Research skills:
1.1 Een positiebepaling van praktijkonderzoek
Onderzoek doen is verbonden met leren en ontwikkelen en ligt aan de basis van ons bestaan.
Onderzoek doe je als je iets te weten wilt komen; je hebt vragen over een verschijnsel maar nog geen
antwoorden. Als je bewust via systematiek antwoord probeert te vinden, ben je intentioneel aan het
leren. Een onderzoekende houding is belangrijk voor de leraar zelf, maar dient ook als voorbeeld
voor de ontwikkeling van de leerlingen. Een onderzoekende houding houdt in dat je je bij de
uitvoering van je beroep voortdurend afvraagt of wat je doet wel het beste voor je leerlingen is. Dit
doe je om zo de kwaliteit van je onderwijs te verhogen en je deskundigheid te vergroten. Het gaat
om aspecten zoals; kritisch zijn, willen begrijpen, willen bereiken etc.
Het onderzoekend vermogen van een professional in het hbo-werkveld is onderscheiden in drie
componenten; een onderzoekende houding bezitten, kennis uit onderzoek van anderen toepassen
en zelf onderzoek doen. Een leraar met een onderzoekende houding is; ontwikkelingsgericht,
samenwerkend, reflectief. Reflecteren helpt je om oordelen te vormen en beslissingen te nemen.
Reflectie kan plaatsvinden op drie niveaus;
- instrumenteel niveau (het zichtbare handelen van de leraar in de praktijk bijv. lesopbouw)
- substantieel niveau (de onderliggende uitgangspunten van het handelen, visie etc.)
- kritisch niveau (de morele, ethische en andere normatieve overwegingen)
Koppeling van onderzoek met de onderwijspraktijk zou moeten leiden dat leraren aan het denken
worden gezet, afstand nemen van hun dagelijkse routines en proberen een andere kijk op hun
praktijk te krijgen. Een onderzoekende houding heeft; de vaardigheid om onderzoek te ontwerpen en
uitvoeren, een positieve houding t.o.v. onderzoek, een onderzoekende en kritische kijk op eigen
lespraktijk gerelateerd aan een ideaal over goed onderwijs. Er zijn verschillende manieren om je
onderzoekende houding te versterken; structureel reflecteren in een logboek, coaching,
intervisiebijeenkomsten, praktijkonderzoek.
We onderscheiden drie hoofddoelen; theorieën ontwikkelen of toetsen, kennis toepasbaar maken,
antwoorden voor een specifieke beroepssituatie om deze beter te begrijpen. Wanneer het accent ligt
op ontwikkeling en toetsing, wordt van fundamenteel onderzoek gesproken. Als het accent ligt op
kennis die oplossingen voor generieke problemen zorgt, is het toegepast onderzoek. Als het doel is
de praktijk te verbeteren of beter te begrijpen, spreekt men van praktijk onderzoek. (figuur 1.1 boek).
Er zijn verschillende opvattingen over wat goed onderzoek is, onderzoeksbenaderingen.
-De Constructivistische benadering: er is niet één juiste visie op de werkelijkheid, er zijn meerdere
interpretaties. Hierdoor is het onmogelijk de onderwijspraktijk alleen in wetmatigheden te
beschrijven. Mensen zorgen ervoor dat onderwijs altijd verandert. De kennis ontstaat in interactie
tussen deze mensen en de schoolomgeving. Je zoekt naar interpretaties van gebeurtenissen die zich
in een specifieke onderwijssituatie voordoen.
- De Positivistische onderzoeksbenadering: kennis is gebaseerd op dat wat direct waarneembaar is;
één bestaande werkelijkheid. Het kan beschreven worden door algemene wetmatigheden.
Onderzoeksresultaten zijn dan eenvoudiger te generaliseren. Je probeert zo zuiver mogelijk te kijken
en factoren uit te sluiten. Veel verschillende factoren kunnen wetmatigheden vertroebelen. Je
probeert vertroebeling te minimaliseren, door te objectiveren; verschillend tijden etc.
- Praktijkonderzoek in de school:
Praktijkonderzoek is geen doel, maar is ondersteunend aan het dagelijks handelen. Praktijkonderzoek
in de school is onderzoek dat wordt uitgevoerd door leraren (in opleiding), waarbij op systematische
wijze in interactie met de omgeving antwoorden verkregen worden op vragen die ontstaan in de
eigen onderwijspraktijk en gericht zijn op verbetering van deze praktijk.
