Samenvatting Inleiding Psychologie
Hoofdstuk 1: Geest, gedrag en psychologische wetenschap
Psychologie = de studie van de geest. Is een breed veld, met vele specialismen, maar in wezen is het
de wetenschap van gedrag en geestelijke processen. Gaat over:
Interne geestelijke processen (denken, voelen etc.) & externe waarneembare gedragingen
(praten, lopen etc.)
Objectieve, verifieerbare gebeurtenissen -> wetenschappelijk deel
Psychologische vakgebied is divers. Drie soorten psychologen (is wel overlap)
- Experimenteel psychologen: onderzoekspsychologen -> doet onderzoek naar elementaire
psychologische processen
- Docent psychologie: primaire taak is het geven van onderwijs op bijv. een bacheloropleiding
- Toegepast psychologen: gebruiken kennis die door experimenteel psychologen is vergaard
om problemen van mensen op te lossen. Werken op verschillende plekken. Specialisaties in
toegepaste psychologie:
Arbeids- en organisatiepsychologen
Sportpsychologen
Schoolpsychologen
Klinisch psychologen en counselors (grootste deel): helpen mensen om te gaan met
uiteenlopende psychologische problemen
Forensisch psychologen: houden zich bezig met wets- en rechtssysteem, bijv. in
penitentiaire of tbs-inrichtingen
Omgevingspsychologen
Gerontopsychologen: helpen ouderen met gezondheid, welzijn en leeftijd gerelateerde
problemen
Verschil psychologie, psychiatrie en pseudopsychologie
Psychiatrie: medisch specialisme dat zich richt op de diagnose en behandeling van mentale
stoornissen. Maakt geen deel uit van de psychologie, want doen dit vanuit medische
invalshoek: zien mensen als ‘patiënten’ met een geestelijke ziekte.
Psychologie: veel groter vakgebied over menselijk gedrag en geestelijke processen. Opleiding
is niet medisch van aard en behandelen mensen vanuit psychologische invalshoek -> mensen
zijn ‘cliënten’.
Pseudopsychologie: niet-onderbouwde psychologische aannamen die als wetenschappelijke
waarheden worden gepresenteerd, bijv. horoscopen en paranormale fenomenen ->
‘gefantaseerde werkelijkheid’
Vanwege pseudopsychologie is het belangrijk om kritisch na te denken. Zijn zes vaardigheden voor
(specifieke vragen die gesteld moeten worden):
1. Wat is de bron? -> genoeg noodzakelijke kennis & of bron er (financieel) belang bij heeft
2. Is de bewering redelijk of extreem? -> beweringen zijn bijv. revolutionair of beweringen zijn in
strijd met bestaande kennis
3. Wat is het bewijsmateriaal? -> rekening houden met anekdotisch bewijsmateriaal
(getuigenissen die de ervaringen van iemand of enkele personen schetsen, maar ten
, onrechte voor wetenschappelijk bewijs worden aangezien). Er is wetenschappelijk
bewijsmateriaal nodig.
4. Kan de conclusie zijn beïnvloed door bias (vooroordeel, vervorming of vertekening)? Soorten
bias:
Emotionele bias: neiging om oordelen te vellen gebaseerd op attitudes en gevoelens, in
plaats van op een rationale analyse van het bewijsmateriaal
Conformation bias (bevestigingsbias): zeer menselijke gedraging om gebeurtenissen te
herinneren die onze aannamen bevestigen en tegenstrijdige bewijzen te negeren of te
vergeten
Expectancy bias (verwachtingsbias): onderzoeker verwacht, en daardoor op zoek gaat
naar bewijzen, dat bepaalde gebeurtenissen zullen leiden tot bepaalde resultaten.
5. Worden veelvoorkomende denkfouten vermeden? -> bijv. dat ‘gezond verstand’ een
vervanging is voor wetenschappelijk bewijs & correlatie-causaliteit denkfout: twee dingen
gebeuren tegelijkertijd waardoor het een het ander moet veroorzaken (bijv. aantal
verdrinkingen en verkochte ijsjes). Je moet meer ondersteunende gegevens vinden
6. Zijn voor het oplossen van een probleem verschillende invalshoeken nodig? -> voor een
probleem dat uit meerdere facetten bestaat, is een complexere oplossing nodig
Moderne psychologie is vormgegeven door haar geschiedenis: Griekse filosofen, Azië -> bewustzijn,
Afrika -> volkspsychologie. Middeleeuwse christenen waren van mening dat menselijke geest een
mysterie is dat stervelingen niet in twijfel dienden te trekken -> was reeks radicale ideeën voor nodig
om dit te doorbreken en intellectuele basis te leggen voor moderne psychologie
Zes belangrijkste perspectieven van psychologie
Biologisch perspectief
Zoekt oorzaken van gedrag in het functioneren van de genen, de hersenen, het zenuwstelsel
en het hormoonstelsel (endocriene stelsel).
