Onderwerp 1: leertheoriën
Doelen
De DIO:
weet wat het verschil is tussen klassieke conditionering, operante conditionering, en cognitief leren
kan de overeenkomsten en verschillen tussen modellen die gedrag verklaren, en modellen die gedrag veranderen
uitleggen
kan het voedingsgedrag van de verschillende casuïstieken in deze periode met behulp van de kennis uit de
leertheorieën analyseren
kan de kennis over leertheorieën toepassen in de casuïstieken gericht op het bevorderen van gezond gedrag
- leren: blijvende verandering in gedrag of mentale processen als gevolg van bepaalde ervaring.
- Instinctief gedrag wordt door genetische programmering beïnvloed.
- Menselijk gedrag wordt sterker door leren beïnvloed.
o Leren geeft flexibiliteit om snel aan veranderende situaties en nieuwe omgeving aan te passen.
- Habituatie: niet reageren op een stimulus.
- Mere exposure effect: aangeleerde voorkeur voor stimuli waaraan we al eerder zijn blootgesteld.
- Stimulus-respons-leren: vormen van leren die we kunnen beschrijven in termen van stimuli en responsen
(klassieke en operante conditionering).
- Klassieke conditionering: vorm van stimulus-respons-leren waarbij een in eerste instantie neutrale stimulus het
vermogen verwerft om dezelfde aangeboren reflex op te roepen als een andere stimulus die deze reflex
oorspronkelijk oproept.
- Verwervingsfase: eerste leerstadium waarin neutrale stimulus (stemvork) herhaaldelijk samen met de UCS wordt
aangeboden (contiguïteit = samen aanbieden).
- Extinctie(uitdoving): de geconditioneerde respons dooft uit als we de CS herhaaldelijk aanbieden zonder de UCS.
o Van belang bij therapie tegen angsten en fobieën.
o Spontaan herstel: terugkeren van uitgedoofde geconditioneerde respons na een rustperiode.
- Stimulusgeneralisatie: aangeleerde responsen toepassen in nieuwe situaties.
o Gebeten door hond > bang voor alle honden.
- Stimulusdiscriminatie: leren van nieuwe respons op specifieke stimulus maar niet op daarop lijkende stimuli
(selectief leren).
o Gebruikt bij reclamecampagnes die ons onderscheid laten maken tussen bijvoorbeeld apple en
samsung.
- Conditionering van hogere orde:
- John watson past klassieke conditionering toe op mensen ipv dieren.
- Klassieke geconditioneerde angstrespons vaak basis van PTSS
o Contraconditionering: op een ontspannen wijze reageren op de CS > soort versnelde extincitie.
- Evaluerende conditionering: speciaal type klassieke conditionering dat onze voorkeuren beïnvloedt.
o Beroemdheden: promotie door beroemdheden wekt positieve associaties op.
o Humor: past bij jonger publiek en mannelijk publiek, werkt alleen voor bepaalde producten zoals snacks
en drankjes, type humor verschilt per nationale cultuur.
- Conditionering heeft te maken met nature en nurture. Hangt niet alleen af van aangeleerde relatie tussen stimuli
en responsen, maar ook van manier waarop een organisme genetisch is afgestemd op bepaalde stimuli in
omgeving.
- Operante conditionering: vorm van leren waarbij de verwachte consequenties van gedrag kunnen aanzetten tot
een gedragsverandering. In operante conditionering volgen op gedrag consequenties in de vorm van beloningen
en straffen die de kans op herhaling van gedrag beïnvloeden.
o Operant: waarneembaar gedrag dat een organisme gebruikt om in zijn omgeving te opereren > de
omgeving te beïnvloeden.
o Grondlegger: Skinner.
- Trial and error: d.m.v. uitproberen en leren van fouten een probleem oplossen.
- Wet van effect: gedrag leidt tot plezierig of onplezierig resultaat. Dit beïnvloed de kans dat het gedrag nogmaals
zal worden vertoond.
- Bekrachtiger: omstandigheid die op respons volgt en die versterkt.
o Positieve bekrachtiging: na respons aangeboden en maken het waarschijnlijk dat gedrag zich herhaalt.
o Negatieve bekrachtiging: weghalen van vervelende stimulus na respons.
- Operante ruimte: instrument dat zo geprogrammeerd kan worden dat na bepaald gedrag van het proefdier
specifieke bekrachtigende of straffende consequenties volgen.
- Gradaties van bekrachtiging: vele mogelijke relaties die er kunnen bestaan tussen responsen en bekrachtigers.
- Continue bekrachtiging: alle correcte responsen bekrachtigen.
, - Shaping: nieuw gedrag stapsgewijs aanleren via positieve bekrachtiging van gedrag dat het vooropgestelde
doelgedrag steeds dichter nadert.
- Intermitterende bekrachtiging: minder frequent beloningsschema als aansporing om gewenst gedrag vol te
houden. Gebruiken om aangeleerd gedrag in stand te houden.
o Bekrachtigingsschema’s: programma’s voor de timing en frequentie van bekrachtiging.
Ratioschema: bekrachtiging aanbieden na bepaald aantal goede responsen.
Vast: bedrijfstakken waar werknemers stukloon ontvangen. Bijv betalen per stuk
geplukt fruit.
Variabele: telefonische verkopers, weten niet hoeveel telefoontjes ze moeten
plegen voordat ze iets verkopen.
Intervalschema: beloning na bepaalde tijd is verstreken sinds laatste beloning.
Vast: regelmatige bataling.
Variabele: tijd tussen beloning varieert.
- Primaire bekrachtigers: bekrachtiger die biologische waarde heeft voor organisme (voedsel, seks).
- Geconditioneerde/ secundaire bekrachtiger: stimulus die bekrachtigende waarde krijgt door aangeleerde
associatie met primaire bekrachtiger (zoals geld, cijfer).
o Token economy: stikker o.i.d. bij goed gedrag > bepaald aantal tokens is beloning.
- Premack principe: geliefde activiteit gebruiken om minder geliefde activiteit te bekrachtigen.
- Straf: situatie die op een respons volgt en die de respons in frequentie doet afnemen.
o Positieve straf: toedienen van aversieve stimulus na respons (hete pan aanraken pijn > niet meer
aanraken)
o Negatieve straf: weghalen van aantrekkelijke stimulus na respons (verbieden tv te kijken).
- Straf niet effectief omdat:
o Vermogen van straf om ongewenst gedrag te onderdrukken verdwijnt als de dreiging van straf is
verdwenen.
o Verlokking van beloningen kan ertoe leiden dat de mogelijkheid van straf op de koop toe wordt
genomen.
o Straf roept agressie/ vluchtgedrag op.
o Mensen in straffende omgeving gaan denken dat straf en agressie legitieme manieren zijn om anderen
te beïnvloeden.
o Straf wordt vaak oneerlijk toegepast.
- Operant vs klassiek
o Verschillen in gevolgen van gedrag: beloning en straffen.
o Verschillen in volgorde van stimulus en respons.
o Verschil in soort gedrag waarop het is gericht.
Operant beloont nieuw gedrag, klassiek zelfde responsen geven op verschillende stimuli.
- Cognitief leren: verandering in mentale processen en niet in gedrag.
- Inzichtelijk leren: oplossen van problemen vind plaats door een plotselinge reorganisatie van percepties.
- Cognitieve plattegrond: mentale representatie die organisme gebruikt om zich in omgeving te oriënteren.
- Latent leren: leren zonder bekrachtiging en zonder zichtbaar/ waarneembaar bewijs dat er een leerproces
plaatsvindt.
- Leren door observatie/ sociaal leren: nieuwe responsen leren door naar andermans gedrag en de consequenties
van het gedrag te kijken.
- Waarnemen van geweld leidt tot gewelddadig gedrag.
- Long term potentation: biologisch proces waarbij vuren in de synapsen van groepen zenuwcellen toeneemt.
Neutrale basis van leren.
o Neurale banen veel gebruiken > groeien (vergelijken met spieren).
o Operante conditionering: beloningsschakelingen van de hersenen, vooral delen van frontale schors en
limbische systeem (rijk aan dopaminereceptoren).
o Limbische systeem ook sterke emoties herinneren zoals angst. Deze gaan gepaard met klassieke
conditionering. Emoties spelen ook rol bij operante conditionering.
- Extinctie treed op wanneer herinneringen door bepaalde neurotransmitters (glutamaat, norepinefrine) worden
geblokkeerd.
- Spiegelneuronen zorgen ervoor dat het gevoel van anderen die worden beloond/ bestrafd ‘weerspiegelen’
doordat in dat geval dezelfde netwerken in onze hersenen worden geactiveerd.
o Bijvoorbeeld iemand aan tafel eet en trekt vies gezicht > jij wil niet dat gerecht ook eten.
Onderwerp 2: Cultuur en religie in relatie tot gezondheid.