1
, 1.2 Kenmerken van praktijkonderzoek
Onderzoek binnen het sociale werkveld is niet los te zien van leren en veranderingen in de
beroepspraktijk. Ervaringsleren is het uitgangspunt. Kolb beschrijft een cyclisch proces bestaande uit
4 fases die doorlopen worden bij het ervaringsleren. Het startpunt kan verschillen, alles wordt
doorlopen.
1. Concrete ervaringen opdoen
2. Observeren van en reflecteren op de opgedane ervaringen
3. Ervaringen waarover is nagedacht in een theoretisch kader plaatsen en integreren, en van daaruit
conclusies trekken voor het eigen handelen
4. De conclusies actief omzetten in nieuw gedrag, en experimenteren in nieuwe situaties.
Veel vragen kunnen worden opgelost door ervaring, maar soms kun je kiezen voor een
onderzoeksmatige benadering. Van Strien biedt een systematische werkwijze voor het nemen van
besluiten, in een regulatieve cyclus. Probleemstelling -> Diagnose -> Plan -> Ingreep -> Evaluatie ->.
Praktijkonderzoek kan aansluiten op alle fasen van de regulatieve cyclus en daarmee de
besluitvorming ondersteunen. Leren vindt plaats in de dialoog in een discourse community, een
gemeenschap van taalgebruikers die zich van andere gemeenschappen onderscheidt door een eigen
manier van kennen en denken en een eigen waardesysteem. Je kijkt met verschillende perspectieven
door te reflecteren, in gesprek te gaan en theorie te raadplegen.
Verschillende vormen van participatief onderzoek zijn te onderscheiden door dingen met twee
overeenkomstige kenmerken; kennisverwerving wordt direct aan de ontwikkeling en toetsing van
nieuwe handelingsmogelijkheden verbonden, om de levensomstandigheden en de manier van
werken van de betrokkenen te verbeteren; onderzoekers en de mensen die onderwerp zijn, werken
samen en zijn gelijkwaardig waarbij ze voor zover mogelijk alle fases samen doorlopen.
Tijdens het onderzoek combineer je de rollen van leraar en onderzoeker. Je moet je bewust zijn van
die dubbelrol.
1.3 Zes kernactiviteiten voor praktijkonderzoek
- Oriënteren; Welke vragen, voor wie, wat is het belang etc. Beschrijf het probleem met vakliteratuur.
- Richten; Inzoomen en afbakenen om tot onderzoeksvraag te komen. Verdiepende literatuurstudie.
Je beschrijft de richting. De opbrengst is een beschrijving van het doel en onderzoeksvraag.
- Plannen; Keuzes voor de vormgeving, volgorde, duur, tijdstip etc. Het onderzoeksplan is het
resultaat van oriënteren, richten en plannen.
- Verzamelen; Je voert de activiteiten uit en verzamelt data. (Kijkkader, observatie, interview etc)
- Analyseren en concluderen; Je analyseert data en formuleert concrete antwoorden als conclusies
- Ontwerpen; Alleen als je een ontwerpvraag hebt. Het richt zich op innovatie.
- Rapporteren en presenteren; Je verspreid je nieuwe inzichten door rapporteren en presenteren.
1.4 Spelregels van praktijkonderzoek in de school
Validiteit is dat je hetgeen onderzoekt dat je wilt onderzoeken; in je resultaten zitten zo min mogelijk
verstoringen. Interne validiteit is de kwaliteit van de planning en uitvoering van het onderzoek.
Externe validiteit is de geldigheid van de resultaten voor anderen buiten de context van het
onderzoek. Bij praktijkonderzoek is de externe validiteit niet zo hoog; omdat deze betrokken zijn op
specifieke doelgroepen.
5 vormen van validiteit:
- Resultaatvaliditeit: de mate waarin gebeurtenissen optreden die leiden tot een oplossing van het
probleem dat aanleiding vormde voor het onderzoek.
