Lecture 1 – Introductie
Neurocognitieve domeinen DSM 5
Er zijn binnen de DSM V, 6 neurocognitieve domeinen
1. Complexe aandacht
a. Aanhoudende aandacht
b. Verdeelde aandacht
c. Selectieve aandacht
d. Verwerkingssnelheid
2. Perceptuele-motor functie
a. Visuele perceptie
b. Visuele-constructionele redenering
c. Perceptuele-motor coördinatie
3. Taal
a. Object benaming
b. Woord vinden
c. Vloeiendheid
d. Grammatica en syntax
e. Receptieve taal
4. Executieve functionering
a. Plannen
b. Beslissen
c. Werkgeheugen
d. Reageren op feedback
e. Inhibitie
f. Flexibiliteit
5. Leren / geheugen
a. Vrije recall
b. Cued recall
, c. Herkenning
d. Semantisch en autobiografisch langetermijngeheugen
e. Impliciet leren
6. Sociale cognitie
a. Herkenning van emoties
b. Theory of mind
c. Inzicht
Symptoom, stoornis, beperking en handicap
Symptoom Stoornis van/in Beperking / mate van beperking
Aandacht tekort Complexe aandacht Snel afgeleid, maakt niks af
Amnesie Geheugen en leren Vergeetachtigheid, verdwaalt,
moeite woorden te vinden
Afasie Taal Moeite anderen te begrijpen
Alexie / agrafie Lezen/schrijven Lezen, schrijven
Acalculie Aritmie Rekenen
Agnosie Perceptie
- Visueel - Gezichten, objecten
- Akoestisch - Geluiden
- Tactiel - Iets uit de tas pakken
Neglect Aandacht naar één kant Ongelukken, kunnen dingen niet
vinden
Apraxie Motorische planning Wassen, aankleden, koffie maken
Executief disfunctioneren Executieve functies Slechte planning en anticipatie
Neuropsychologische assessment: indicaties
- Patiënt en/of naasten hebben klachten over (neuro)psychologisch functioneren
- Questionable leeftijd gerelateerde vergeetachtigheid
- Normale of pathologische (neuro)psychologische ontwikkeling
- Neuropsychologisch profiel maken in het geval van een (mogelijke) hersenschade. Om de
overblijvende capaciteit te bepalen
- Monitoren van neuropsychologische progressie voor en na interventie
- Bepalen van de relatieve rol van neurologische vs. psychologische factoren
- Formuleren van indicaties en doelen voor neuropsychologische rehabilitatie
- Forensische en verzekeringszaken
Klachten bij een (vermoede) hersenstoornis
- Verminderde concentratie
- Vergeetachtigheid / disoriëntatie
- Moeite met het vinden van woorden
- Moeite met multitasking
- Vertraagd denken en actie
- Verminderde organisatie en anticipatie
- Moeite met schrijven, lezen en aritmie
- Moeite met aankleden, koken, zorgen voor jezelf
- Depressief, apathisch, ongeremd
- Veranderde persoonlijkheid
- Snel vermoeid
- Pijn
- Somatische klachten
- …
,Klinische neuropsychologie in de praktijk
Diagnostiek
Clinical neuropsychologists provide specialist diagnostic assessment of patients presenting with
cognitive or behavioral change in the context of actual or suspected neurological illness or injury. They
report on the indications that a given disorder is present, the degree to which cognitive functions have
been affected and the likely course of the disorder. On the basis of neuropsychological assessment, a
diagnosis, prognosis and recommendations for treatment and support will be given.
Methoden
- Gedragsmatige observatie
- Anamneses
- Neuropsychologische testen/vragenlijsten
Behandeling
Clinical neuropsychologists provide treatment for the cognitive, mood and behavioral problems
resulting from the actual or suspected neurological illness or injury.
Mehoden
- Psycho-educatie
- Functietraining
- Strategietraning
- Cognitieve gedragstherapie
- Systeemtherapie
- Lifestyle aanpassing
Voordelen klinische neuropsychologen in de gezondheidszorg
Klinisch neuropsychologen zijn experts in psychologie wanneer het om neurologische condities gaat.