René Descartes: scheiding van lichaam en geest. Was van rationalisme: zag denken als enige
middel voor wetenschap en filosofie. Was empirisme op tegen: zien denken als onnodig ->
waarnemingen, ervaringen en experimenten zijn enige ware bronnen van kennis.
Twee variaties op biologische thema:
Neurowetenschap: vakgebied dat zich richt op begrip van hoe de hersenen gedachten,
gevoelens, motieven, bewustzijn, herinneringen en andere mentale processen creëren.
Evolutionaire psychologie (Charles Darwin): groot deel van het menselijk gedrag komt voort
uit overgeërfde neigingen, bijv. rechtop lopen. Beschouwt gedrag en mentale processen op
basis van hun genetische aanpassingen aan overleving en voortplanting. Was sprake van
natuurlijke selectie: sommige organismen uit een bepaalde groep passen beter in hun
omgeving wat hen een voordeel gaf in de strijd om het bestaan
Cognitieve perspectief
Wilhelm Wundt dacht dat het mogelijk was om menselijke geest net als periodieke systeem
te simplificeren. Hij kwam tot inzicht dat de wetenschappelijke methoden zoals die in de
natuur- en scheikunde werden toegepast, gebruikt konden worden om zowel de geest als het
lichaam te bestuderen. Hij deed ook onderzoek naar introspecite: beschrijving van je eigen
innerlijke, bewuste ervaringen -> wel subjectief, dus mogelijk niet wetenschappelijk genoeg.
, Volgens hen bestond onze verstandelijke activiteit uit verschillende combinaties van
elementaire processen (emotie, denken, leren etc.). Was ook van het structuralisme:
stroming binnen psychologie die basisstructuren van de geest en gedachten trachtte te
ontrafelen -> zochten elementen van ‘bewuste ervaring’/bewustzijn.
Gestaltpsychologen waren van mening dat bewustzijn meer omvatte dan simpele
zintuigelijke ervaringen. Vond functionalisme (James) ook: meende dat psychologische
processen het beste begrepen kunnen worden in het licht van hun adaptieve nut en functie -
> keek naar functie bewustzijn en niet alleen naar structuur. Functionalisten waren eersten
die toegepaste psychologie ontwikkelden
Bij cognitieve perspectief ligt nadruk op mentale processen zoals leren, geheugen, perceptie
en denken als vormen van informatieverwerking. Door ontwikkelingen van brain imaging-
technieken kunnen wetenschappers hersenen tijdens allerlei mentale processen bestuderen.
Behavioristische perspectief
Behavioristen vonden dat objectieve psychologische wetenschap zich alleen moest
bezighouden met waarneembare gebeurtenissen: fysieke stimuli vanuit de omgeving en de
waarneembare reacties daarop.
Behaviorisme is wetenschap die zich alleen richtte op gedrag (en niet op mentale processen).
Zij vonden geest te subjectief. Het behavioristisch perspectief zoekt dus bron van onze
handelingen in stimuli vanuit de omgeving. Gelooft dat alles is aangeleerd (nurture).
Whole-person perspectief (vanuit gehele persoon): aantal psychologische perspectieven die
draaien om een globaal inzicht in de persoonlijkheid
Sigmund Freud: psychotherapie -> idee dat onbewuste processen de persoonlijkheid kunnen
domineren en psychische stoornissen kunnen veroorzaken. Deze psychoanalytische theorie
van Freud stelde dat de methode voor psychotherapie de gehele persoon kon verklaren.
Psychodynamische psychologie: legt nadruk op het begrijpen van het menselijk functioneren
in termen van onbewuste behoeften, verlangens, herinneringen en conflicten. Freud had
systeem van psychoanalyse: medische techniek voor behandeling van psychische
stoornissen, legt nadruk op onbewuste processen zoals dromen.
