Klinische psychologie
Hoofdstuk 1 – over klinische psychologie en ‘abnormaal’ gedrag
De klinische psychologie is een breed vakgebied met als kern de pathologie en
behandeling van psychische stoornissen. Het houdt zich bezig met gedrag dat
afwijkt van de norm en met name voor problemen zorgen bij de persoon zelf of
zijn omgeving.
Afwijkingen van de norm kunnen betrekking hebben op verschillende aspecten
van het menselijk functioneren:
- Individuele persoon: afwijkend gedrag, afwijkende gedachten en
afwijkende belevingen (extreme angsten)
o Deze afwijkingen kunnen afzonderlijk optreden, maar vaak wordt er
een combinatie van de drie gezien.
- In relatie met andere mensen: afwijkingen van de norm in relaties;
ouders die overbezorgd zijn over hun kind, echtgenoot die agressief is
tegen partner.
o Deze afwijkingen binnen sociale relaties hebben vaak invloed op het
gedrag, de gedachten en belevingen binnen het individu.
Essentieel voor ‘abnormale’ gedragingen, gedachten en gevoelens zijn de
verschillen met normale processen. De basisprincipes van psychologie zijn van
belang: kennis van de normale psychologische functies (zoals waarnemen,
denken en geheugen), van de normale ontwikkeling, van de sociale psychologie
en de persoonlijkheidspsychologie.
Er kunnen 7 factoren worden onderscheiden om te bepalen of gedrag als
abnormaal of pathologisch wordt beschouwd. Heel zelden zullen alle factoren
aanwezig zijn, maar minstens een van de factoren moet aanwezig zijn om over
abnormaliteit te mogen spreken.
1) Persoonlijk lijden
Bij veel psychische stoornissen lijdt de persoon erg onder zijn problemen.
Persoonlijk lijden alleen is echter niet genoeg om van psychopathologie te
kunnen spreken. Het kan namelijk optreden zonder een psychische
stoornis, en hoeft ook niet per se aanwezig te zijn als er wel sprake is van
een psychische stoornis.
2) (Dis)functionaliteit van het gedrag
De mate waarin gedrag het dagelijks functioneren en het welbevinden van
het individu aantast, bepaalt in sterke mate de beoordeling van
(ab-)normaliteit.
o Gaat vooral over beroepsmatig functioneren en of iemand in staat is
bevredigende relaties met anderen te onderhouden.
o Disfunctionele gedragingen: belemmeren het individueel
functioneren aanzienlijk en verhinderen dat een persoon zijn doelen
bereikt.
o Gedrag kan ook disfunctioneel zijn als het welbevinden en het
functioneren van anderen wordt verstoord.
3) Irrationeel en onbegrijpelijk gedrag
Als mensen in het gedrag van een ander geen logica of zin kunnen
ontdekken, zijn zij geneigd die ander als abnormaal te bezien.
4) Onvoorspelbaarheid en controleverlies
Mensen hebben de behoefte hun omgeving en hun eigen leven zo veel
mogelijk te beheersen. Een dergelijk gevoel van beheersing kan alleen
ontstaan als het gedrag van anderen enigszins voorspelbaar is. Er zijn
, twee typen situaties waarin gedrag vaak als controleverlies of verlies van
zelfbeheersing (en daardoor vaak als abnormaal) zal worden gezien:
1. Situaties waarin de sociale regels die normaal een persoons gedrag
sturen niet meer van toepassing zijn. De handelingen zijn vaak zo in
strijd met de ‘normale’ handelingen van de persoon dat het snel als
abnormaal wordt gezien.
2. Situaties waarin de toeschouwer de oorzaak of aanleiding van het
gedrag niet kent en op dat moment ook niet kan achterhalen. (Bijv. een
halfnaakte vrouw schreeuwend en rennend door een winkelstraat lijkt
‘gek’ omdat je niet weet dat ze achter een dief aan rent).
