1. K. Rozemond, 'Tegen de leer van de redelijke toerekening', in: Ars
Aequi 2024, p. 972-877.
1: Inleiding
De leer van de redelijke toerekening speelt een cruciale rol in het strafrecht,
vooral bij het vaststellen van causaliteit, de aansprakelijkheid van rechtspersonen
en ontoerekenbaarheid door psychische stoornissen. Het concept wordt vaak
gepresenteerd als vanzelfsprekend: strafbare gevolgen moeten worden
toegerekend aan een persoon als dat redelijk is. Toch roept de toepassing van
‘redelijkheid’ als maatstaf kritiek op. De vage en onbepaalde aard van
‘redelijkheid’ conflicteert met het legaliteitsbeginsel (waarbij normen duidelijk
moeten zijn) en het schuldbeginsel (waarbij de dader zich anders had kunnen
gedragen). De leer biedt geen objectieve maatstaf en roept daardoor de
mogelijkheid van willekeur op, aangezien de rechtvaardiging voor toerekening
vaak ontbreekt. Deze bijdrage onderzoekt of de leer van de redelijke toerekening
werkelijk redelijk kan worden genoemd, door enkele relevante rechterlijke
uitspraken te analyseren.
2. Causaliteit
De leer van de redelijke toerekening werd voor het eerst prominent toegepast in
het arrest Letale longembolie, waarin de Hoge Raad oordeelde dat het overlijden
van een slachtoffer aan een longembolie, die voortkwam uit een
verkeersongeluk, nog steeds redelijkerwijs kon worden toegerekend aan de
veroorzaker van het ongeluk. Hoewel de Hoge Raad de leer toepaste, werd niet
duidelijk gemotiveerd waarom de toerekening in dit geval redelijk was. Vragen
zoals de voorzienbaarheid van de longembolie, de mogelijke alternatieve
medische behandelingen, en de vraag of de veroorzaker van het ongeval
verantwoordelijk kon worden gehouden voor de medische complicatie bleven
onbeantwoord. Dit roept de kritiek op dat de leer een schijn van redelijkheid biedt
zonder diepgaande argumentatie voor de toerekening. De vraag of een dader
zwaarder gestraft moet worden voor de gevolgen van complicaties zoals
trombose, heeft te maken met de doelen van het strafrecht (vergelding en
preventie), maar stelt de vraag of het redelijk is om de dader extra te straffen
voor gevolgen die misschien niet direct uit het ongeval voortvloeien.
3. Rechtspersonen
De redelijke toerekening speelt ook een belangrijke rol in de strafrechtelijke
aansprakelijkheid van rechtspersonen, zoals uit het IJzerdraad-arrest blijkt. Bij de
toerekening van strafbare gedragingen aan een rechtspersoon wordt gekeken of
de handelende werknemer ten voordele van de organisatie handelde en of de
gedraging tot de normale bedrijfsvoering behoort. De Hoge Raad hanteert hier
drie criteria: de gedraging moet in verband staan met de rechtspersoon, binnen
de bedrijfsvoering passen en de rechtspersoon voordeel opleveren. De
aansprakelijkheid van een rechtspersoon kan ook ontstaan uit het niet
voorkomen van strafbare gedragingen, welke de zorgplicht benadrukt. Hierin
komt de ‘redelijkheid’ weer terug: toerekening is alleen te rechtvaardigen indien
het redelijk is dat men de organisatie de daden van de rechtspersoon toedeelt, in
aanmerking nemende wat van de rechtspersoon verwacht kan worden op basis
van de zorgplicht.
, 4. Ontoerekenbaarheid
In een arrest van 17 oktober 2023 verklaarde de Hoge Raad hoe
ontoerekenbaarheid moet worden onderzocht. Het was de zaak van een
verdachte die moorden onder invloed van een psychische stoornis pleegde. De
Hoge Raad overwoog dat ontoerekenbaarheid enkel kan worden aangenomen als
er een causaal verband is tussen de stoornis en het onvermogen van de
verdachte om het onrecht van zijn daden in te zien. Dit arrest vertoont
vergelijkingen met de aansprakelijkheid van rechtspersonen: in deze zaak gaat
het om de vraag of de dader (of rechtspersoon) daadwerkelijk invloed had op het
handelen. De Hoge Raad meende dat de verdachte niet ontoerekenbaar was, al
kregen zij verslagen toegezonden waarin psychose als oorzaak werd gezien. Het
negeren van de eerdere rapporten en de ontoereikende motiveringsgronden van
het hof en van de Hoge Raad roepen twijfel op ten aanzien van de redelijkheid
van de toerekening van strafbare gedragingen in dit geval. De onduidelijke
motivering ondermijnt de legitimiteit van de strafrechtelijke aansprakelijkheid,
wat de kritiek versterkt dat de leer van redelijke toerekening willekeurig kan
worden toegepast.
