Theorie Nederlands
Inhoud
Grammatica ............................................................................................................................................. 1
Zinsdelen ............................................................................................................................................. 1
Woordsoorten ..................................................................................................................................... 5
Werkwoorden.................................................................................................................................... 11
Soorten zinnen .................................................................................................................................. 12
spelling................................................................................................................................................... 13
Stijl ......................................................................................................................................................... 15
Werkwoordspelling ............................................................................................................................... 17
Grammatica
Zinsdelen
Wat zijn zinsdelen?
Een zinsdeel is een stukje van een zin. Een zinsdeel kan één woord zijn of bestaan uit meer
woorden. Je kunt de volgorde van zinsdelen veranderen zonder dat de betekenis van de zin
verandert.
Voorbeeld: Morgen breng ik mijn hond naar het asiel.
• Ik/breng/morgen/mijn hond/naar het asiel.
• Mijn hond/breng/ik/morgen/naar het asiel.
• Naar/het asiel/breng/ik/mijn hond/morgen.
Als je de volgorde van de zin verandert, zie je wat de verschillende zinsdelen zijn.
Bijvoeglijke bepaling
De bijvoeglijke bepaling zegt iets over een zelfstandig naamwoord. Ze staat voor of achter
het zelfstandig naamwoord:
• Het jonge meisje eet een glanzende appel.
• De hond van mijn buurman heet Fikkie.
,• Deze mooie en dure tas en dit boekje heb ik van een goede kennis uit
Amsterdam gekregen.
Bijwoordelijke bepaling
De bijwoordelijke bepaling zegt iets over de handeling of toestand in de zin.
1. De bijwoordelijke bepaling kan iets zeggen over een werkwoord (hoe?):
• Hij loopt snel.
• Mark praat langzaam en zachtjes.
2. De bijwoordelijke bepaling kan iets zeggen over een bijvoeglijk naamwoord (hoe +
bijvoeglijk naamwoord?):
• De vloer is behoorlijk glad.
• Jamy heeft een heel oud boek gekocht.
3. De bijwoordelijke bepaling kan iets zeggen over de tijd (wanneer?):
• Ik zie hem morgen.
• Volgend weekend gaan we naar Enschede.
4. De bijwoordelijke bepaling kan iets zeggen over de plaats (waar?):
• Ik ben hier.
• In de tuin van mijn tante staat een grote appelboom.
Gezegde
Het gezegde geeft aan wat het onderwerp is of doet.
Er zijn twee soorten gezegdes:
Werkwoordelijk gezegde
Naamwoordelijk gezegde
Lijdend voorwerp
Met deze vraag vind je het lijdend voorwerp:
wie/wat + werkwoordelijk gezegde + onderwerp?
• Ik heb hem gezien.
, Vraag: wie/wat heb ik gezien?
Antwoord: hem
Dus hem is het lijdend voorwerp.
Meewerkend voorwerp
Het meewerkend voorwerp is het zinsdeel dat iets ontvangt. Het meewerkend voorwerp kan
beginnen met het voorzetsel ‘aan’ of ‘voor’. Maar je kunt het voorzetsel ook vaak weglaten.
Met deze vraag vind je het meewerkend voorwerp:
aan wie/voor wie + werkwoordelijk gezegde + onderwerp + lijdend voorwerp?
• Denise stuurde ons een mailtje.
Vraag: aan wie/voor wie stuurde Denise een mailtje?
Antwoord: ons
Dus ons is het meewerkend voorwerp.
Naamwoordelijk gezegde
Het naamwoordelijk gezegde bestaat uit een werkwoordelijk deel en een naamwoordelijk
deel.
Het werkwoordelijke deel bevat altijd een koppelwerkwoord. Staan er hulpwerkwoorden in
de zin, dan horen die hier ook bij.
Het naamwoordelijke deel bevat altijd een bijvoeglijk naamwoord en/of een zelfstandig
naamwoord.
Het naamwoordelijke deel zegt iets over het onderwerp.
koppelwerkwoord + eventuele hulpwerkwoorden + naamwoordelijk deel = naamwoordelijk
gezegde:
• De hond is vies.
is (koppelwerkwoord) + vies (naamwoordelijk deel) = naamwoordelijk gezegde
• Mijn zusje wil later een bekende actrice worden.
wil (hulpwerkwoord) + een bekende actrice (naamwoordelijk deel) + worden
(koppelwerkwoord) = naamwoordelijk gezegde
Onderwerp
Het onderwerp doet iets of is iets.