Ook bij onvoorspelbaarheid en controleverlies geldt dat het op zichzelf niet
voldoende is om van een psychische stoornis te kunnen spreken.
5) Opvallend en onconventioneel gedrag
Bij de beoordeling van het handelen van anderen kiezen mensen vaak hun
eigen (potentiële) gedrag als maatstaf. Gedrag dat sterk afwijkt van hun
eigen gedragingen, zullen zij eerder als abnormaal bestempelen, of
ongebruikelijk vinden. Als dat gedrag ook nog opvallend is, is het oordeel
‘abnormaal’ nog waarschijnlijker.
o Of gedrag opvalt, is in belangrijke mate afhankelijk van hoe vaak dat
gedrag voorkomt.
o Opvallend of non-conformistische gedrag wordt meestal pas als
pathologisch gezien als het ook sociaal onwenselijk is.
6) Gedrag dat een ongemakkelijk gevoel bij anderen teweegbrengt
Als iemand gedrag vertoont waarmee de ongeschreven regels in een
bepaalde cultuur worden overschreden, kan dat bij anderen een gevoel
van ongemak (observer discomfort) teweegbrengen. Dit gedrag wordt dan
als ‘abnormaal’ gezien.
o Het gaat om impliciete sociale verwachtingen, waarvan mensen zich
vaak pas bewust zijn dat ze er zijn als iemand ze overschrijdt.
7) Het overtreden van morele normen
Mensen beoordelen gedrag ook op basis van hun eigen (morele)
opvattingen over hoe mensen zich horen te gedragen. Vaak gaat dit
oordeel in termen van goed en kwaad, waarbij ‘slechte’ gedragingen als
abnormaal worden gevonden. Daarnaast beoordelen mensen gedrag ook
op basis van hun eigen opvattingen over hoe optimaal te functioneren. Als
dit gedrag afwijkt van hun ideeën, bijv. heel agressief of juist heel
terughoudend, dan wordt dit als abnormaal beoordeeld.
Definitie van psychologische stoornissen (DSM-5-TR): een psychische stoornis is
een syndroom, gekenmerkt door klinische significante symptomen op het gebied
van de cognitieve functies, de affectieve functies of de conatieve functies van
een persoon, dat een uiting os van een disfunctie in de psychologische,
biologische, of ontwikkelingsprocessen die ten grondslag liggen aan het
psychisch functioneren. Psychische stoornissen gaan gewoonlijk gepaard met
significante lijdensdruk of beperkingen in het functioneren op sociaal of
beroepsmatig gebied bij andere belangrijke bezigheden.
Er zijn drie modellen die het mogelijk maken op te bepalen wat de grens is tussen
normaal en abnormaal gedrag. Het hangt af van de specifieke problematiek welk
model de voorkeur heeft.
- Statistische model: heeft als uitgangspunt dat menselijke
eigenschappen min of meer normaal verdeeld zijn in de algemene
bevolking.
, o Abnormaliteit bij extreem lage of extreem hoge scores op schalen
waarmee deze eigenschappen betrouwbaar en valide worden
gemeten.
o Binnen dit model heeft ‘abnormaal’ uitsluitend een statistische
betekenis.
o Het model sluit aan bij de dimensionele benadering van
psychopathologie, waarbij er geen duidelijke grens is maar een
verdeling in termen van zeer laag naar zeer hoog.
De niet-duidelijke grens tussen normaal en abnormaal kan als
een probleem worden gezien.
o Een ander probleem is dat het niet specificeert hoe ongewoon het
gedrag moet zijn om abnormaal genoemd te kunnen worden.
o Nog een ander probleem is dat het statische model geen
onderscheidt maakt tussen afwijkingen die gepaard gaan met
individueel lijden en afwijkingen waarvan de persoon geen last
heeft. Sommige zeer lage of zeer hoge scores zijn niet pathologisch,
ze zorgen niet voor lijden bij het individu (en/of de omgeving).