Doelen:
kent de culturele en religieuze invloed op gezondheid en gezondheidsbeleving
Doelen
De DIO:
weet wat het verschil is tussen klassieke conditionering, operante conditionering, en cognitief leren
kan de overeenkomsten en verschillen tussen modellen die gedrag verklaren, en modellen die gedrag veranderen
uitleggen
kan het voedingsgedrag van de verschillende casuïstieken in deze periode met behulp van de kennis uit de
leertheorieën analyseren
kan de kennis over leertheorieën toepassen in de casuïstieken gericht op het bevorderen van gezond gedrag
- leren: blijvende verandering in gedrag of mentale processen als gevolg van bepaalde ervaring.
- Instinctief gedrag wordt door genetische programmering beïnvloed.
- Menselijk gedrag wordt sterker door leren beïnvloed.
o Leren geeft flexibiliteit om snel aan veranderende situaties en nieuwe omgeving aan te passen.
- Habituatie: niet reageren op een stimulus.
- Mere exposure effect: aangeleerde voorkeur voor stimuli waaraan we al eerder zijn blootgesteld.
- Stimulus-respons-leren: vormen van leren die we kunnen beschrijven in termen van stimuli en responsen
(klassieke en operante conditionering).
- Klassieke conditionering: vorm van stimulus-respons-leren waarbij een in eerste instantie neutrale stimulus het
vermogen verwerft om dezelfde aangeboren reflex op te roepen als een andere stimulus die deze reflex
oorspronkelijk oproept.
- Verwervingsfase: eerste leerstadium waarin neutrale stimulus (stemvork) herhaaldelijk samen met de UCS wordt
aangeboden (contiguïteit = samen aanbieden).
- Extinctie(uitdoving): de geconditioneerde respons dooft uit als we de CS herhaaldelijk aanbieden zonder de UCS.
o Van belang bij therapie tegen angsten en fobieën.
o Spontaan herstel: terugkeren van uitgedoofde geconditioneerde respons na een rustperiode.
- Stimulusgeneralisatie: aangeleerde responsen toepassen in nieuwe situaties.
o Gebeten door hond > bang voor alle honden.
- Stimulusdiscriminatie: leren van nieuwe respons op specifieke stimulus maar niet op daarop lijkende stimuli
(selectief leren).
o Gebruikt bij reclamecampagnes die ons onderscheid laten maken tussen bijvoorbeeld apple en
samsung.
- Conditionering van hogere orde:
- John watson past klassieke conditionering toe op mensen ipv dieren.
- Klassieke geconditioneerde angstrespons vaak basis van PTSS
o Contraconditionering: op een ontspannen wijze reageren op de CS > soort versnelde extincitie.
- Evaluerende conditionering: speciaal type klassieke conditionering dat onze voorkeuren beïnvloedt.
o Beroemdheden: promotie door beroemdheden wekt positieve associaties op.
o Humor: past bij jonger publiek en mannelijk publiek, werkt alleen voor bepaalde producten zoals snacks
en drankjes, type humor verschilt per nationale cultuur.
- Conditionering heeft te maken met nature en nurture. Hangt niet alleen af van aangeleerde relatie tussen stimuli
en responsen, maar ook van manier waarop een organisme genetisch is afgestemd op bepaalde stimuli in
omgeving.
- Operante conditionering: vorm van leren waarbij de verwachte consequenties van gedrag kunnen aanzetten tot
een gedragsverandering. In operante conditionering volgen op gedrag consequenties in de vorm van beloningen
en straffen die de kans op herhaling van gedrag beïnvloeden.
o Operant: waarneembaar gedrag dat een organisme gebruikt om in zijn omgeving te opereren > de
omgeving te beïnvloeden.
o Grondlegger: Skinner.
- Trial and error: d.m.v. uitproberen en leren van fouten een probleem oplossen.
- Wet van effect: gedrag leidt tot plezierig of onplezierig resultaat. Dit beïnvloed de kans dat het gedrag nogmaals
zal worden vertoond.
- Bekrachtiger: omstandigheid die op respons volgt en die versterkt.
o Positieve bekrachtiging: na respons aangeboden en maken het waarschijnlijk dat gedrag zich herhaalt.
o Negatieve bekrachtiging: weghalen van vervelende stimulus na respons.
- Operante ruimte: instrument dat zo geprogrammeerd kan worden dat na bepaald gedrag van het proefdier
specifieke bekrachtigende of straffende consequenties volgen.
- Gradaties van bekrachtiging: vele mogelijke relaties die er kunnen bestaan tussen responsen en bekrachtigers.