1. Met deze vraag vind je het onderwerp: wie/wat + gezegde?
• Peter heeft de wedstrijd gewonnen.
Vraag: wie/wat heeft gewonnen?
Antwoord: Peter
Dus Peter is het onderwerp.
, 2. Ook vind je het onderwerp door de persoonsvorm van getal te veranderen (er enkelvoud
of meervoud van maken). Het onderwerp is het zinsdeel dat dan ook van getal moet
veranderen.
• Het kind eet een appel.
Het kind eten een appel.
De kinderen eten een appel.
Het kind moet van getal veranderen, dus Het kind is het onderwerp.
Persoonsvorm
De persoonsvorm is een vervoegd werkwoord. In iedere zin staat een persoonsvorm.
Je kunt de persoonsvorm op twee manieren vinden:
1. Maak de zin vragend. De persoonsvorm komt dan vooraan te staan.
2. Verander de zin van tijd. De persoonsvorm komt dan in een andere tijd te staan.
• Roos rent hard naar de bushalte.
1. Rent Roos hard naar de bushalte?
Rent staat vooraan in de zin, dus rent is de persoonsvorm.
2. Roos rent gisteren hard naar de bushalte.
Roos rende gisteren hard naar de bushalte.
Rent komt in een andere tijd te staan, dus rent is de persoonsvorm.
Voorzetselvoorwerp
Veel werkwoorden hebben een vast voorzetsel. Het zinsdeel dat begint met zo’n vast
voorzetsel, is het voorzetselvoorwerp:
• Je moet niet spotten met die ziekte.
• Melissa ergert zich aan Anne.
Werkwoordelijk gezegde
Het werkwoordelijk gezegde geeft aan wat het onderwerp doet. Het bestaat uit alle
werkwoorden in de zin. Het werkwoordelijk gezegde bevat altijd een zelfstandig werkwoord
en daarnaast mogelijk een of meer hulpwerkwoorden.
• Manou eet twee boterhammen.
• Eelko heeft een grote pizza gegeten.
Inhoud
Grammatica ............................................................................................................................................. 1
Zinsdelen ............................................................................................................................................. 1
Woordsoorten ..................................................................................................................................... 5
Werkwoorden.................................................................................................................................... 11
Soorten zinnen .................................................................................................................................. 12
spelling................................................................................................................................................... 13
Stijl ......................................................................................................................................................... 15
Werkwoordspelling ............................................................................................................................... 17
Grammatica
Zinsdelen
Wat zijn zinsdelen?
Een zinsdeel is een stukje van een zin. Een zinsdeel kan één woord zijn of bestaan uit meer
woorden. Je kunt de volgorde van zinsdelen veranderen zonder dat de betekenis van de zin
verandert.
Voorbeeld: Morgen breng ik mijn hond naar het asiel.
• Ik/breng/morgen/mijn hond/naar het asiel.
• Mijn hond/breng/ik/morgen/naar het asiel.
• Naar/het asiel/breng/ik/mijn hond/morgen.
Als je de volgorde van de zin verandert, zie je wat de verschillende zinsdelen zijn.
Bijvoeglijke bepaling
De bijvoeglijke bepaling zegt iets over een zelfstandig naamwoord. Ze staat voor of achter
het zelfstandig naamwoord:
• Het jonge meisje eet een glanzende appel.
• De hond van mijn buurman heet Fikkie.
,• Deze mooie en dure tas en dit boekje heb ik van een goede kennis uit
Amsterdam gekregen.
Bijwoordelijke bepaling
De bijwoordelijke bepaling zegt iets over de handeling of toestand in de zin.
1. De bijwoordelijke bepaling kan iets zeggen over een werkwoord (hoe?):
• Hij loopt snel.
• Mark praat langzaam en zachtjes.
2. De bijwoordelijke bepaling kan iets zeggen over een bijvoeglijk naamwoord (hoe +
bijvoeglijk naamwoord?):
• De vloer is behoorlijk glad.
• Jamy heeft een heel oud boek gekocht.
3. De bijwoordelijke bepaling kan iets zeggen over de tijd (wanneer?):
• Ik zie hem morgen.
• Volgend weekend gaan we naar Enschede.