- Medisch of ziektemodel: heeft als uitgangspunt dat een psychische
stoornis voortkomt uit een lichamelijke aandoening (het is somatogeen).
Het onderliggende mechanisme van de psychische stoornis kan ook
psychogeen zijn. Er wordt dan veronderstelt dat de psychische stoornissen
het gevolg zijn van onbewuste conflicten en afweer tegen angst.
o Probleem van dit model is dat er bij veel psychische
stoornissen (nog) niet een eenduidig onderliggend
mechanisme is aangetoond, waardoor het twijfelachtig is of er
wel sprake is van ziekte.
o Een ander probleem is de labeling-theorie die beschrijft dat de
bestempeling tot ‘psychiatrische patiënt’ leidt tot een
selffulfilling prophecy. Het geven van labels (bijv. ziekte,
behandeling, stoornis) is stigmatiserend en kan nadelig zijn.
- Leer- of onderwijsmodel: heeft als uitgangspunt dat psychische
stoornissen ontstaan door verkeerd verlopen leerprocessen.
, Het onderwijs is wordt om de volgende redenen geprefereerd boven
het medisch model:
o Alle fasen van het model vermijden de nadelige
bijbetekenissen van get medische model. Hierdoor is de kans
op stigmatisering veel kleiner.
o Het onderwijsmodel erkent de eigen verantwoordelijkheid van
mensen met een persoonlijk probleem. In dit model heeft de
patiënt/leerling een actievere inbreng, want er worden enkel
kennis en vaardigheden toegereikt maar de leerling besluit
wat deze hiermee doet.
o Het onderwijsmodel en de gebruikte terminologie doet meer
recht aan wat er daadwerkelijk plaatsvindt bij psychologische
hulpverlening.
o Pas als mensen niet meer verantwoordelijkheid kunnen dragen
over hun eigen gedrag, en dus niet meer aanspreekbaar zijn
op hun doen en laten, kunnen ze als ‘ziek’ beschouwd worden
en is dit model niet meer van toepassing. (=demarcatie- of
afgrenzingscriterium)
Hoofdstuk 2 – Neurobiologische benadering van psychopathologie
Hippocrates (460-370 v. Christus)
- Vader van de Westerse geneeskunde
- Legde het verband tussen lichamelijk en geestelijk functioneren.
- Besef geestesziekte is ziekte van de hersens
Buikhuis (jaren 70; 20e eeuw): crimineel gedrag --> natures versus nurture
En daarna ook naar nature interacteert met nurture
Hoofdstuk 3 – Leertheoretische benadering van psychopathologie
Thorndike en Pavlov
Thorndike: operant conditioneren (= instrumenteel conditioneren)
- Leerproces waarbij een respons in een bepaalde context gevolg wordt door
een bekrachtiger (reinforcer) of bestraffer (punisher)
o Situatie-Respons-Outcome (S-R-O)
- Voorbeeld van behandeling: exposure met responspreventie
o Bij responspreventie wordt veiligheidsgedrag geblokkeerd; de
neutraliserende activiteit wordt niet meer uitgevoerd
o Ervaren dat rituelen niet voorkomen dat gebeurtenissen zich
voordoen (wist patiënt feitelijk al). Falsifiëren disfunctionele
verwachting.
Pavlov: klassieke conditionering
- Onvoorwaardelijke prikkel (OP), onvoorwaardelijke reactie (OR),
voorwaardelijke prikkel (VP), voorwaardelijke reactie (VR).
- Kan bijvoorbeeld zorgen voor craving
Hoofdstuk 4 – cognitieve benadering van psychopathologie
- Schema = kennisstructuur
o Opbouwen in kindertijd
o Aard schema; afhankelijk ervaring en cognitieve vermogens (in
eerste instantie egocentrisch)
o Eenmaal gevorm vertonen schema’s weerstand tegen verandering
o Maar disconfirmerende ervaring kan schema aanpassen
Beck: “de interpretatie kwetst niet het feit zelf”
Hoofdstuk 1 – over klinische psychologie en ‘abnormaal’ gedrag
De klinische psychologie is een breed vakgebied met als kern de pathologie en
behandeling van psychische stoornissen. Het houdt zich bezig met gedrag dat
afwijkt van de norm en met name voor problemen zorgen bij de persoon zelf of
zijn omgeving.