5. Conclusie: Redelijkheid van straf
De leer van de redelijke toerekening heeft rechtstreekse betrekking op
fundamentelere strafrechtelijke beginselen zoals legaliteit en schuld. Straf is
alleen gerechtvaardigd wanneer de dader de norm van het strafrecht moest
kennen (beginsel van legaliteit) en gelegenheid moest hebben zich naar de norm
te gedragen (schuldbeginsel). Straf beoogt vergelding en gedragsverandering,
maar is alleen gerechtvaardigd als de dader verantwoordelijk kan worden
gehouden voor zijn daden. Als een dader psychisch niet in staat is om zijn
handelen te begrijpen (bijvoorbeeld bij psychoses), of als een rechtspersoon geen
controle had over de handelingen van zijn organisatie, is bestraffing niet redelijk.
Dit onderstreept de behoefte om de leer van redelijke toerekening grondig te
onderbouwen met feitelijke en normatieve argumenten die aansluiten bij de
beginselen van strafrechtelijke aansprakelijkheid. Zonder deze onderbouwing,
zoals in de casus van 17 oktober 2023, voelt de gebruikmaking van het strafrecht
willekeurig, wat de legitimiteit van het rechtstelsel ondermijnt. Uiteindelijk moet
de straf altijd worden gerechtvaardigd door duidelijke beginselen die willekeurige
machtsuitoefening door de staat voorkomen, zodat het recht voldoet aan de
norm van menselijke gelijkwaardigheid, zoals vastgelegd in artikel 1 van de
Grondwet.
2. J. Ouwerkerk, ‘Legaliteit in Brussel en Luxemburg: uitleg en werking
van het bepaaldheidsgebod in de EU-rechtsorde’, in: Liber amicorum
Marc Groenhuijsen, Deventer:
Wolters Kluwer 2021, p. 585-596.
In een notendop:
Marc Groenhuijsen betoogde dat legaliteit van repressief overheidsoptreden
legitimiteit genereert, zij het enkel op basisniveau. Hij benadrukt het belang van
een rechtvaardige toepassing van de strafwet in rechtspraak en beleid om
diepte-legitimiteit te waarborgen. Recent heeft het Hof van Justitie van de EU zich
uitgelaten over het bepaaldheidsgebod binnen de EU-rechtsorde, waarbij het Hof
de interpretatie ervan deels aan de nationale rechter overlaat. Dit roept vragen
Aequi 2024, p. 972-877.
1: Inleiding
De leer van de redelijke toerekening speelt een cruciale rol in het strafrecht,
vooral bij het vaststellen van causaliteit, de aansprakelijkheid van rechtspersonen
en ontoerekenbaarheid door psychische stoornissen. Het concept wordt vaak
gepresenteerd als vanzelfsprekend: strafbare gevolgen moeten worden
toegerekend aan een persoon als dat redelijk is. Toch roept de toepassing van
‘redelijkheid’ als maatstaf kritiek op. De vage en onbepaalde aard van
‘redelijkheid’ conflicteert met het legaliteitsbeginsel (waarbij normen duidelijk
moeten zijn) en het schuldbeginsel (waarbij de dader zich anders had kunnen
gedragen). De leer biedt geen objectieve maatstaf en roept daardoor de
mogelijkheid van willekeur op, aangezien de rechtvaardiging voor toerekening
vaak ontbreekt. Deze bijdrage onderzoekt of de leer van de redelijke toerekening
werkelijk redelijk kan worden genoemd, door enkele relevante rechterlijke
uitspraken te analyseren.
2. Causaliteit
De leer van de redelijke toerekening werd voor het eerst prominent toegepast in
het arrest Letale longembolie, waarin de Hoge Raad oordeelde dat het overlijden
van een slachtoffer aan een longembolie, die voortkwam uit een
verkeersongeluk, nog steeds redelijkerwijs kon worden toegerekend aan de
veroorzaker van het ongeluk. Hoewel de Hoge Raad de leer toepaste, werd niet
duidelijk gemotiveerd waarom de toerekening in dit geval redelijk was. Vragen
zoals de voorzienbaarheid van de longembolie, de mogelijke alternatieve
medische behandelingen, en de vraag of de veroorzaker van het ongeval
verantwoordelijk kon worden gehouden voor de medische complicatie bleven
onbeantwoord. Dit roept de kritiek op dat de leer een schijn van redelijkheid biedt
zonder diepgaande argumentatie voor de toerekening. De vraag of een dader
zwaarder gestraft moet worden voor de gevolgen van complicaties zoals
trombose, heeft te maken met de doelen van het strafrecht (vergelding en
preventie), maar stelt de vraag of het redelijk is om de dader extra te straffen
voor gevolgen die misschien niet direct uit het ongeval voortvloeien.