- Procesvaliditeit: de mate waarin de aanpak en oplossing van problemen gebeurt op een wijze die
2
1.1 Een positiebepaling van praktijkonderzoek
Onderzoek doen is verbonden met leren en ontwikkelen en ligt aan de basis van ons bestaan.
Onderzoek doe je als je iets te weten wilt komen; je hebt vragen over een verschijnsel maar nog geen
antwoorden. Als je bewust via systematiek antwoord probeert te vinden, ben je intentioneel aan het
leren. Een onderzoekende houding is belangrijk voor de leraar zelf, maar dient ook als voorbeeld
voor de ontwikkeling van de leerlingen. Een onderzoekende houding houdt in dat je je bij de
uitvoering van je beroep voortdurend afvraagt of wat je doet wel het beste voor je leerlingen is. Dit
doe je om zo de kwaliteit van je onderwijs te verhogen en je deskundigheid te vergroten. Het gaat
om aspecten zoals; kritisch zijn, willen begrijpen, willen bereiken etc.
Het onderzoekend vermogen van een professional in het hbo-werkveld is onderscheiden in drie
componenten; een onderzoekende houding bezitten, kennis uit onderzoek van anderen toepassen
en zelf onderzoek doen. Een leraar met een onderzoekende houding is; ontwikkelingsgericht,
samenwerkend, reflectief. Reflecteren helpt je om oordelen te vormen en beslissingen te nemen.
Reflectie kan plaatsvinden op drie niveaus;
- instrumenteel niveau (het zichtbare handelen van de leraar in de praktijk bijv. lesopbouw)
- substantieel niveau (de onderliggende uitgangspunten van het handelen, visie etc.)
- kritisch niveau (de morele, ethische en andere normatieve overwegingen)
Koppeling van onderzoek met de onderwijspraktijk zou moeten leiden dat leraren aan het denken
worden gezet, afstand nemen van hun dagelijkse routines en proberen een andere kijk op hun
praktijk te krijgen. Een onderzoekende houding heeft; de vaardigheid om onderzoek te ontwerpen en
uitvoeren, een positieve houding t.o.v. onderzoek, een onderzoekende en kritische kijk op eigen
lespraktijk gerelateerd aan een ideaal over goed onderwijs. Er zijn verschillende manieren om je
onderzoekende houding te versterken; structureel reflecteren in een logboek, coaching,
intervisiebijeenkomsten, praktijkonderzoek.
We onderscheiden drie hoofddoelen; theorieën ontwikkelen of toetsen, kennis toepasbaar maken,
antwoorden voor een specifieke beroepssituatie om deze beter te begrijpen. Wanneer het accent ligt
op ontwikkeling en toetsing, wordt van fundamenteel onderzoek gesproken. Als het accent ligt op
kennis die oplossingen voor generieke problemen zorgt, is het toegepast onderzoek. Als het doel is
de praktijk te verbeteren of beter te begrijpen, spreekt men van praktijk onderzoek. (figuur 1.1 boek).
Er zijn verschillende opvattingen over wat goed onderzoek is, onderzoeksbenaderingen.
-De Constructivistische benadering: er is niet één juiste visie op de werkelijkheid, er zijn meerdere
interpretaties. Hierdoor is het onmogelijk de onderwijspraktijk alleen in wetmatigheden te
beschrijven. Mensen zorgen ervoor dat onderwijs altijd verandert. De kennis ontstaat in interactie
tussen deze mensen en de schoolomgeving. Je zoekt naar interpretaties van gebeurtenissen die zich
in een specifieke onderwijssituatie voordoen.
- De Positivistische onderzoeksbenadering: kennis is gebaseerd op dat wat direct waarneembaar is;
één bestaande werkelijkheid. Het kan beschreven worden door algemene wetmatigheden.
Onderzoeksresultaten zijn dan eenvoudiger te generaliseren. Je probeert zo zuiver mogelijk te kijken
en factoren uit te sluiten. Veel verschillende factoren kunnen wetmatigheden vertroebelen. Je
probeert vertroebeling te minimaliseren, door te objectiveren; verschillend tijden etc.
- Praktijkonderzoek in de school:
Praktijkonderzoek is geen doel, maar is ondersteunend aan het dagelijks handelen. Praktijkonderzoek
in de school is onderzoek dat wordt uitgevoerd door leraren (in opleiding), waarbij op systematische
wijze in interactie met de omgeving antwoorden verkregen worden op vragen die ontstaan in de
eigen onderwijspraktijk en gericht zijn op verbetering van deze praktijk.
