in het Westen de standaard manier om naar de
geschiedenis te kijken.
Het beeld wat de mensen in de Nieuwe Tijd van de Middeleeuwen hadden was een
duister beeld vol ziekte, atboek, waarna dit beeld toeneemt in populariteit. Hij schetst
een beeld van de Renaissance tegen de donkere Middeleeuwen. We weten nu dat dit
beeld onwaar is en dat er talloze interessante dingen gebeurt zijn in de Middeleeuwen.
Probleem in benaming:
De benamingen Middeleeuwen, Nieuwe tijd en Nieuwste Tijd is dat het zorgt voor een
idee van evolutie. Het schetst een beeld dat het steeds beter en beter gaat met dit
wereld en we nu op het hoogtepunt en een soort eindpunt zijn aan gekomen. Dit is een
problematisch beeld omdat er nog veel problemen in de wereld zijn (zoals armoede,
oorlog en sociale ongelijkheid) en we niet moeten willen dat dit het beste is wat onze
beschaving te bieden heeft. Dit idee van constante vooruitgang ligt nu onder felle kritiek.
Wanneer begint en eindigt de Nieuwe Tijd?
Er is veel discussie over op welk moment de Nieuwe Tijd begint en op welk moment deze
eindigt. Een aantal begin jaartallen zijn: 1453 de van van Constantinopel, 1492 Columbus
ontdekt Amerika, 1517 de Reformatie vindt plaats en 1519 Karel V wordt keizer van het
Heilige Roomse Rijk. Een aantal mogelijke eindpunten zijn: 1764 het spinnewiel wordt
uitgevonden, 1776 de Amerikaanse kolonies verklaren zichzelf onafhankelijk, 1789 de
Franse Revolutie en 1815 het congres van Wenen. Wat mensen kiezen als begin en
eindpunt laat zien welk aspect van de geschiedenis ze belangrijk vinden.
,Afbakening van tijd doet afbreuk aan complexere processen die een lange tijd beslaan en
wortels hebben in een eerdere periode. Veel mensen focussen bij het kiezen van
afbakeningen van tijd naar politieke gebeurtenissen van de elite, maar dit laat grote
groepen buiten beschouwing en focust op de rijke witte mannen. Als naar andere groepen
wordt gekeken zullen er hele andere begin en eind data zijn.
Er is een argument om de Nieuwe Tijd door te laten lopen tot de Eerste Wereld Oorlog,
omdat daarna monarchieën definitief hun macht verloren, wat een hele nieuwe manier
van denken en machtsposities met zich meebracht.
In veel boeken wordt om deze reden express de tijd ruw weg genomen en de precieze
afbakening in het midden te laten, en misschien is dit ook wel beter. Dit geeft meer
flexibiliteit, mogelijkheden en overlap tussen periodes. Want periodes veranderen niet
van de een op de andere dag.
Wat maakt de Nieuwe Tijd ‘nieuw’?
Er zijn een aantal ontwikkelingen die deze tijd een eigen tijd maken:
o Staatsvorming: Centrale overheden krijgen steeds meer macht en er worden
machtsblokken gevormd. Op deze manier kan belasting efficiënter geïnd worden
en ontstaat er een bureaucratie. Het leger wordt professioneler en vorsten krijgen
meer macht. Er is hier ook verzet tegen want veel mensen vinden dit niet de beste
manier van bestuur.
o Reformatie: In de Middeleeuwen was Europa een groot christelijk blok. Vanaf de
Reformatie zijn en verschillende stromingen en veranderingen in de kerk als
gevolg van de Contrareformatie.
o Individualisering: Waar in de Middeleeuwen de focus op de gemeenschap of
familie lag kwam deze in de Nieuwe Tijd steeds meer op het individu. Kunstenaars
gingen hun schilderijen met hun eigen naam ondertekenen en er kwam meer
aandacht en belang voor educatie.
o Globalisering en economische expansie: Er kwam steeds meer contact met de
wereld buiten Europa door ontdekkingsreizen en koloniën. Hierdoor ontstond meer
handel en de algemene welvaart steeg.
o Nieuwe technologieën en intellectuele stromingen: De uitvinding van de drukpers
en het kanon brachten grote veranderingen met zich mee. Stromingen zoals het
Humanisme en de Verlichting kwamen op. Er was meer aandacht voor
wetenschappelijk denken en meer toegang tot kennis.
Ondanks al deze veranderingen die de Nieuwe Tijd een eigen tijd maken waren er ook
veel continuïteiten met de Middeleeuwen. Er hing veel waarde aan traditie en bijgeloof en
er was weinig tolerantie voor andere religies. Ook was en bleef er veel sociale
ongelijkheid. Voor boeren was er tussen de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijd nauwelijks
verschil, voor de elite wel.
,Nieuwe Tijd hoorcollege 2:
Donderdag 5 september
Staatsvorming in de nieuwe tijd:
Evolutie van staten:
De moderne staat komt voor uit een evolutie van staten vanaf de middeleeuwen. Vanaf
de late middeleeuwen namen het aantal politieke eenheden in Europa af. Waar dat in
1300 er nog meer dan duizend waren, was dit aantal in 1500 gereduceerd tot vijfhonderd
en in 1900 slechts vijftig. Er worden in Europa door de loop van de tijd steeds grotere
machtsblokken gevormd. Door de territoriale schaalvergroting van staten werden deze
steeds machtiger. In de vroegmoderne waren de meeste staten dynastieke staten, ze
werden geleid door een monarchie. Deze vorsten probeerden steeds meer macht naar
zich toe te trekken, dit heet centralisatie. Ondanks de pogingen en successen tot eenheid
bleef er veel politieke versnippering.