Humanistische psychologie: klinische benadering die nadruk legt op de mogelijkheden, groei,
potentie en vrije wil van de mens -> positieve stroming: mens op weg helpen en
belemmeringen weghalen
Psychologie van karaktertrekken en temperament : verschillen tussen mensen ontstaan uit
verschillen in stabiele kenmerken en neigingen (karaktertrekken en temperamenten)
Ontwikkelingsperspectief: psychologische verandering is het gevolg van een interactie tussen
de erfelijke eigenschappen die in onze genen zijn vastgelegd (nature) en de invloed van onze
omgeving (nurture). Ontwikkelingsprocessen gaan gedurende het gehele leven door.
Socioculturele perspectief (individu in context): kijkt naar sociale invloed -> sociale interactie,
sociaal leren en cultuur. Crosscultureel psychologen zijn geïnteresseerd in de manieren
waarop psychologische processen verschillen tussen mensen van verschillende culturen.
Socioculturelen kijken naar kracht van de situatie -> sociale en culturele situatie kunnen
sterker zijn dan alle andere factoren die gedrag beïnvloeden.
, Zes perspectieven helpen om holistisch (totaal) beeld van menselijk gedrag te ontwikkelen
Psychologen vergaren nieuwe kennis door wetenschappelijke methode toe te passen: procedure om
ideeën te onderwerpen aan een onderzoek, waarna ze ofwel bewezen, ofwel verworpen worden.
Essentie hiervan is empirisch onderzoek: verzamelen van objectieve informatie uit de eerste hand
door metingen die zijn gebaseerd op sensorische ervaringen en observatie. Komt theorie uit:
toetsbare verklaring voor een verzameling feiten of waarnemingen, dus geen speculatie. Vier stappen
wetenschappelijke methode:
1. Hypothese: voorspelling over uitkomst onderzoek. Toetsbare hypothese moet falsificeerbaar
(weerlegbaar) zijn, dus bijv. juist of onjuist en dus geen waardeoordeel.
2. Objectieve data verzamelen: hiervoor moeten variabelen operationele definitie (hoe het
wordt gemeten) krijgen
3. Resultaten analyseren
4. Resultaten publiceren, bekritiseren en repliceren (andere onderzoekers voeren onderzoek
opnieuw uit om te zien of ze dezelfde uitkomsten krijgen als in het oorspronkelijk onderzoek)
Wetenschappelijke methode is niet geschikt voor vragen die niet met een objectieve, empirische test
kunnen worden beantwoord zoals ethiek.
Vijf soorten psychologisch onderzoek
- Experiment: type onderzoek waarbij de onderzoeker gebruikmaakt van vergelijkbare groepen
en alle omstandigheden controleert en rechtstreeks manipuleert, incl. de onafhankelijke
variabele. Enige onderzoeksmethode waarmee causaliteit kan worden vastgesteld. Hierin
worden experimentgroep (interventie) en controlegroep (standaard) vergeleken.
- Correlatieonderzoek: hierbij wordt de relatie tussen variabelen bestudeerd zonder een
onafhankelijke variabele te manipuleren. Kan geen causaliteit vaststellen. Nadeel: geen
willekeurige proefpersonen en onafhankelijke variabele niet manipuleren.
- Surveys: mensen reageren op een van te voren vastgestelde vragenlijst.
- Natuurlijke observaties
- Gevalstudie: onderzoek van een enkel object (of zeer klein aantal objecten). Wordt gebruikt
voor diepgaand onderzoek.
Om bias te voorkomen, kan je een experiment ‘blind’ houden: niet vertellen of ze echte of neppe
(placebo) object etc. krijgen. Andere strategie is dubbelblindonderzoek: zowel proefpersonen als
onderzoekers weten niet wie welke behandeling krijgt.
Ethische kwesties in psychologisch onderzoek: mag een experiment wel uitgevoerd worden/is het
verantwoord
Om psychologische onderzoekers richtlijnen en grenzen te geven is er een beroepscode van het
Nederlands Instituut voor Psychologen:
- Onderzoekers zijn ethisch verplicht proefpersonen te beschermen tegen potentieel
schadelijke procedures
- Geïnformeerde toestemming van proefpersonen
- Misleiding: is onder bepaalde omstandigheden toegestaan
Hoofdstuk 1: Geest, gedrag en psychologische wetenschap
Psychologie = de studie van de geest. Is een breed veld, met vele specialismen, maar in wezen is het
de wetenschap van gedrag en geestelijke processen. Gaat over:
Interne geestelijke processen (denken, voelen etc.) & externe waarneembare gedragingen
(praten, lopen etc.)