Afwijkingen van de norm kunnen betrekking hebben op verschillende aspecten
van het menselijk functioneren:
- Individuele persoon: afwijkend gedrag, afwijkende gedachten en
afwijkende belevingen (extreme angsten)
o Deze afwijkingen kunnen afzonderlijk optreden, maar vaak wordt er
een combinatie van de drie gezien.
- In relatie met andere mensen: afwijkingen van de norm in relaties;
ouders die overbezorgd zijn over hun kind, echtgenoot die agressief is
tegen partner.
o Deze afwijkingen binnen sociale relaties hebben vaak invloed op het
gedrag, de gedachten en belevingen binnen het individu.
Essentieel voor ‘abnormale’ gedragingen, gedachten en gevoelens zijn de
verschillen met normale processen. De basisprincipes van psychologie zijn van
belang: kennis van de normale psychologische functies (zoals waarnemen,
denken en geheugen), van de normale ontwikkeling, van de sociale psychologie
en de persoonlijkheidspsychologie.
Er kunnen 7 factoren worden onderscheiden om te bepalen of gedrag als
abnormaal of pathologisch wordt beschouwd. Heel zelden zullen alle factoren
aanwezig zijn, maar minstens een van de factoren moet aanwezig zijn om over
abnormaliteit te mogen spreken.
1) Persoonlijk lijden
Bij veel psychische stoornissen lijdt de persoon erg onder zijn problemen.
Persoonlijk lijden alleen is echter niet genoeg om van psychopathologie te
kunnen spreken. Het kan namelijk optreden zonder een psychische
stoornis, en hoeft ook niet per se aanwezig te zijn als er wel sprake is van
een psychische stoornis.
2) (Dis)functionaliteit van het gedrag
De mate waarin gedrag het dagelijks functioneren en het welbevinden van
het individu aantast, bepaalt in sterke mate de beoordeling van
(ab-)normaliteit.
o Gaat vooral over beroepsmatig functioneren en of iemand in staat is
bevredigende relaties met anderen te onderhouden.
o Disfunctionele gedragingen: belemmeren het individueel
functioneren aanzienlijk en verhinderen dat een persoon zijn doelen
bereikt.
o Gedrag kan ook disfunctioneel zijn als het welbevinden en het
functioneren van anderen wordt verstoord.
3) Irrationeel en onbegrijpelijk gedrag
Als mensen in het gedrag van een ander geen logica of zin kunnen
ontdekken, zijn zij geneigd die ander als abnormaal te bezien.
4) Onvoorspelbaarheid en controleverlies
Mensen hebben de behoefte hun omgeving en hun eigen leven zo veel
mogelijk te beheersen. Een dergelijk gevoel van beheersing kan alleen
ontstaan als het gedrag van anderen enigszins voorspelbaar is. Er zijn
, twee typen situaties waarin gedrag vaak als controleverlies of verlies van
zelfbeheersing (en daardoor vaak als abnormaal) zal worden gezien:
1. Situaties waarin de sociale regels die normaal een persoons gedrag
sturen niet meer van toepassing zijn. De handelingen zijn vaak zo in
strijd met de ‘normale’ handelingen van de persoon dat het snel als
abnormaal wordt gezien.
2. Situaties waarin de toeschouwer de oorzaak of aanleiding van het
gedrag niet kent en op dat moment ook niet kan achterhalen. (Bijv. een
halfnaakte vrouw schreeuwend en rennend door een winkelstraat lijkt
‘gek’ omdat je niet weet dat ze achter een dief aan rent).
