Psychische aandoeningen – Psychopathologie vanuit herstelperspectief
Auteurs: Arie Hordijk & Will van Genugten
Uitgever: Boom Uitgevers
ISBN (2e druk, 2024): 9789024457205
Aantal pagina’s: ± 472
Studiegebied: Social Work, Toegepaste Psychologie, SPH, Verpleegkunde
Korte inhoud
Dit studieboek biedt een diepgaand en herstelgericht perspectief op psychische
aandoeningen. Het combineert actuele kennis over psychopathologie met
praktijkvoorbeelden, ervaringsverhalen en begeleidingsstrategieën. In deel 1 wordt de basis
gelegd met verschillende theoretische modellen zoals het medisch model, het
biopsychosociaal model, het sociaalpsychiatrisch model en het herstelmodel. In deel 2
worden uiteenlopende psychische aandoeningen besproken – van angststoornissen tot
verslaving, persoonlijkheidsproblematiek en suïcidaliteit – steeds met aandacht voor
betekenisgeving, context en herstel.
Waarom deze samenvatting?
✔️Overzicht per hoofdstuk
✔️Heldere uitleg van begrippen
✔️Koppeling met praktijk en hulpverlening
✔️Inclusief oefenvragen (begrip, inzicht, toepassing)
✔️Ideaal voor toetsvoorbereiding en tentamenweken
,Inhoud
Hoofdstuk 1 – Psychische aandoeningen – waar....................................................................................2
Hoofdstuk 2 – De herstelgerichte benadering in de hulpverlening.........................................................5
Hoofdstuk 3 – Hoe ontstaan psychische aandoeningen?........................................................................7
Hoofdstuk 4 – Diagnoses en classificaties...............................................................................................9
Hoofdstuk 5 – Ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid..................................................................11
Hoofdstuk 6 – Stigma en identiteit.......................................................................................................14
Hoofdstuk 7 – Crisis en acute zorg........................................................................................................16
Hoofdstuk 8 – Zorg en bejegening........................................................................................................18
Hoofdstuk 9 – Het gesprek en diagnostiek...........................................................................................20
Hoofdstuk 11 – Dissociatie....................................................................................................................23
Hoofdstuk 12 – Autisme.......................................................................................................................25
Hoofdstuk 13 – Persoonlijkheidsproblematiek.....................................................................................27
Hoofdstuk 14 – Verslaving en dubbele diagnose..................................................................................29
Hoofdstuk 15 – Problematisch eetgedrag.............................................................................................32
Hoofdstuk 17 – Zelfbeschadiging..........................................................................................................35
Hoofdstuk 18 – Suïcidaal gedrag...........................................................................................................37
Hoofdstuk 1 – Psychische aandoeningen – waar
1. Korte inhoud
Dit hoofdstuk verkent wat psychische aandoeningen zijn en hoe je er op verschillende
manieren naar kunt kijken. De nadruk ligt op het belang van brede benaderingen zoals
positieve gezondheid, het biopsychosociaal model, de sociaalpsychiatrische visie en culturele
perspectieven. Het hoofdstuk laat zien dat psychische klachten niet alleen medisch te
begrijpen zijn, maar dat ook sociale, culturele en persoonlijke factoren meespelen in hoe
mensen klachten ervaren en ermee omgaan.
2. Belangrijke begrippen
Psychische klachten: Problemen in denken, voelen en gedrag die het dagelijks
functioneren belemmeren. Ze kunnen variëren van somberheid en angst tot wanen
of dwangmatig gedrag, en beïnvloeden vaak meerdere levensgebieden tegelijk.
Positieve gezondheid: Een benadering waarbij gezondheid wordt gezien als het
vermogen om je aan te passen en eigen regie te voeren bij lichamelijke, emotionele
en sociale uitdagingen. Het richt zich op zes dimensies, waaronder mentaal
welbevinden, zingeving en meedoen in de samenleving.
Biopsychosociaal model: Een integratief model dat stelt dat psychische
aandoeningen ontstaan door de wisselwerking van biologische (zoals genetica),
psychologische (zoals persoonlijkheidskenmerken) en sociale factoren (zoals
gezinssituatie of werkdruk).
, Symptoomnetwerken: Een moderne visie waarbij symptomen niet voortkomen uit
één onderliggende stoornis, maar elkaar onderling beïnvloeden en versterken. Denk
aan slapeloosheid die leidt tot vermoeidheid, wat weer somberheid veroorzaakt – en
omgekeerd.
Transdiagnostische factoren: Kenmerken of risicofactoren die bij meerdere
psychische aandoeningen voorkomen, zoals traumatische ervaringen, faalangst of
slaapproblemen. Ze helpen verklaren waarom diagnoses overlappen of veranderen in
de loop van de tijd.
Sociale psychiatrie: Een benaderingswijze waarbij psychische klachten worden gezien
als normale reacties op abnormale omstandigheden. Er is veel aandacht voor sociale
factoren zoals armoede, isolement en maatschappelijke uitsluiting.
Culturele context: De manier waarop iemand psychische klachten ervaart en uit
wordt mede bepaald door culturele normen, waarden, taal en overtuigingen. Dit
beïnvloedt ook welke hulp als passend en betekenisvol wordt gezien.
Zingeving: De zoektocht naar betekenis, waarden, levensdoelen en het gevoel van
verbondenheid met iets groters. Wordt gezien als belangrijke dimensie binnen
positieve gezondheid.
DSM-5: Classificatiesysteem voor psychische aandoeningen dat wereldwijd wordt
gebruikt, maar vaak bekritiseerd om zijn beperkte focus op symptomen en
stoornislabels.
Herstelperspectief: Benadering waarin niet de ziekte maar het leven en functioneren
van de persoon centraal staan. Gericht op veerkracht, zelfregie, empowerment en
hoop.
3. Samenvatting per paragraaf
1.1 Positieve gezondheid
Gezondheid is meer dan de afwezigheid van ziekte. Het gaat om zes dimensies, waaronder
zingeving en dagelijks functioneren. Deze benadering legt de nadruk op het functioneren en
de veerkracht van mensen. Positieve gezondheid geeft hulpverleners handvatten om breder
te kijken dan alleen naar symptomen en ziekte.
1.2 Psychische klachten
Psychische klachten zijn moeilijk exact te definiëren. Ze omvatten o.a. depressieve
gevoelens, angst, woede en zelfdestructief gedrag. Deze klachten beïnvloeden het
functioneren op school, werk, relaties en lichamelijke gezondheid. Ook de omgeving lijdt
vaak mee. Hulp moet zich richten op zowel cliënt als diens sociale netwerk.
1.3 Medische benadering
Deze benadering kijkt naar psychische klachten als ziekten die gediagnosticeerd kunnen
worden via DSM-classificaties. Kritiek is dat deze aanpak te veel focust op stoornissen en te
weinig op het levensverhaal en de sociale context. Alternatieven zoals symptoomnetwerken
en transdiagnostische factoren bieden bredere verklaringen en aanknopingspunten voor
behandeling.
1.4 Biopsychosociaal model
Dit model integreert biologische, psychische en sociale factoren. Het helpt hulpverleners om
psychische problemen in hun volledige context te begrijpen. Hoewel het vaak wordt
, genoemd, blijft het in praktijk een denkmodel. Zingeving wordt als vierde dimensie
belangrijk gevonden – een uitbreiding richting een biopsychosociospiritueel model.
1.5 Sociaalpsychiatrische benadering
Deze benadering beschouwt psychische klachten niet als louter ziekten, maar als reacties op
sociale problemen. Ze ontstond uit praktijken zoals de Riagg’s, waar thuisbezoeken en
maatschappelijke hulp centraal stonden. De sociaalpsychiatrische visie benadrukt context,
preventie en praktische hulp, maar raakte in de verdrukking door medicalisering.