Objectieve, verifieerbare gebeurtenissen -> wetenschappelijk deel
Psychologische vakgebied is divers. Drie soorten psychologen (is wel overlap)
- Experimenteel psychologen: onderzoekspsychologen -> doet onderzoek naar elementaire
psychologische processen
- Docent psychologie: primaire taak is het geven van onderwijs op bijv. een bacheloropleiding
- Toegepast psychologen: gebruiken kennis die door experimenteel psychologen is vergaard
om problemen van mensen op te lossen. Werken op verschillende plekken. Specialisaties in
toegepaste psychologie:
Arbeids- en organisatiepsychologen
Sportpsychologen
Schoolpsychologen
Klinisch psychologen en counselors (grootste deel): helpen mensen om te gaan met
uiteenlopende psychologische problemen
Forensisch psychologen: houden zich bezig met wets- en rechtssysteem, bijv. in
penitentiaire of tbs-inrichtingen
Omgevingspsychologen
Gerontopsychologen: helpen ouderen met gezondheid, welzijn en leeftijd gerelateerde
problemen
Verschil psychologie, psychiatrie en pseudopsychologie
Psychiatrie: medisch specialisme dat zich richt op de diagnose en behandeling van mentale
stoornissen. Maakt geen deel uit van de psychologie, want doen dit vanuit medische
invalshoek: zien mensen als ‘patiënten’ met een geestelijke ziekte.
Psychologie: veel groter vakgebied over menselijk gedrag en geestelijke processen. Opleiding
is niet medisch van aard en behandelen mensen vanuit psychologische invalshoek -> mensen
zijn ‘cliënten’.
Pseudopsychologie: niet-onderbouwde psychologische aannamen die als wetenschappelijke
waarheden worden gepresenteerd, bijv. horoscopen en paranormale fenomenen ->
‘gefantaseerde werkelijkheid’
Vanwege pseudopsychologie is het belangrijk om kritisch na te denken. Zijn zes vaardigheden voor
(specifieke vragen die gesteld moeten worden):
1. Wat is de bron? -> genoeg noodzakelijke kennis & of bron er (financieel) belang bij heeft
2. Is de bewering redelijk of extreem? -> beweringen zijn bijv. revolutionair of beweringen zijn in
strijd met bestaande kennis
3. Wat is het bewijsmateriaal? -> rekening houden met anekdotisch bewijsmateriaal
(getuigenissen die de ervaringen van iemand of enkele personen schetsen, maar ten
, onrechte voor wetenschappelijk bewijs worden aangezien). Er is wetenschappelijk
bewijsmateriaal nodig.
4. Kan de conclusie zijn beïnvloed door bias (vooroordeel, vervorming of vertekening)? Soorten
bias:
Emotionele bias: neiging om oordelen te vellen gebaseerd op attitudes en gevoelens, in
plaats van op een rationale analyse van het bewijsmateriaal
Conformation bias (bevestigingsbias): zeer menselijke gedraging om gebeurtenissen te
herinneren die onze aannamen bevestigen en tegenstrijdige bewijzen te negeren of te
vergeten
Expectancy bias (verwachtingsbias): onderzoeker verwacht, en daardoor op zoek gaat
naar bewijzen, dat bepaalde gebeurtenissen zullen leiden tot bepaalde resultaten.
5. Worden veelvoorkomende denkfouten vermeden? -> bijv. dat ‘gezond verstand’ een
vervanging is voor wetenschappelijk bewijs & correlatie-causaliteit denkfout: twee dingen
gebeuren tegelijkertijd waardoor het een het ander moet veroorzaken (bijv. aantal
verdrinkingen en verkochte ijsjes). Je moet meer ondersteunende gegevens vinden
6. Zijn voor het oplossen van een probleem verschillende invalshoeken nodig? -> voor een
probleem dat uit meerdere facetten bestaat, is een complexere oplossing nodig
Moderne psychologie is vormgegeven door haar geschiedenis: Griekse filosofen, Azië -> bewustzijn,
Afrika -> volkspsychologie. Middeleeuwse christenen waren van mening dat menselijke geest een
mysterie is dat stervelingen niet in twijfel dienden te trekken -> was reeks radicale ideeën voor nodig
om dit te doorbreken en intellectuele basis te leggen voor moderne psychologie
Zes belangrijkste perspectieven van psychologie
Biologisch perspectief
Zoekt oorzaken van gedrag in het functioneren van de genen, de hersenen, het zenuwstelsel
en het hormoonstelsel (endocriene stelsel).