Ook bij onvoorspelbaarheid en controleverlies geldt dat het op zichzelf niet
voldoende is om van een psychische stoornis te kunnen spreken.
5) Opvallend en onconventioneel gedrag
Bij de beoordeling van het handelen van anderen kiezen mensen vaak hun
eigen (potentiële) gedrag als maatstaf. Gedrag dat sterk afwijkt van hun
eigen gedragingen, zullen zij eerder als abnormaal bestempelen, of
ongebruikelijk vinden. Als dat gedrag ook nog opvallend is, is het oordeel
‘abnormaal’ nog waarschijnlijker.
o Of gedrag opvalt, is in belangrijke mate afhankelijk van hoe vaak dat
gedrag voorkomt.
o Opvallend of non-conformistische gedrag wordt meestal pas als
pathologisch gezien als het ook sociaal onwenselijk is.
6) Gedrag dat een ongemakkelijk gevoel bij anderen teweegbrengt
Als iemand gedrag vertoont waarmee de ongeschreven regels in een
bepaalde cultuur worden overschreden, kan dat bij anderen een gevoel
van ongemak (observer discomfort) teweegbrengen. Dit gedrag wordt dan
als ‘abnormaal’ gezien.
o Het gaat om impliciete sociale verwachtingen, waarvan mensen zich
vaak pas bewust zijn dat ze er zijn als iemand ze overschrijdt.
7) Het overtreden van morele normen
Mensen beoordelen gedrag ook op basis van hun eigen (morele)
opvattingen over hoe mensen zich horen te gedragen. Vaak gaat dit
oordeel in termen van goed en kwaad, waarbij ‘slechte’ gedragingen als
abnormaal worden gevonden. Daarnaast beoordelen mensen gedrag ook
op basis van hun eigen opvattingen over hoe optimaal te functioneren. Als
dit gedrag afwijkt van hun ideeën, bijv. heel agressief of juist heel
terughoudend, dan wordt dit als abnormaal beoordeeld.
Definitie van psychologische stoornissen (DSM-5-TR): een psychische stoornis is
een syndroom, gekenmerkt door klinische significante symptomen op het gebied
van de cognitieve functies, de affectieve functies of de conatieve functies van
een persoon, dat een uiting os van een disfunctie in de psychologische,
biologische, of ontwikkelingsprocessen die ten grondslag liggen aan het
psychisch functioneren. Psychische stoornissen gaan gewoonlijk gepaard met
significante lijdensdruk of beperkingen in het functioneren op sociaal of
beroepsmatig gebied bij andere belangrijke bezigheden.
Er zijn drie modellen die het mogelijk maken op te bepalen wat de grens is tussen
normaal en abnormaal gedrag. Het hangt af van de specifieke problematiek welk
model de voorkeur heeft.
- Statistische model: heeft als uitgangspunt dat menselijke
eigenschappen min of meer normaal verdeeld zijn in de algemene
bevolking.
, o Abnormaliteit bij extreem lage of extreem hoge scores op schalen
waarmee deze eigenschappen betrouwbaar en valide worden
gemeten.
o Binnen dit model heeft ‘abnormaal’ uitsluitend een statistische
betekenis.
o Het model sluit aan bij de dimensionele benadering van
psychopathologie, waarbij er geen duidelijke grens is maar een
verdeling in termen van zeer laag naar zeer hoog.
De niet-duidelijke grens tussen normaal en abnormaal kan als
een probleem worden gezien.
o Een ander probleem is dat het niet specificeert hoe ongewoon het
gedrag moet zijn om abnormaal genoemd te kunnen worden.
o Nog een ander probleem is dat het statische model geen
onderscheidt maakt tussen afwijkingen die gepaard gaan met
individueel lijden en afwijkingen waarvan de persoon geen last
heeft. Sommige zeer lage of zeer hoge scores zijn niet pathologisch,
ze zorgen niet voor lijden bij het individu (en/of de omgeving).