1.6 Culturele aspecten
De beleving en uitleg van psychische klachten verschilt sterk per cultuur. Wat in de ene
cultuur als ziekte wordt gezien, kan elders een spirituele crisis zijn. Hulpverleners moeten
cultureel sensitief werken, aansluiten bij het referentiekader van de cliënt en indien nodig
alternatieve of religieuze hulpbronnen betrekken.
1.7 Samenvatting
Psychische klachten vragen om een brede benadering die verder gaat dan diagnose en
behandeling. Factoren als sociale omstandigheden, culturele beleving, zingeving en
levensverhaal spelen een cruciale rol. Het herstelperspectief biedt een mensgerichte kijk op
psychische gezondheid en vormt het uitgangspunt voor het vervolg van het boek.
4. Koppeling aan praktijk
Een hulpverlener moet verder kijken dan symptomen. De sociale omgeving, culturele
achtergrond en zingeving van de cliënt zijn cruciaal. Werken vanuit positieve gezondheid en
het biopsychosociaal model biedt handvatten voor brede en mensgerichte begeleiding. In de
praktijk betekent dit luisteren naar het levensverhaal, zoeken naar krachten van cliënten, en
samenwerken aan betekenisvolle doelen.
5. Samenvattende kerninzichten
Psychische klachten zijn complex en vragen om een brede benadering.
Medische diagnoses geven niet het hele plaatje weer.
Positieve gezondheid en het biopsychosociaal model bieden bruikbare alternatieven.
Symptomen houden elkaar vaak in stand: symptoomnetwerken.
Hulp moet rekening houden met cultuur, sociale context en zingeving.
Herstel betekent meer dan genezen: het gaat om het hervinden van grip en
betekenis.
6. Oefenvragen
Begripsvragen:
1. Wat zijn de zes pijlers van positieve gezondheid?
2. Wat betekent ‘transdiagnostische factor’?
3. Wat houdt het symptoomnetwerkmodel in?
4. Wat wordt bedoeld met het herstelperspectief?
5. Wat is het doel van het biopsychosociaal model?
Auteurs: Arie Hordijk & Will van Genugten
Uitgever: Boom Uitgevers
ISBN (2e druk, 2024): 9789024457205
Aantal pagina’s: ± 472
Studiegebied: Social Work, Toegepaste Psychologie, SPH, Verpleegkunde
Korte inhoud
Dit studieboek biedt een diepgaand en herstelgericht perspectief op psychische
aandoeningen. Het combineert actuele kennis over psychopathologie met
praktijkvoorbeelden, ervaringsverhalen en begeleidingsstrategieën. In deel 1 wordt de basis
gelegd met verschillende theoretische modellen zoals het medisch model, het
biopsychosociaal model, het sociaalpsychiatrisch model en het herstelmodel. In deel 2
worden uiteenlopende psychische aandoeningen besproken – van angststoornissen tot
verslaving, persoonlijkheidsproblematiek en suïcidaliteit – steeds met aandacht voor
betekenisgeving, context en herstel.
Waarom deze samenvatting?
✔️Overzicht per hoofdstuk
✔️Heldere uitleg van begrippen
✔️Koppeling met praktijk en hulpverlening
✔️Inclusief oefenvragen (begrip, inzicht, toepassing)
✔️Ideaal voor toetsvoorbereiding en tentamenweken
,Inhoud
Hoofdstuk 1 – Psychische aandoeningen – waar....................................................................................2
Hoofdstuk 2 – De herstelgerichte benadering in de hulpverlening.........................................................5
Hoofdstuk 3 – Hoe ontstaan psychische aandoeningen?........................................................................7
Hoofdstuk 4 – Diagnoses en classificaties...............................................................................................9
Hoofdstuk 5 – Ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid..................................................................11
Hoofdstuk 6 – Stigma en identiteit.......................................................................................................14
Hoofdstuk 7 – Crisis en acute zorg........................................................................................................16
Hoofdstuk 8 – Zorg en bejegening........................................................................................................18
Hoofdstuk 9 – Het gesprek en diagnostiek...........................................................................................20
Hoofdstuk 11 – Dissociatie....................................................................................................................23
Hoofdstuk 12 – Autisme.......................................................................................................................25
Hoofdstuk 13 – Persoonlijkheidsproblematiek.....................................................................................27
Hoofdstuk 14 – Verslaving en dubbele diagnose..................................................................................29
Hoofdstuk 15 – Problematisch eetgedrag.............................................................................................32
Hoofdstuk 17 – Zelfbeschadiging..........................................................................................................35
Hoofdstuk 18 – Suïcidaal gedrag...........................................................................................................37
Hoofdstuk 1 – Psychische aandoeningen – waar
1. Korte inhoud
Dit hoofdstuk verkent wat psychische aandoeningen zijn en hoe je er op verschillende
manieren naar kunt kijken. De nadruk ligt op het belang van brede benaderingen zoals
positieve gezondheid, het biopsychosociaal model, de sociaalpsychiatrische visie en culturele
perspectieven. Het hoofdstuk laat zien dat psychische klachten niet alleen medisch te
begrijpen zijn, maar dat ook sociale, culturele en persoonlijke factoren meespelen in hoe
mensen klachten ervaren en ermee omgaan.
2. Belangrijke begrippen
Psychische klachten: Problemen in denken, voelen en gedrag die het dagelijks
functioneren belemmeren. Ze kunnen variëren van somberheid en angst tot wanen
of dwangmatig gedrag, en beïnvloeden vaak meerdere levensgebieden tegelijk.
Positieve gezondheid: Een benadering waarbij gezondheid wordt gezien als het
vermogen om je aan te passen en eigen regie te voeren bij lichamelijke, emotionele
en sociale uitdagingen. Het richt zich op zes dimensies, waaronder mentaal
welbevinden, zingeving en meedoen in de samenleving.
Biopsychosociaal model: Een integratief model dat stelt dat psychische
aandoeningen ontstaan door de wisselwerking van biologische (zoals genetica),
psychologische (zoals persoonlijkheidskenmerken) en sociale factoren (zoals
gezinssituatie of werkdruk).
, Symptoomnetwerken: Een moderne visie waarbij symptomen niet voortkomen uit
één onderliggende stoornis, maar elkaar onderling beïnvloeden en versterken. Denk
aan slapeloosheid die leidt tot vermoeidheid, wat weer somberheid veroorzaakt – en
omgekeerd.
Transdiagnostische factoren: Kenmerken of risicofactoren die bij meerdere
psychische aandoeningen voorkomen, zoals traumatische ervaringen, faalangst of
slaapproblemen. Ze helpen verklaren waarom diagnoses overlappen of veranderen in
de loop van de tijd.
Sociale psychiatrie: Een benaderingswijze waarbij psychische klachten worden gezien
als normale reacties op abnormale omstandigheden. Er is veel aandacht voor sociale
factoren zoals armoede, isolement en maatschappelijke uitsluiting.
Culturele context: De manier waarop iemand psychische klachten ervaart en uit
wordt mede bepaald door culturele normen, waarden, taal en overtuigingen. Dit
beïnvloedt ook welke hulp als passend en betekenisvol wordt gezien.
Zingeving: De zoektocht naar betekenis, waarden, levensdoelen en het gevoel van
verbondenheid met iets groters. Wordt gezien als belangrijke dimensie binnen
positieve gezondheid.
DSM-5: Classificatiesysteem voor psychische aandoeningen dat wereldwijd wordt
gebruikt, maar vaak bekritiseerd om zijn beperkte focus op symptomen en
stoornislabels.
Herstelperspectief: Benadering waarin niet de ziekte maar het leven en functioneren
van de persoon centraal staan. Gericht op veerkracht, zelfregie, empowerment en
hoop.