René Descartes: scheiding van lichaam en geest. Was van rationalisme: zag denken als enige
middel voor wetenschap en filosofie. Was empirisme op tegen: zien denken als onnodig ->
waarnemingen, ervaringen en experimenten zijn enige ware bronnen van kennis.
Twee variaties op biologische thema:
Neurowetenschap: vakgebied dat zich richt op begrip van hoe de hersenen gedachten,
gevoelens, motieven, bewustzijn, herinneringen en andere mentale processen creëren.
Evolutionaire psychologie (Charles Darwin): groot deel van het menselijk gedrag komt voort
uit overgeërfde neigingen, bijv. rechtop lopen. Beschouwt gedrag en mentale processen op
basis van hun genetische aanpassingen aan overleving en voortplanting. Was sprake van
natuurlijke selectie: sommige organismen uit een bepaalde groep passen beter in hun
omgeving wat hen een voordeel gaf in de strijd om het bestaan
Cognitieve perspectief
Wilhelm Wundt dacht dat het mogelijk was om menselijke geest net als periodieke systeem
te simplificeren. Hij kwam tot inzicht dat de wetenschappelijke methoden zoals die in de
natuur- en scheikunde werden toegepast, gebruikt konden worden om zowel de geest als het
lichaam te bestuderen. Hij deed ook onderzoek naar introspecite: beschrijving van je eigen
innerlijke, bewuste ervaringen -> wel subjectief, dus mogelijk niet wetenschappelijk genoeg.
, Volgens hen bestond onze verstandelijke activiteit uit verschillende combinaties van
elementaire processen (emotie, denken, leren etc.). Was ook van het structuralisme:
stroming binnen psychologie die basisstructuren van de geest en gedachten trachtte te
ontrafelen -> zochten elementen van ‘bewuste ervaring’/bewustzijn.
Gestaltpsychologen waren van mening dat bewustzijn meer omvatte dan simpele
zintuigelijke ervaringen. Vond functionalisme (James) ook: meende dat psychologische
processen het beste begrepen kunnen worden in het licht van hun adaptieve nut en functie -
> keek naar functie bewustzijn en niet alleen naar structuur. Functionalisten waren eersten
die toegepaste psychologie ontwikkelden
Bij cognitieve perspectief ligt nadruk op mentale processen zoals leren, geheugen, perceptie
en denken als vormen van informatieverwerking. Door ontwikkelingen van brain imaging-
technieken kunnen wetenschappers hersenen tijdens allerlei mentale processen bestuderen.
Behavioristische perspectief
Behavioristen vonden dat objectieve psychologische wetenschap zich alleen moest
bezighouden met waarneembare gebeurtenissen: fysieke stimuli vanuit de omgeving en de
waarneembare reacties daarop.
Behaviorisme is wetenschap die zich alleen richtte op gedrag (en niet op mentale processen).
Zij vonden geest te subjectief. Het behavioristisch perspectief zoekt dus bron van onze
handelingen in stimuli vanuit de omgeving. Gelooft dat alles is aangeleerd (nurture).
Whole-person perspectief (vanuit gehele persoon): aantal psychologische perspectieven die
draaien om een globaal inzicht in de persoonlijkheid
Sigmund Freud: psychotherapie -> idee dat onbewuste processen de persoonlijkheid kunnen
domineren en psychische stoornissen kunnen veroorzaken. Deze psychoanalytische theorie
van Freud stelde dat de methode voor psychotherapie de gehele persoon kon verklaren.
Psychodynamische psychologie: legt nadruk op het begrijpen van het menselijk functioneren
in termen van onbewuste behoeften, verlangens, herinneringen en conflicten. Freud had
systeem van psychoanalyse: medische techniek voor behandeling van psychische
stoornissen, legt nadruk op onbewuste processen zoals dromen.