Standensamenleving:
In de middeleeuwen en de vroegmoderne tijd was er een standensamenleving. De
bevolking was gesplits in drie standen: de adel, de geestelijkheid en de burgerij. In de
middeleeuwen overlegden de vertegenwoordigers van deze standen met hun heerser en
was er een relatieve machtsbalans. Met de centralisatie die begint in de vroegmoderne
tijd wordt deze machtsbalans doorbroken.
Toenemende macht van vorsten:
In de vroegmoderne tijd neemt de macht van vorsten toe en wordt hun gebied steeds
meer vanuit een centraal punt bestuurd. Vorsten werden verheerlijkt en zeiden gezonden
te zijn door god om hun land te besturen, mensen konden dus niet tegen hem ingaan
want dan zouden ze ingaan tegen god. Veel vorsten zwakken de macht van de paus af
door zelf bisschoppen te gaan benoemen. Er zijn drie manier waarop vorsten in de
vroegmoderne tijd hun macht zien groeien.
o Er wordt meer nagedacht over een beter bestuur. Machiavelli schrijft een
handboek voor vorsten(il principe). Hij zegt in dit boek indirect dat het doel de
middelen heiligt. Zijn boek wordt veel vertaald en gedrukt en wordt verspreid in de
Europese hoven, waar koningen zijn advies gretig aannemen.
o Er vind meer territoriale schaalvergroting plaats door middel van oorlog,
huwelijkspolitiek en soms ook aankoop. Na de ontdekkingsreizen worden ook
gebieden in de nieuwe wereld gekoloniseerd.
o Vorsten proberen door middel van centralisatiepolitiek meer macht naar hun hof
toe te trekken en deze weg te nemen van regionale heren. In veel gevallen vind er
een efficiëntere belastinginning plaats, er wordt een staand leger opgericht in
plaats van gebruik te maken van onbetrouwbare huurlegers, vanuit een centrale
, hoofdstad wordt het land bestuurd, er worden centrale wetten ingevoerd en
geschoolde ambtenaren zorgen voor een professionelere administratie.
Niet al deze ontwikkelingen werken meteen, maar langzaam zien vorsten hun macht
groeien.
Situatie aan het begin van de 16e eeuw:
Er bestaan nog steeds 500 politieke bestuurseenheden, maar er zijn al wel een paar
machtsblokken. Er worden grote dynastieke staten gevormd geleid door een machtige
familie. Maar ook andere regeringsvormen zijn, in de minderheid, aanwezig zoals
republieken en kieskoningschappen.
Het Heilige Roomse Rijk:
Het Heilige Roomse Rijk was een kieskoningschap waar door keurvorsten een keizer
gekozen werd. Toch hadden veel gebieden zelf veel autonomie. Via Karel de Grote zagen
ze zichzelf als de opvolger van het Romeinse rijk. Het Heilige Roomse Rijk vormde een
christelijke eenheid uit de angst voor het einde van de wereld. In de bijbel stond dat er
vier grote rijken zouden zijn en dat daarna de wereld zou vergaan, zij zagen het Romeinse
rijk als het vierde rijk. Door te zeggen dat zij een continuering waren van dat rijk zou de
wereld niet eindigen.
In de vroegmoderne periode komt de macht van de Heilige Roomse Rijk bij de
Habsburgers te liggen. Deze adellijke familie komt uit Oostenrijk, en wanneer een van
hun leden (Frederik III) wordt gekozen als keizer weten ze het keizerschap daarna in de
familie te houden. Dit deden ze door keurvorsten om te kopen en te bedreigen. De
Habsburgers waren heel goed in het voeren van huwelijkspolitiek. Keizer Maximiliaan
trouwt met Maria van Bourgondië, de erfgename van de Bourgondische Nederlanden. Zij
huwelijke hun kinderen met die van Ferdinand en Isabella, koning en koningen die Castile
en Aragon verenigden. Wanneer de Spaanse troonopvolger Juan sterft wordt hun dochter
Joanna de erfgename van Spanje. Zij wordt waanzinnig verklaard door haar vader en
schoonvader om haar zoveel mogelijk buitenspel te houden. Haar zoon met Filips, zoon
van Maximiliaan en Maria, is Karel V. Hij wordt in 1516 koning van Spanje en in 1519
keizer van het Heilige Roomse Rijk. Hij bezit nu Spanje, Zuid-Italië, de Nederlanden, het
Heilige Roomse Rijk, Oostenrijk, Hongarije en de Spaanse overzeese koloniën. Dit enorme
rijk is lastig te besturen door weinig goede verbindingen. Door interne politieke en
religieuze conflicten doet Karel V in 1555 afstand van de troon. Zijn zoon Filips II wordt
koning van Spanje en landsheer van de Nederlanden en zijn broer Ferdinand wordt keizer
van het Heilige Roomse Rijk.
Frankrijk:
Frankrijk werd bestuurd door het huis Valois. Ze waren sterk uit de Honderdjarige Oorlog
gekomen. Ze hadden veel strijd met de Habsburgers omdat ze nu volledig omsloten
waren door hen. Ook intern waren ze kwetsbaar door de Reformatie en turbulente
opvolgingen. Koning Francis I regeerde gelijktijdig met Karel V en ze waren grote
vijanden. Hij zorgde voor de versterking van de Franse macht, sterke administratie en
controle over het benoemen van bisschoppen. Hij wilde graag uitbreiden naar de rijke
Noord-Italiaanse steden maar werd in 1528 tegen gehouden bij de slag van Pavía.
Engeland:
