Politiek en politicologie
samenvatting van het boek: politiek en politicologie van Edwin Woerdman & Erwin Krol, 5de editie
Inhoudsopgave
HOOFDSTUK 1 ................................................................................................................................................................... 3
1.1 politieke problemen ................................................................................................................................................ 3
1.2 politiek en de overheid ........................................................................................................................................... 3
1.3 politiek en het verdelingsvraagstuk ........................................................................................................................ 4
1.4 politiek en collectieve-actieproblemen................................................................................................................... 4
1.5 enkele kenmerken van politiek ............................................................................................................................... 5
1.6 politicologie ............................................................................................................................................................. 6
1.7 wetenschappelijke benadering ............................................................................................................................... 6
HOOFDSTUK 2 ................................................................................................................................................................... 8
2.1 Theorie en model .................................................................................................................................................... 8
2.2 het Politiekesysteemmodel ..................................................................................................................................... 8
2.3 het beleidsprocesmodel .......................................................................................................................................... 9
2.4 barrièremodel ....................................................................................................................................................... 12
2.6 totstandkoming van beleid.................................................................................................................................... 13
HOOFSTUK 3.................................................................................................................................................................... 13
3.1 staat en overheid .................................................................................................................................................. 13
3.2 nationale staat, rechtsstaat en verzorgingsstaat................................................................................................... 13
3.3 Nederland als gedecentraliseerde eenheidsstaat ................................................................................................. 15
3.4 gemeenten ............................................................................................................................................................ 15
3.5 provincies en waterschappen ............................................................................................................................... 17
3.6 nationale overheid ................................................................................................................................................ 17
3.10 nationale overheid en internationale politiek .................................................................................................... 20
3.11 overheid onder druk?.......................................................................................................................................... 20
HOOFDSTUK 4 ................................................................................................................................................................. 20
4.1 globalisering of governance .................................................................................................................................. 20
4.2 relaties tussen nationale en internationale politiek ............................................................................................. 21
4.3 karakter van internationale samenwerking .......................................................................................................... 22
4.4 leer der internationale betrekkingen .................................................................................................................... 22
4.5 internationaal economisch systeem ..................................................................................................................... 24
4.6 Nederland en Europa ............................................................................................................................................ 25
4.7 Europese Unie ....................................................................................................................................................... 26
4.8 besluitvorming in de Europese Unie ..................................................................................................................... 28
4.10 Nederland en de wereld ..................................................................................................................................... 31
4.11 internationale organisaties zonder Nederland ................................................................................................... 33
HOOFDSTUK 5 ................................................................................................................................................................. 33
5.1 politieke opvattingen en politieke cultuur ............................................................................................................ 33
, 5.2 politieke socialisatie .............................................................................................................................................. 33
5.3 dimensies van politieke oriëntaties....................................................................................................................... 34
5.4 denken over ideologie ........................................................................................................................................... 34
5.5 kenmerken van ideologieën .................................................................................................................................. 35
5.7 opkomst van het populisme .................................................................................................................................. 37
HOOFDSTUK 6 ................................................................................................................................................................. 38
6.2 definities politieke stroming, partij en belangengroep ......................................................................................... 38
6.4 de belangengroep in het politieke proces............................................................................................................. 40
6.5 partijen en belangengroepen: concurrentie en coalitie ....................................................................................... 40
6.6 partijen- en belangengroependemocratie ............................................................................................................ 40
6.7 Nederlandse politieke partijen: toen en nu .......................................................................................................... 41
6.8 functieverlies van partijen..................................................................................................................................... 44
HOOFDSTUK 7 ................................................................................................................................................................. 44
7.1 kenmerken en vormen van politieke participatie ................................................................................................. 44
7.2 participatie theorieën ........................................................................................................................................... 45
7.3 ongelijkheid in politieke participatie ..................................................................................................................... 45
7.4 stemmen ............................................................................................................................................................... 45
7.5 lobbyen.................................................................................................................................................................. 46
HOOFDSTUK 8 ................................................................................................................................................................. 47
8.1 macht en invloed gedefinieerd ............................................................................................................................. 47
8.2 legitimiteit, dwang en geweld ............................................................................................................................... 48
8.3 macht, waarden en belangen................................................................................................................................ 49
8.4 soorten en aspecten van macht ............................................................................................................................ 49
8.5 analyseren van macht en invloed.......................................................................................................................... 49
8.6 meten van macht en invloed................................................................................................................................. 50
8.7 elitisme en pluralisme ........................................................................................................................................... 50
8.9 machtsonderzoek .................................................................................................................................................. 51
HOOFDSTUK 9 ................................................................................................................................................................. 52
9.1 moderne democratie ............................................................................................................................................ 52
9.2 directe en representatieve democratie................................................................................................................. 52
9.3 theorieën over democratie ................................................................................................................................... 53
9.5 stabiliteit van de democratie ................................................................................................................................ 54
9.7 evenredige vertegenwoordiging en districtenstelsel ............................................................................................ 55
9.8 soorten kabinetten ................................................................................................................................................ 56
9.9 theorieën over coalitievorming............................................................................................................................. 56
Pagina 2 van 58
,HOOFDSTUK 1
1.1 politieke problemen
Definitie
➢ Politiek: Een situatie waarbij de overheid betrokken is of zou moeten zijn (van Deth & Vis)
Problemen
Voorwaarden voor een probleem:
- Mensen beschouwen het probleem als ongewenst
- Mensen denken de situatie te moeten en te kunnen veranderen
Mensen zien een verschil tussen een (feitelijke of ervaren) situatie en willen en kunnen het veranderen
2 aspecten van problemen:
- De feitelijke werkelijkheid (objectief aspect)
- De ervaren werkelijkheid (subjectief aspect, ook wel percepties genoemd)
Politiek probleem
Politiek probleem: Een als ongewenst en veranderbaar beschouwde situatie, waarbij de overheid betrokken is of zou
moeten zijn (van Deth & Vis)
- Lokaal niveau: jongeren die overlast veroorzaken in een buurt
- Nationaal niveau: bestrijden van jeugdwerkloosheid
- Internationaal niveau: opvang van vluchtelingen
Onenigheid over een politiek probleem:
- Mensen hanteren verschillende normen om de werkelijkheid te beoordelen
- Mensen ervaren de objectieve werkelijkheid verschillend, hun oordeel is subjectief
- Mensen zijn het er niet mee eens over welke problemen op de politieke agenda geplaatst moet worden
1.2 politiek en de overheid
Politiek: Het overheidsbeleid, alsmede de totstandkoming en effecten ervan (Hoogerwerf)
- Ook hier heeft politiek met de overheid te maken. De definitie concentreert zich niet alleen op het bestaande
overheidsbeleid, maar omvat ook het ontstaan en de gevolgen ervan
- Te veel nadruk op het feitelijke overheidsbeleid, dit kan een belemmering zijn voor de besturing van problemen
waar de overheid zich (nog) niet mee bemoeit. Dit wordt problematisch bij het maken van vergelijkingen in
politicologisch onderzoek
- De definitie stelt het begrip beleid centraal, hierdoor zouden een aantal belangrijke politieke thema’s buiten de
politieke besturing vallen. Er zou door meer nadruk moeten leggen op problemen en conflicten
- Ook zou het begrip Overheid de suggestie wekken van een neutrale instantie, maar er is op het niveau van de
overheid sprake van belangenstrijd, tussen personen, ministeries, politieke partijen en belangengroepen.
Pagina 3 van 58
, 1.3 politiek en het verdelingsvraagstuk
Volgens velen is het verdelingsvraagstuk de kern van de politiek, daar worden besluiten genomen over de vraag hoe
de beschikbare overheidsgelden verdeeld moeten worden. deze besluiten zijn politieke afwegingen, omdat de
beschikbare middelen niet onuitputtelijk, maar schaars zijn. Het verdelingsvraagstuk beperkt zich niet tot financiën,
er worden ook rechten en plichten verdeeld.
Verschillende definities van politiek van verschillende politicologen
Politiek: Elke mengeling van conflict en samenwerking (Laver)
- Conflicten worden vaak in de politiek uitgevochten, ook samenwerking hoort bij de politiek, zoals die tussen de
landen van de Europese Unie.
Een voordringer bij de wachtrij in een supermarkt wordt volgens de definitie van Laver gezien als politiek, ook al
zouden veel mensen de ruzie tussen mensen onderling geen politiek noemen. Bijvoorbeeld Van Deth en Vis
vinden het belangrijk dat Overheid wordt opgenomen in een definitie van politiek.
Politiek: Wie krijgt wat, wanneer en hoe? (Lasswell)
- Volgens Lasswell zou het verdelingsprobleem zich kunnen voordoen op het niveau van de staat, maar ook in
bedrijven of gezinnen. De definitie zegt niet wat er verdeeld moet worden, de definitie is te ruim
Politiek: het vormen en verdelen van macht (Lasswell & Kaplan)
- Macht speelt een belangrijke rol in de politiek, toch is deze definitie in sommige opzichten te ruim of te beperkt.
Deze definitie is toepasbaar op ieder sociaal systeem en daarom te ruim, maar beperkt zich tot het verdelen van
macht, al het ander dan macht is dan geen politiek
definitie
➢ Politiek: de gezaghebbende toedeling van waarden voor een samenleving (Easton)
- Waarden verwijzen naar alles wat mensen belangrijk vinden.
Materiële waarden, zoals voedsel en huisvesting
Immateriële waarden, zoals vrijheid en veiligheid
- Verder verwijst de definitie naar bindende en als legitieme erkende regels van een samenleving, bindend
betekend dat de toedeling van waarden dwingend wordt opgelegd. De toedeling van waarden wordt door
burgers geaccepteerd als zij deze toedeling als legitiem en rechtvaardig beschouwen.
1.4 politiek en collectieve-actieproblemen
In een collectieve-actieprobleem conflicteert het eigenbelang van elk individu in een bepaalde mate met het
eigenbelang van ieder ander individu. Het collectieve resultaat van de individuele keuzes is echter een situatie
waarmee niemands eigenbelang gediend is, als ze hadden samengewerkt kwamen ze beide uit op een beter
resultaat.
Publieke goederen
Collectieve-actieproblemen kunnen zich voordoen bij vrij toegankelijke goederen, maar ook bij publieke goederen
(collectieve goederen)
Publieke goederen, ook wel collectieve goederen genoemd worden gekenmerkt door:
- Ondeelbaarheid: de hoeveelheid van een goed kan niet vermindert worden als iemand het consumeert.
Voorbeeld: als iemand profiteert van de veiligheid van de dijken, vermindert dat niet de veiligheid van anderen.
- Niet-uitsluitbaarheid: niemand van de consumptie van het goed kan worden uitgesloten als het goed eenmaal tot
stand is gebracht
Voorbeeld: niemand kan worden uitgesloten worden van de veiligheid van de dijken als die niet betaald
Pagina 4 van 58
samenvatting van het boek: politiek en politicologie van Edwin Woerdman & Erwin Krol, 5de editie
Inhoudsopgave
HOOFDSTUK 1 ................................................................................................................................................................... 3
1.1 politieke problemen ................................................................................................................................................ 3
1.2 politiek en de overheid ........................................................................................................................................... 3
1.3 politiek en het verdelingsvraagstuk ........................................................................................................................ 4
1.4 politiek en collectieve-actieproblemen................................................................................................................... 4
1.5 enkele kenmerken van politiek ............................................................................................................................... 5
1.6 politicologie ............................................................................................................................................................. 6
1.7 wetenschappelijke benadering ............................................................................................................................... 6
HOOFDSTUK 2 ................................................................................................................................................................... 8
2.1 Theorie en model .................................................................................................................................................... 8
2.2 het Politiekesysteemmodel ..................................................................................................................................... 8
2.3 het beleidsprocesmodel .......................................................................................................................................... 9
2.4 barrièremodel ....................................................................................................................................................... 12
2.6 totstandkoming van beleid.................................................................................................................................... 13
HOOFSTUK 3.................................................................................................................................................................... 13
3.1 staat en overheid .................................................................................................................................................. 13
3.2 nationale staat, rechtsstaat en verzorgingsstaat................................................................................................... 13
3.3 Nederland als gedecentraliseerde eenheidsstaat ................................................................................................. 15
3.4 gemeenten ............................................................................................................................................................ 15
3.5 provincies en waterschappen ............................................................................................................................... 17
3.6 nationale overheid ................................................................................................................................................ 17
3.10 nationale overheid en internationale politiek .................................................................................................... 20
3.11 overheid onder druk?.......................................................................................................................................... 20
HOOFDSTUK 4 ................................................................................................................................................................. 20
4.1 globalisering of governance .................................................................................................................................. 20
4.2 relaties tussen nationale en internationale politiek ............................................................................................. 21
4.3 karakter van internationale samenwerking .......................................................................................................... 22
4.4 leer der internationale betrekkingen .................................................................................................................... 22
4.5 internationaal economisch systeem ..................................................................................................................... 24
4.6 Nederland en Europa ............................................................................................................................................ 25
4.7 Europese Unie ....................................................................................................................................................... 26
4.8 besluitvorming in de Europese Unie ..................................................................................................................... 28
4.10 Nederland en de wereld ..................................................................................................................................... 31
4.11 internationale organisaties zonder Nederland ................................................................................................... 33
HOOFDSTUK 5 ................................................................................................................................................................. 33