4. De bijwoordelijke bepaling kan iets zeggen over de plaats (waar?):
• Ik ben hier.
• In de tuin van mijn tante staat een grote appelboom.
Gezegde
Het gezegde geeft aan wat het onderwerp is of doet.
Er zijn twee soorten gezegdes:
Werkwoordelijk gezegde
Naamwoordelijk gezegde
Lijdend voorwerp
Met deze vraag vind je het lijdend voorwerp:
wie/wat + werkwoordelijk gezegde + onderwerp?
• Ik heb hem gezien.
, Vraag: wie/wat heb ik gezien?
Antwoord: hem
Dus hem is het lijdend voorwerp.
Meewerkend voorwerp
Het meewerkend voorwerp is het zinsdeel dat iets ontvangt. Het meewerkend voorwerp kan
beginnen met het voorzetsel ‘aan’ of ‘voor’. Maar je kunt het voorzetsel ook vaak weglaten.
Met deze vraag vind je het meewerkend voorwerp:
aan wie/voor wie + werkwoordelijk gezegde + onderwerp + lijdend voorwerp?
• Denise stuurde ons een mailtje.
Vraag: aan wie/voor wie stuurde Denise een mailtje?
Antwoord: ons
Dus ons is het meewerkend voorwerp.
Naamwoordelijk gezegde
Het naamwoordelijk gezegde bestaat uit een werkwoordelijk deel en een naamwoordelijk
deel.
Het werkwoordelijke deel bevat altijd een koppelwerkwoord. Staan er hulpwerkwoorden in
de zin, dan horen die hier ook bij.
Het naamwoordelijke deel bevat altijd een bijvoeglijk naamwoord en/of een zelfstandig
naamwoord.
Het naamwoordelijke deel zegt iets over het onderwerp.
koppelwerkwoord + eventuele hulpwerkwoorden + naamwoordelijk deel = naamwoordelijk
gezegde:
• De hond is vies.
is (koppelwerkwoord) + vies (naamwoordelijk deel) = naamwoordelijk gezegde
• Mijn zusje wil later een bekende actrice worden.
wil (hulpwerkwoord) + een bekende actrice (naamwoordelijk deel) + worden
(koppelwerkwoord) = naamwoordelijk gezegde
Onderwerp
Het onderwerp doet iets of is iets.
1. Met deze vraag vind je het onderwerp: wie/wat + gezegde?
• Peter heeft de wedstrijd gewonnen.
Vraag: wie/wat heeft gewonnen?
Antwoord: Peter
Dus Peter is het onderwerp.
, 2. Ook vind je het onderwerp door de persoonsvorm van getal te veranderen (er enkelvoud
of meervoud van maken). Het onderwerp is het zinsdeel dat dan ook van getal moet
veranderen.
• Het kind eet een appel.
Het kind eten een appel.
De kinderen eten een appel.
Het kind moet van getal veranderen, dus Het kind is het onderwerp.
Persoonsvorm
De persoonsvorm is een vervoegd werkwoord. In iedere zin staat een persoonsvorm.
Je kunt de persoonsvorm op twee manieren vinden:
1. Maak de zin vragend. De persoonsvorm komt dan vooraan te staan.
2. Verander de zin van tijd. De persoonsvorm komt dan in een andere tijd te staan.
• Roos rent hard naar de bushalte.
1. Rent Roos hard naar de bushalte?
Rent staat vooraan in de zin, dus rent is de persoonsvorm.
2. Roos rent gisteren hard naar de bushalte.
Roos rende gisteren hard naar de bushalte.
Rent komt in een andere tijd te staan, dus rent is de persoonsvorm.
Voorzetselvoorwerp
Veel werkwoorden hebben een vast voorzetsel. Het zinsdeel dat begint met zo’n vast
voorzetsel, is het voorzetselvoorwerp:
• Je moet niet spotten met die ziekte.
• Melissa ergert zich aan Anne.
Werkwoordelijk gezegde
Het werkwoordelijk gezegde geeft aan wat het onderwerp doet. Het bestaat uit alle
werkwoorden in de zin. Het werkwoordelijk gezegde bevat altijd een zelfstandig werkwoord
en daarnaast mogelijk een of meer hulpwerkwoorden.
• Manou eet twee boterhammen.
• Eelko heeft een grote pizza gegeten.