Er zijn een aantal voordelen aan het feit dat zij betrokken zijn:
1. Mensen met een neurologische ziekte of schade, of wanneer er verdenking van is, zijn er
significant bij neuropsychologische interventie gebaat
2. Neuropsychologische assessment en interventie kunnen de uitkomsten van de patiënt verbeteren
3. Neurochirurgie en neurologische teams zijn afhankelijk van neuropsychologen om er zeker van
te zijn dat mogelijke negatieve gedragsmatige en psychologische consequenties van
hersenchirurgie worden vermeden
4. Commissioning neuropsychologen isi een belangrijke investering in het managen van de kosten
die geassocieerd zijn met langdurige neurologische aandoeningen
5. Neuropsychologen zijn effectieve leiders van een multidisciplinair neurowetenschappelijk team
en leveren belangrijke links tussen primaire, secundaire, tertiaire en community zorgverleners
6. Aanpassen van de trainingsroute voor neuropsychologie is essentieel om de werkkracht te
vergroten, de kosten te verminderen en toegang tot hun expertise te verhogen
Casus 1 – Alzheimer
Pathofysiologie
- Neurodegeneratieve stoornis
- Plaques en tangles
Ziekte van Alzheimer
- Graduele cognitieve achteruitgang (startend
met geheugenproblemen)
- Diagnose wordt gesteld wanneer er twee of
meer cognitieve domeinen aangedaan zijn
, - Wereldwijd: meer dan 44 miljoen mensen
- Age of onset: vaak >60 jaar
Behandeling
- Cholinesterase inhibitors bij milde-moderate Alzheimer
- NMDA receptor antagonist in moderate-ernstige gevallen
Neuropsychologische symptomen
- Graduele verslechtering in geheugen
Beginnend met anterograde verlies van episodisch geheugen
Later ook retrograde amnesie
- Desoriëntatie in locatie en tijd
Later ook in persoon
- Graduele verslechtering van verschillende cognitieve domeinen
Taal, executieve functies en aandacht, apraxie, tekorten in visuele perceptie
- Neuropsychiatrische problemen, waaronder depressie
- Grote impact op het dagelijks leven, werk en sociale contacten
- Gerelateerd aan hersenschade
Atrofie in de mediale, temporale kwab
Later globale hersenatrofie
Ook schade aan kleinere bloedvaten
Hersen reserve en cognitieve reserve
Hersen reserve
De hersen reserve hypothese stelt dat een grotere maximale lifetime hersenvolume beschermt tegen
cognitieve verslechtering. Het hersenvolume kan worden geschat met de grootte van het hoofd of
intracraniale volume.
Cognitieve reserve
De cognitieve reserve hypothese stelt dat verrijkende ervaringen (zoals scholing of cognitieve
vrijetijdsbesteding) beschermen tegen cognitieve verslechtering
Casus 2 – Parkinson
Pathofysiologie
- Degeneratie van dopaminerge cellen (substantia nigra)
- Veranderingen in de noradrenerge, serotonerge en cholinerge systemen
Ziekte van Parkinson
- Voor diagnose moet er sprake zijn van bradykinesie, i.c.m. één van de volgende:
Rigiditeit
Tremor in rust
Posturale instabiliteit
- Andere symptomen zijn:
Vermoeidheid
Verstoorde reukzin
Autonome stoornissen
Slaapstoornissen
Neuropsychiatrie (depressie, hallucinaties)
Cognitieve beperkingen
Neurocognitieve domeinen DSM 5
Er zijn binnen de DSM V, 6 neurocognitieve domeinen
1. Complexe aandacht
a. Aanhoudende aandacht
b. Verdeelde aandacht
c. Selectieve aandacht
d. Verwerkingssnelheid
2. Perceptuele-motor functie
a. Visuele perceptie
b. Visuele-constructionele redenering
c. Perceptuele-motor coördinatie
3. Taal
a. Object benaming
b. Woord vinden
c. Vloeiendheid
d. Grammatica en syntax
e. Receptieve taal
4. Executieve functionering
a. Plannen
b. Beslissen
c. Werkgeheugen
d. Reageren op feedback
e. Inhibitie
f. Flexibiliteit
5. Leren / geheugen
a. Vrije recall
b. Cued recall
, c. Herkenning
d. Semantisch en autobiografisch langetermijngeheugen
e. Impliciet leren
6. Sociale cognitie
a. Herkenning van emoties
b. Theory of mind
c. Inzicht
Symptoom, stoornis, beperking en handicap
Symptoom Stoornis van/in Beperking / mate van beperking
Aandacht tekort Complexe aandacht Snel afgeleid, maakt niks af
Amnesie Geheugen en leren Vergeetachtigheid, verdwaalt,
moeite woorden te vinden
Afasie Taal Moeite anderen te begrijpen
Alexie / agrafie Lezen/schrijven Lezen, schrijven
Acalculie Aritmie Rekenen
Agnosie Perceptie
- Visueel - Gezichten, objecten
- Akoestisch - Geluiden
- Tactiel - Iets uit de tas pakken
Neglect Aandacht naar één kant Ongelukken, kunnen dingen niet
vinden
Apraxie Motorische planning Wassen, aankleden, koffie maken
Executief disfunctioneren Executieve functies Slechte planning en anticipatie
Neuropsychologische assessment: indicaties
- Patiënt en/of naasten hebben klachten over (neuro)psychologisch functioneren
- Questionable leeftijd gerelateerde vergeetachtigheid
- Normale of pathologische (neuro)psychologische ontwikkeling
- Neuropsychologisch profiel maken in het geval van een (mogelijke) hersenschade. Om de
overblijvende capaciteit te bepalen
- Monitoren van neuropsychologische progressie voor en na interventie
- Bepalen van de relatieve rol van neurologische vs. psychologische factoren
- Formuleren van indicaties en doelen voor neuropsychologische rehabilitatie
- Forensische en verzekeringszaken
Klachten bij een (vermoede) hersenstoornis
- Verminderde concentratie
- Vergeetachtigheid / disoriëntatie
- Moeite met het vinden van woorden
- Moeite met multitasking
- Vertraagd denken en actie
- Verminderde organisatie en anticipatie
- Moeite met schrijven, lezen en aritmie
- Moeite met aankleden, koken, zorgen voor jezelf
- Depressief, apathisch, ongeremd
- Veranderde persoonlijkheid
- Snel vermoeid
- Pijn
- Somatische klachten
- …
,Klinische neuropsychologie in de praktijk
Diagnostiek
Clinical neuropsychologists provide specialist diagnostic assessment of patients presenting with
cognitive or behavioral change in the context of actual or suspected neurological illness or injury. They
report on the indications that a given disorder is present, the degree to which cognitive functions have
been affected and the likely course of the disorder. On the basis of neuropsychological assessment, a
diagnosis, prognosis and recommendations for treatment and support will be given.