1
, 1.2 Kenmerken van praktijkonderzoek
Onderzoek binnen het sociale werkveld is niet los te zien van leren en veranderingen in de
beroepspraktijk. Ervaringsleren is het uitgangspunt. Kolb beschrijft een cyclisch proces bestaande uit
4 fases die doorlopen worden bij het ervaringsleren. Het startpunt kan verschillen, alles wordt
doorlopen.
1. Concrete ervaringen opdoen
2. Observeren van en reflecteren op de opgedane ervaringen
3. Ervaringen waarover is nagedacht in een theoretisch kader plaatsen en integreren, en van daaruit
conclusies trekken voor het eigen handelen
4. De conclusies actief omzetten in nieuw gedrag, en experimenteren in nieuwe situaties.
Veel vragen kunnen worden opgelost door ervaring, maar soms kun je kiezen voor een
onderzoeksmatige benadering. Van Strien biedt een systematische werkwijze voor het nemen van
besluiten, in een regulatieve cyclus. Probleemstelling -> Diagnose -> Plan -> Ingreep -> Evaluatie ->.
Praktijkonderzoek kan aansluiten op alle fasen van de regulatieve cyclus en daarmee de
besluitvorming ondersteunen. Leren vindt plaats in de dialoog in een discourse community, een
gemeenschap van taalgebruikers die zich van andere gemeenschappen onderscheidt door een eigen
manier van kennen en denken en een eigen waardesysteem. Je kijkt met verschillende perspectieven
door te reflecteren, in gesprek te gaan en theorie te raadplegen.
Verschillende vormen van participatief onderzoek zijn te onderscheiden door dingen met twee
overeenkomstige kenmerken; kennisverwerving wordt direct aan de ontwikkeling en toetsing van
nieuwe handelingsmogelijkheden verbonden, om de levensomstandigheden en de manier van
werken van de betrokkenen te verbeteren; onderzoekers en de mensen die onderwerp zijn, werken
samen en zijn gelijkwaardig waarbij ze voor zover mogelijk alle fases samen doorlopen.
Tijdens het onderzoek combineer je de rollen van leraar en onderzoeker. Je moet je bewust zijn van
die dubbelrol.
1.3 Zes kernactiviteiten voor praktijkonderzoek
- Oriënteren; Welke vragen, voor wie, wat is het belang etc. Beschrijf het probleem met vakliteratuur.
- Richten; Inzoomen en afbakenen om tot onderzoeksvraag te komen. Verdiepende literatuurstudie.
Je beschrijft de richting. De opbrengst is een beschrijving van het doel en onderzoeksvraag.
- Plannen; Keuzes voor de vormgeving, volgorde, duur, tijdstip etc. Het onderzoeksplan is het
resultaat van oriënteren, richten en plannen.
- Verzamelen; Je voert de activiteiten uit en verzamelt data. (Kijkkader, observatie, interview etc)
- Analyseren en concluderen; Je analyseert data en formuleert concrete antwoorden als conclusies
- Ontwerpen; Alleen als je een ontwerpvraag hebt. Het richt zich op innovatie.
- Rapporteren en presenteren; Je verspreid je nieuwe inzichten door rapporteren en presenteren.
1.4 Spelregels van praktijkonderzoek in de school
Validiteit is dat je hetgeen onderzoekt dat je wilt onderzoeken; in je resultaten zitten zo min mogelijk
verstoringen. Interne validiteit is de kwaliteit van de planning en uitvoering van het onderzoek.
Externe validiteit is de geldigheid van de resultaten voor anderen buiten de context van het
onderzoek. Bij praktijkonderzoek is de externe validiteit niet zo hoog; omdat deze betrokken zijn op
specifieke doelgroepen.
5 vormen van validiteit:
- Resultaatvaliditeit: de mate waarin gebeurtenissen optreden die leiden tot een oplossing van het
probleem dat aanleiding vormde voor het onderzoek.
- Procesvaliditeit: de mate waarin de aanpak en oplossing van problemen gebeurt op een wijze die
2