3. Samenvatting per paragraaf
1.1 Positieve gezondheid
Gezondheid is meer dan de afwezigheid van ziekte. Het gaat om zes dimensies, waaronder
zingeving en dagelijks functioneren. Deze benadering legt de nadruk op het functioneren en
de veerkracht van mensen. Positieve gezondheid geeft hulpverleners handvatten om breder
te kijken dan alleen naar symptomen en ziekte.
1.2 Psychische klachten
Psychische klachten zijn moeilijk exact te definiëren. Ze omvatten o.a. depressieve
gevoelens, angst, woede en zelfdestructief gedrag. Deze klachten beïnvloeden het
functioneren op school, werk, relaties en lichamelijke gezondheid. Ook de omgeving lijdt
vaak mee. Hulp moet zich richten op zowel cliënt als diens sociale netwerk.
1.3 Medische benadering
Deze benadering kijkt naar psychische klachten als ziekten die gediagnosticeerd kunnen
worden via DSM-classificaties. Kritiek is dat deze aanpak te veel focust op stoornissen en te
weinig op het levensverhaal en de sociale context. Alternatieven zoals symptoomnetwerken
en transdiagnostische factoren bieden bredere verklaringen en aanknopingspunten voor
behandeling.
1.4 Biopsychosociaal model
Dit model integreert biologische, psychische en sociale factoren. Het helpt hulpverleners om
psychische problemen in hun volledige context te begrijpen. Hoewel het vaak wordt
, genoemd, blijft het in praktijk een denkmodel. Zingeving wordt als vierde dimensie
belangrijk gevonden – een uitbreiding richting een biopsychosociospiritueel model.
1.5 Sociaalpsychiatrische benadering
Deze benadering beschouwt psychische klachten niet als louter ziekten, maar als reacties op
sociale problemen. Ze ontstond uit praktijken zoals de Riagg’s, waar thuisbezoeken en
maatschappelijke hulp centraal stonden. De sociaalpsychiatrische visie benadrukt context,
preventie en praktische hulp, maar raakte in de verdrukking door medicalisering.
1.6 Culturele aspecten
De beleving en uitleg van psychische klachten verschilt sterk per cultuur. Wat in de ene
cultuur als ziekte wordt gezien, kan elders een spirituele crisis zijn. Hulpverleners moeten
cultureel sensitief werken, aansluiten bij het referentiekader van de cliënt en indien nodig
alternatieve of religieuze hulpbronnen betrekken.
1.7 Samenvatting
Psychische klachten vragen om een brede benadering die verder gaat dan diagnose en
behandeling. Factoren als sociale omstandigheden, culturele beleving, zingeving en
levensverhaal spelen een cruciale rol. Het herstelperspectief biedt een mensgerichte kijk op
psychische gezondheid en vormt het uitgangspunt voor het vervolg van het boek.
4. Koppeling aan praktijk
Een hulpverlener moet verder kijken dan symptomen. De sociale omgeving, culturele
achtergrond en zingeving van de cliënt zijn cruciaal. Werken vanuit positieve gezondheid en
het biopsychosociaal model biedt handvatten voor brede en mensgerichte begeleiding. In de
praktijk betekent dit luisteren naar het levensverhaal, zoeken naar krachten van cliënten, en
samenwerken aan betekenisvolle doelen.
5. Samenvattende kerninzichten
Psychische klachten zijn complex en vragen om een brede benadering.
Medische diagnoses geven niet het hele plaatje weer.
Positieve gezondheid en het biopsychosociaal model bieden bruikbare alternatieven.
Symptomen houden elkaar vaak in stand: symptoomnetwerken.
Hulp moet rekening houden met cultuur, sociale context en zingeving.
Herstel betekent meer dan genezen: het gaat om het hervinden van grip en
betekenis.
6. Oefenvragen
Begripsvragen:
1. Wat zijn de zes pijlers van positieve gezondheid?
2. Wat betekent ‘transdiagnostische factor’?
3. Wat houdt het symptoomnetwerkmodel in?
4. Wat wordt bedoeld met het herstelperspectief?
5. Wat is het doel van het biopsychosociaal model?