5.1 politieke opvattingen en politieke cultuur ............................................................................................................ 33
, 5.2 politieke socialisatie .............................................................................................................................................. 33
5.3 dimensies van politieke oriëntaties....................................................................................................................... 34
5.4 denken over ideologie ........................................................................................................................................... 34
5.5 kenmerken van ideologieën .................................................................................................................................. 35
5.7 opkomst van het populisme .................................................................................................................................. 37
HOOFDSTUK 6 ................................................................................................................................................................. 38
6.2 definities politieke stroming, partij en belangengroep ......................................................................................... 38
6.4 de belangengroep in het politieke proces............................................................................................................. 40
6.5 partijen en belangengroepen: concurrentie en coalitie ....................................................................................... 40
6.6 partijen- en belangengroependemocratie ............................................................................................................ 40
6.7 Nederlandse politieke partijen: toen en nu .......................................................................................................... 41
6.8 functieverlies van partijen..................................................................................................................................... 44
HOOFDSTUK 7 ................................................................................................................................................................. 44
7.1 kenmerken en vormen van politieke participatie ................................................................................................. 44
7.2 participatie theorieën ........................................................................................................................................... 45
7.3 ongelijkheid in politieke participatie ..................................................................................................................... 45
7.4 stemmen ............................................................................................................................................................... 45
7.5 lobbyen.................................................................................................................................................................. 46
HOOFDSTUK 8 ................................................................................................................................................................. 47
8.1 macht en invloed gedefinieerd ............................................................................................................................. 47
8.2 legitimiteit, dwang en geweld ............................................................................................................................... 48
8.3 macht, waarden en belangen................................................................................................................................ 49
8.4 soorten en aspecten van macht ............................................................................................................................ 49
8.5 analyseren van macht en invloed.......................................................................................................................... 49
8.6 meten van macht en invloed................................................................................................................................. 50
8.7 elitisme en pluralisme ........................................................................................................................................... 50
8.9 machtsonderzoek .................................................................................................................................................. 51
HOOFDSTUK 9 ................................................................................................................................................................. 52
9.1 moderne democratie ............................................................................................................................................ 52
9.2 directe en representatieve democratie................................................................................................................. 52
9.3 theorieën over democratie ................................................................................................................................... 53
9.5 stabiliteit van de democratie ................................................................................................................................ 54
9.7 evenredige vertegenwoordiging en districtenstelsel ............................................................................................ 55
9.8 soorten kabinetten ................................................................................................................................................ 56
9.9 theorieën over coalitievorming............................................................................................................................. 56
Pagina 2 van 58
,HOOFDSTUK 1
1.1 politieke problemen
Definitie
➢ Politiek: Een situatie waarbij de overheid betrokken is of zou moeten zijn (van Deth & Vis)
Problemen
Voorwaarden voor een probleem:
- Mensen beschouwen het probleem als ongewenst
- Mensen denken de situatie te moeten en te kunnen veranderen
Mensen zien een verschil tussen een (feitelijke of ervaren) situatie en willen en kunnen het veranderen
2 aspecten van problemen:
- De feitelijke werkelijkheid (objectief aspect)
- De ervaren werkelijkheid (subjectief aspect, ook wel percepties genoemd)
Politiek probleem
Politiek probleem: Een als ongewenst en veranderbaar beschouwde situatie, waarbij de overheid betrokken is of zou
moeten zijn (van Deth & Vis)
- Lokaal niveau: jongeren die overlast veroorzaken in een buurt
- Nationaal niveau: bestrijden van jeugdwerkloosheid
- Internationaal niveau: opvang van vluchtelingen
Onenigheid over een politiek probleem:
- Mensen hanteren verschillende normen om de werkelijkheid te beoordelen
- Mensen ervaren de objectieve werkelijkheid verschillend, hun oordeel is subjectief
- Mensen zijn het er niet mee eens over welke problemen op de politieke agenda geplaatst moet worden
1.2 politiek en de overheid
Politiek: Het overheidsbeleid, alsmede de totstandkoming en effecten ervan (Hoogerwerf)
- Ook hier heeft politiek met de overheid te maken. De definitie concentreert zich niet alleen op het bestaande
overheidsbeleid, maar omvat ook het ontstaan en de gevolgen ervan
- Te veel nadruk op het feitelijke overheidsbeleid, dit kan een belemmering zijn voor de besturing van problemen
waar de overheid zich (nog) niet mee bemoeit. Dit wordt problematisch bij het maken van vergelijkingen in
politicologisch onderzoek
- De definitie stelt het begrip beleid centraal, hierdoor zouden een aantal belangrijke politieke thema’s buiten de
politieke besturing vallen. Er zou door meer nadruk moeten leggen op problemen en conflicten
- Ook zou het begrip Overheid de suggestie wekken van een neutrale instantie, maar er is op het niveau van de
overheid sprake van belangenstrijd, tussen personen, ministeries, politieke partijen en belangengroepen.