3. Rechtspersonen
De redelijke toerekening speelt ook een belangrijke rol in de strafrechtelijke
aansprakelijkheid van rechtspersonen, zoals uit het IJzerdraad-arrest blijkt. Bij de
toerekening van strafbare gedragingen aan een rechtspersoon wordt gekeken of
de handelende werknemer ten voordele van de organisatie handelde en of de
gedraging tot de normale bedrijfsvoering behoort. De Hoge Raad hanteert hier
drie criteria: de gedraging moet in verband staan met de rechtspersoon, binnen
de bedrijfsvoering passen en de rechtspersoon voordeel opleveren. De
aansprakelijkheid van een rechtspersoon kan ook ontstaan uit het niet
voorkomen van strafbare gedragingen, welke de zorgplicht benadrukt. Hierin
komt de ‘redelijkheid’ weer terug: toerekening is alleen te rechtvaardigen indien
het redelijk is dat men de organisatie de daden van de rechtspersoon toedeelt, in
aanmerking nemende wat van de rechtspersoon verwacht kan worden op basis
van de zorgplicht.
, 4. Ontoerekenbaarheid
In een arrest van 17 oktober 2023 verklaarde de Hoge Raad hoe
ontoerekenbaarheid moet worden onderzocht. Het was de zaak van een
verdachte die moorden onder invloed van een psychische stoornis pleegde. De
Hoge Raad overwoog dat ontoerekenbaarheid enkel kan worden aangenomen als
er een causaal verband is tussen de stoornis en het onvermogen van de
verdachte om het onrecht van zijn daden in te zien. Dit arrest vertoont
vergelijkingen met de aansprakelijkheid van rechtspersonen: in deze zaak gaat
het om de vraag of de dader (of rechtspersoon) daadwerkelijk invloed had op het
handelen. De Hoge Raad meende dat de verdachte niet ontoerekenbaar was, al
kregen zij verslagen toegezonden waarin psychose als oorzaak werd gezien. Het
negeren van de eerdere rapporten en de ontoereikende motiveringsgronden van
het hof en van de Hoge Raad roepen twijfel op ten aanzien van de redelijkheid
van de toerekening van strafbare gedragingen in dit geval. De onduidelijke
motivering ondermijnt de legitimiteit van de strafrechtelijke aansprakelijkheid,
wat de kritiek versterkt dat de leer van redelijke toerekening willekeurig kan
worden toegepast.
5. Conclusie: Redelijkheid van straf
De leer van de redelijke toerekening heeft rechtstreekse betrekking op
fundamentelere strafrechtelijke beginselen zoals legaliteit en schuld. Straf is
alleen gerechtvaardigd wanneer de dader de norm van het strafrecht moest
kennen (beginsel van legaliteit) en gelegenheid moest hebben zich naar de norm
te gedragen (schuldbeginsel). Straf beoogt vergelding en gedragsverandering,
maar is alleen gerechtvaardigd als de dader verantwoordelijk kan worden
gehouden voor zijn daden. Als een dader psychisch niet in staat is om zijn
handelen te begrijpen (bijvoorbeeld bij psychoses), of als een rechtspersoon geen
controle had over de handelingen van zijn organisatie, is bestraffing niet redelijk.
Dit onderstreept de behoefte om de leer van redelijke toerekening grondig te
onderbouwen met feitelijke en normatieve argumenten die aansluiten bij de
beginselen van strafrechtelijke aansprakelijkheid. Zonder deze onderbouwing,
zoals in de casus van 17 oktober 2023, voelt de gebruikmaking van het strafrecht
willekeurig, wat de legitimiteit van het rechtstelsel ondermijnt. Uiteindelijk moet
de straf altijd worden gerechtvaardigd door duidelijke beginselen die willekeurige
machtsuitoefening door de staat voorkomen, zodat het recht voldoet aan de
norm van menselijke gelijkwaardigheid, zoals vastgelegd in artikel 1 van de
Grondwet.
2. J. Ouwerkerk, ‘Legaliteit in Brussel en Luxemburg: uitleg en werking
van het bepaaldheidsgebod in de EU-rechtsorde’, in: Liber amicorum
Marc Groenhuijsen, Deventer:
Wolters Kluwer 2021, p. 585-596.
In een notendop:
Marc Groenhuijsen betoogde dat legaliteit van repressief overheidsoptreden
legitimiteit genereert, zij het enkel op basisniveau. Hij benadrukt het belang van
een rechtvaardige toepassing van de strafwet in rechtspraak en beleid om
diepte-legitimiteit te waarborgen. Recent heeft het Hof van Justitie van de EU zich
uitgelaten over het bepaaldheidsgebod binnen de EU-rechtsorde, waarbij het Hof
de interpretatie ervan deels aan de nationale rechter overlaat. Dit roept vragen