- Medisch of ziektemodel: heeft als uitgangspunt dat een psychische
stoornis voortkomt uit een lichamelijke aandoening (het is somatogeen).
Het onderliggende mechanisme van de psychische stoornis kan ook
psychogeen zijn. Er wordt dan veronderstelt dat de psychische stoornissen
het gevolg zijn van onbewuste conflicten en afweer tegen angst.
o Probleem van dit model is dat er bij veel psychische
stoornissen (nog) niet een eenduidig onderliggend
mechanisme is aangetoond, waardoor het twijfelachtig is of er
wel sprake is van ziekte.
o Een ander probleem is de labeling-theorie die beschrijft dat de
bestempeling tot ‘psychiatrische patiënt’ leidt tot een
selffulfilling prophecy. Het geven van labels (bijv. ziekte,
behandeling, stoornis) is stigmatiserend en kan nadelig zijn.
- Leer- of onderwijsmodel: heeft als uitgangspunt dat psychische
stoornissen ontstaan door verkeerd verlopen leerprocessen.
, Het onderwijs is wordt om de volgende redenen geprefereerd boven
het medisch model:
o Alle fasen van het model vermijden de nadelige
bijbetekenissen van get medische model. Hierdoor is de kans
op stigmatisering veel kleiner.
o Het onderwijsmodel erkent de eigen verantwoordelijkheid van
mensen met een persoonlijk probleem. In dit model heeft de
patiënt/leerling een actievere inbreng, want er worden enkel
kennis en vaardigheden toegereikt maar de leerling besluit
wat deze hiermee doet.
o Het onderwijsmodel en de gebruikte terminologie doet meer
recht aan wat er daadwerkelijk plaatsvindt bij psychologische
hulpverlening.
o Pas als mensen niet meer verantwoordelijkheid kunnen dragen
over hun eigen gedrag, en dus niet meer aanspreekbaar zijn
op hun doen en laten, kunnen ze als ‘ziek’ beschouwd worden
en is dit model niet meer van toepassing. (=demarcatie- of
afgrenzingscriterium)
Hoofdstuk 2 – Neurobiologische benadering van psychopathologie
Hippocrates (460-370 v. Christus)
- Vader van de Westerse geneeskunde
- Legde het verband tussen lichamelijk en geestelijk functioneren.
- Besef geestesziekte is ziekte van de hersens
Buikhuis (jaren 70; 20e eeuw): crimineel gedrag --> natures versus nurture
En daarna ook naar nature interacteert met nurture
Hoofdstuk 3 – Leertheoretische benadering van psychopathologie
Thorndike en Pavlov
Thorndike: operant conditioneren (= instrumenteel conditioneren)
- Leerproces waarbij een respons in een bepaalde context gevolg wordt door
een bekrachtiger (reinforcer) of bestraffer (punisher)
o Situatie-Respons-Outcome (S-R-O)
- Voorbeeld van behandeling: exposure met responspreventie
o Bij responspreventie wordt veiligheidsgedrag geblokkeerd; de
neutraliserende activiteit wordt niet meer uitgevoerd
o Ervaren dat rituelen niet voorkomen dat gebeurtenissen zich
voordoen (wist patiënt feitelijk al). Falsifiëren disfunctionele
verwachting.
Pavlov: klassieke conditionering
- Onvoorwaardelijke prikkel (OP), onvoorwaardelijke reactie (OR),
voorwaardelijke prikkel (VP), voorwaardelijke reactie (VR).
- Kan bijvoorbeeld zorgen voor craving
Hoofdstuk 4 – cognitieve benadering van psychopathologie
- Schema = kennisstructuur
o Opbouwen in kindertijd
o Aard schema; afhankelijk ervaring en cognitieve vermogens (in
eerste instantie egocentrisch)
o Eenmaal gevorm vertonen schema’s weerstand tegen verandering
o Maar disconfirmerende ervaring kan schema aanpassen
Beck: “de interpretatie kwetst niet het feit zelf”