Pagina 3 van 58
, 1.3 politiek en het verdelingsvraagstuk
Volgens velen is het verdelingsvraagstuk de kern van de politiek, daar worden besluiten genomen over de vraag hoe
de beschikbare overheidsgelden verdeeld moeten worden. deze besluiten zijn politieke afwegingen, omdat de
beschikbare middelen niet onuitputtelijk, maar schaars zijn. Het verdelingsvraagstuk beperkt zich niet tot financiën,
er worden ook rechten en plichten verdeeld.
Verschillende definities van politiek van verschillende politicologen
Politiek: Elke mengeling van conflict en samenwerking (Laver)
- Conflicten worden vaak in de politiek uitgevochten, ook samenwerking hoort bij de politiek, zoals die tussen de
landen van de Europese Unie.
Een voordringer bij de wachtrij in een supermarkt wordt volgens de definitie van Laver gezien als politiek, ook al
zouden veel mensen de ruzie tussen mensen onderling geen politiek noemen. Bijvoorbeeld Van Deth en Vis
vinden het belangrijk dat Overheid wordt opgenomen in een definitie van politiek.
Politiek: Wie krijgt wat, wanneer en hoe? (Lasswell)
- Volgens Lasswell zou het verdelingsprobleem zich kunnen voordoen op het niveau van de staat, maar ook in
bedrijven of gezinnen. De definitie zegt niet wat er verdeeld moet worden, de definitie is te ruim
Politiek: het vormen en verdelen van macht (Lasswell & Kaplan)
- Macht speelt een belangrijke rol in de politiek, toch is deze definitie in sommige opzichten te ruim of te beperkt.
Deze definitie is toepasbaar op ieder sociaal systeem en daarom te ruim, maar beperkt zich tot het verdelen van
macht, al het ander dan macht is dan geen politiek
definitie
➢ Politiek: de gezaghebbende toedeling van waarden voor een samenleving (Easton)
- Waarden verwijzen naar alles wat mensen belangrijk vinden.
Materiële waarden, zoals voedsel en huisvesting
Immateriële waarden, zoals vrijheid en veiligheid
- Verder verwijst de definitie naar bindende en als legitieme erkende regels van een samenleving, bindend
betekend dat de toedeling van waarden dwingend wordt opgelegd. De toedeling van waarden wordt door
burgers geaccepteerd als zij deze toedeling als legitiem en rechtvaardig beschouwen.
1.4 politiek en collectieve-actieproblemen
In een collectieve-actieprobleem conflicteert het eigenbelang van elk individu in een bepaalde mate met het
eigenbelang van ieder ander individu. Het collectieve resultaat van de individuele keuzes is echter een situatie
waarmee niemands eigenbelang gediend is, als ze hadden samengewerkt kwamen ze beide uit op een beter
resultaat.
Publieke goederen
Collectieve-actieproblemen kunnen zich voordoen bij vrij toegankelijke goederen, maar ook bij publieke goederen
(collectieve goederen)
Publieke goederen, ook wel collectieve goederen genoemd worden gekenmerkt door:
- Ondeelbaarheid: de hoeveelheid van een goed kan niet vermindert worden als iemand het consumeert.
Voorbeeld: als iemand profiteert van de veiligheid van de dijken, vermindert dat niet de veiligheid van anderen.
- Niet-uitsluitbaarheid: niemand van de consumptie van het goed kan worden uitgesloten als het goed eenmaal tot
stand is gebracht
Voorbeeld: niemand kan worden uitgesloten worden van de veiligheid van de dijken als die niet betaald
Pagina 4 van 58