- Continue bekrachtiging: alle correcte responsen bekrachtigen.
, - Shaping: nieuw gedrag stapsgewijs aanleren via positieve bekrachtiging van gedrag dat het vooropgestelde
doelgedrag steeds dichter nadert.
- Intermitterende bekrachtiging: minder frequent beloningsschema als aansporing om gewenst gedrag vol te
houden. Gebruiken om aangeleerd gedrag in stand te houden.
o Bekrachtigingsschema’s: programma’s voor de timing en frequentie van bekrachtiging.
Ratioschema: bekrachtiging aanbieden na bepaald aantal goede responsen.
Vast: bedrijfstakken waar werknemers stukloon ontvangen. Bijv betalen per stuk
geplukt fruit.
Variabele: telefonische verkopers, weten niet hoeveel telefoontjes ze moeten
plegen voordat ze iets verkopen.
Intervalschema: beloning na bepaalde tijd is verstreken sinds laatste beloning.
Vast: regelmatige bataling.
Variabele: tijd tussen beloning varieert.
- Primaire bekrachtigers: bekrachtiger die biologische waarde heeft voor organisme (voedsel, seks).
- Geconditioneerde/ secundaire bekrachtiger: stimulus die bekrachtigende waarde krijgt door aangeleerde
associatie met primaire bekrachtiger (zoals geld, cijfer).
o Token economy: stikker o.i.d. bij goed gedrag > bepaald aantal tokens is beloning.
- Premack principe: geliefde activiteit gebruiken om minder geliefde activiteit te bekrachtigen.
- Straf: situatie die op een respons volgt en die de respons in frequentie doet afnemen.
o Positieve straf: toedienen van aversieve stimulus na respons (hete pan aanraken pijn > niet meer
aanraken)
o Negatieve straf: weghalen van aantrekkelijke stimulus na respons (verbieden tv te kijken).
- Straf niet effectief omdat:
o Vermogen van straf om ongewenst gedrag te onderdrukken verdwijnt als de dreiging van straf is
verdwenen.
o Verlokking van beloningen kan ertoe leiden dat de mogelijkheid van straf op de koop toe wordt
genomen.
o Straf roept agressie/ vluchtgedrag op.
o Mensen in straffende omgeving gaan denken dat straf en agressie legitieme manieren zijn om anderen
te beïnvloeden.
o Straf wordt vaak oneerlijk toegepast.
- Operant vs klassiek
o Verschillen in gevolgen van gedrag: beloning en straffen.
o Verschillen in volgorde van stimulus en respons.
o Verschil in soort gedrag waarop het is gericht.
Operant beloont nieuw gedrag, klassiek zelfde responsen geven op verschillende stimuli.
- Cognitief leren: verandering in mentale processen en niet in gedrag.
- Inzichtelijk leren: oplossen van problemen vind plaats door een plotselinge reorganisatie van percepties.
- Cognitieve plattegrond: mentale representatie die organisme gebruikt om zich in omgeving te oriënteren.
- Latent leren: leren zonder bekrachtiging en zonder zichtbaar/ waarneembaar bewijs dat er een leerproces
plaatsvindt.
- Leren door observatie/ sociaal leren: nieuwe responsen leren door naar andermans gedrag en de consequenties
van het gedrag te kijken.
- Waarnemen van geweld leidt tot gewelddadig gedrag.
- Long term potentation: biologisch proces waarbij vuren in de synapsen van groepen zenuwcellen toeneemt.
Neutrale basis van leren.
o Neurale banen veel gebruiken > groeien (vergelijken met spieren).
o Operante conditionering: beloningsschakelingen van de hersenen, vooral delen van frontale schors en
limbische systeem (rijk aan dopaminereceptoren).
o Limbische systeem ook sterke emoties herinneren zoals angst. Deze gaan gepaard met klassieke
conditionering. Emoties spelen ook rol bij operante conditionering.
- Extinctie treed op wanneer herinneringen door bepaalde neurotransmitters (glutamaat, norepinefrine) worden
geblokkeerd.
- Spiegelneuronen zorgen ervoor dat het gevoel van anderen die worden beloond/ bestrafd ‘weerspiegelen’
doordat in dat geval dezelfde netwerken in onze hersenen worden geactiveerd.
o Bijvoorbeeld iemand aan tafel eet en trekt vies gezicht > jij wil niet dat gerecht ook eten.
Onderwerp 2: Cultuur en religie in relatie tot gezondheid.
Doelen:
kent de culturele en religieuze invloed op gezondheid en gezondheidsbeleving