Humanistische psychologie: klinische benadering die nadruk legt op de mogelijkheden, groei,
potentie en vrije wil van de mens -> positieve stroming: mens op weg helpen en
belemmeringen weghalen
Psychologie van karaktertrekken en temperament : verschillen tussen mensen ontstaan uit
verschillen in stabiele kenmerken en neigingen (karaktertrekken en temperamenten)
Ontwikkelingsperspectief: psychologische verandering is het gevolg van een interactie tussen
de erfelijke eigenschappen die in onze genen zijn vastgelegd (nature) en de invloed van onze
omgeving (nurture). Ontwikkelingsprocessen gaan gedurende het gehele leven door.
Socioculturele perspectief (individu in context): kijkt naar sociale invloed -> sociale interactie,
sociaal leren en cultuur. Crosscultureel psychologen zijn geïnteresseerd in de manieren
waarop psychologische processen verschillen tussen mensen van verschillende culturen.
Socioculturelen kijken naar kracht van de situatie -> sociale en culturele situatie kunnen
sterker zijn dan alle andere factoren die gedrag beïnvloeden.
, Zes perspectieven helpen om holistisch (totaal) beeld van menselijk gedrag te ontwikkelen
Psychologen vergaren nieuwe kennis door wetenschappelijke methode toe te passen: procedure om
ideeën te onderwerpen aan een onderzoek, waarna ze ofwel bewezen, ofwel verworpen worden.
Essentie hiervan is empirisch onderzoek: verzamelen van objectieve informatie uit de eerste hand
door metingen die zijn gebaseerd op sensorische ervaringen en observatie. Komt theorie uit:
toetsbare verklaring voor een verzameling feiten of waarnemingen, dus geen speculatie. Vier stappen
wetenschappelijke methode:
1. Hypothese: voorspelling over uitkomst onderzoek. Toetsbare hypothese moet falsificeerbaar
(weerlegbaar) zijn, dus bijv. juist of onjuist en dus geen waardeoordeel.
2. Objectieve data verzamelen: hiervoor moeten variabelen operationele definitie (hoe het
wordt gemeten) krijgen
3. Resultaten analyseren
4. Resultaten publiceren, bekritiseren en repliceren (andere onderzoekers voeren onderzoek
opnieuw uit om te zien of ze dezelfde uitkomsten krijgen als in het oorspronkelijk onderzoek)
Wetenschappelijke methode is niet geschikt voor vragen die niet met een objectieve, empirische test
kunnen worden beantwoord zoals ethiek.
Vijf soorten psychologisch onderzoek
- Experiment: type onderzoek waarbij de onderzoeker gebruikmaakt van vergelijkbare groepen
en alle omstandigheden controleert en rechtstreeks manipuleert, incl. de onafhankelijke
variabele. Enige onderzoeksmethode waarmee causaliteit kan worden vastgesteld. Hierin
worden experimentgroep (interventie) en controlegroep (standaard) vergeleken.
- Correlatieonderzoek: hierbij wordt de relatie tussen variabelen bestudeerd zonder een
onafhankelijke variabele te manipuleren. Kan geen causaliteit vaststellen. Nadeel: geen
willekeurige proefpersonen en onafhankelijke variabele niet manipuleren.
- Surveys: mensen reageren op een van te voren vastgestelde vragenlijst.
- Natuurlijke observaties
- Gevalstudie: onderzoek van een enkel object (of zeer klein aantal objecten). Wordt gebruikt
voor diepgaand onderzoek.
Om bias te voorkomen, kan je een experiment ‘blind’ houden: niet vertellen of ze echte of neppe
(placebo) object etc. krijgen. Andere strategie is dubbelblindonderzoek: zowel proefpersonen als
onderzoekers weten niet wie welke behandeling krijgt.
Ethische kwesties in psychologisch onderzoek: mag een experiment wel uitgevoerd worden/is het
verantwoord
Om psychologische onderzoekers richtlijnen en grenzen te geven is er een beroepscode van het
Nederlands Instituut voor Psychologen:
- Onderzoekers zijn ethisch verplicht proefpersonen te beschermen tegen potentieel
schadelijke procedures
- Geïnformeerde toestemming van proefpersonen
- Misleiding: is onder bepaalde omstandigheden toegestaan