Methoden
- Gedragsmatige observatie
- Anamneses
- Neuropsychologische testen/vragenlijsten
Behandeling
Clinical neuropsychologists provide treatment for the cognitive, mood and behavioral problems
resulting from the actual or suspected neurological illness or injury.
Mehoden
- Psycho-educatie
- Functietraining
- Strategietraning
- Cognitieve gedragstherapie
- Systeemtherapie
- Lifestyle aanpassing
Voordelen klinische neuropsychologen in de gezondheidszorg
Klinisch neuropsychologen zijn experts in psychologie wanneer het om neurologische condities gaat.
Er zijn een aantal voordelen aan het feit dat zij betrokken zijn:
1. Mensen met een neurologische ziekte of schade, of wanneer er verdenking van is, zijn er
significant bij neuropsychologische interventie gebaat
2. Neuropsychologische assessment en interventie kunnen de uitkomsten van de patiënt verbeteren
3. Neurochirurgie en neurologische teams zijn afhankelijk van neuropsychologen om er zeker van
te zijn dat mogelijke negatieve gedragsmatige en psychologische consequenties van
hersenchirurgie worden vermeden
4. Commissioning neuropsychologen isi een belangrijke investering in het managen van de kosten
die geassocieerd zijn met langdurige neurologische aandoeningen
5. Neuropsychologen zijn effectieve leiders van een multidisciplinair neurowetenschappelijk team
en leveren belangrijke links tussen primaire, secundaire, tertiaire en community zorgverleners
6. Aanpassen van de trainingsroute voor neuropsychologie is essentieel om de werkkracht te
vergroten, de kosten te verminderen en toegang tot hun expertise te verhogen
Casus 1 – Alzheimer
Pathofysiologie
- Neurodegeneratieve stoornis
- Plaques en tangles
Ziekte van Alzheimer
- Graduele cognitieve achteruitgang (startend
met geheugenproblemen)
- Diagnose wordt gesteld wanneer er twee of
meer cognitieve domeinen aangedaan zijn
, - Wereldwijd: meer dan 44 miljoen mensen
- Age of onset: vaak >60 jaar
Behandeling
- Cholinesterase inhibitors bij milde-moderate Alzheimer
- NMDA receptor antagonist in moderate-ernstige gevallen
Neuropsychologische symptomen
- Graduele verslechtering in geheugen
Beginnend met anterograde verlies van episodisch geheugen
Later ook retrograde amnesie
- Desoriëntatie in locatie en tijd
Later ook in persoon
- Graduele verslechtering van verschillende cognitieve domeinen
Taal, executieve functies en aandacht, apraxie, tekorten in visuele perceptie
- Neuropsychiatrische problemen, waaronder depressie
- Grote impact op het dagelijks leven, werk en sociale contacten
- Gerelateerd aan hersenschade
Atrofie in de mediale, temporale kwab
Later globale hersenatrofie
Ook schade aan kleinere bloedvaten
Hersen reserve en cognitieve reserve
Hersen reserve
De hersen reserve hypothese stelt dat een grotere maximale lifetime hersenvolume beschermt tegen
cognitieve verslechtering. Het hersenvolume kan worden geschat met de grootte van het hoofd of
intracraniale volume.
Cognitieve reserve
De cognitieve reserve hypothese stelt dat verrijkende ervaringen (zoals scholing of cognitieve
vrijetijdsbesteding) beschermen tegen cognitieve verslechtering
Casus 2 – Parkinson
Pathofysiologie
- Degeneratie van dopaminerge cellen (substantia nigra)
- Veranderingen in de noradrenerge, serotonerge en cholinerge systemen
Ziekte van Parkinson
- Voor diagnose moet er sprake zijn van bradykinesie, i.c.m. één van de volgende:
Rigiditeit
Tremor in rust
Posturale instabiliteit
- Andere symptomen zijn:
Vermoeidheid
Verstoorde reukzin
Autonome stoornissen
Slaapstoornissen
Neuropsychiatrie (depressie, hallucinaties)
Cognitieve beperkingen
