Webcasts Rechtsfilosofie
Webcast 1: Welkom
Rechtsfilosofie gaat niet over het geldend recht maar vaak over hoe het recht hoort
te zijn bijvoorbeeld. Moet het recht anders worden?
Filosofen geven hier antwoord op, maar niet eenduidig. Er is geen 1 juist
antwoord. Filosofen verschillen van mening en hebben eigen theorieën. Die
meningsverschillen staan centraal bij rechtsfilosofie.
Webcast 2: Hoe lees ik filosofische teksten?
Gemeenschappelijke kenmerken filosofische teksten is dat ze:
1. Voortbouwen op werk van anderen:
a. Door gebruik te maken van auteurs als autoriteit, sommige filosofen zijn
zo gezaghebbend dat in ieder geval voor een deel van het publiek het
voldoende is dat je zegt dat die filosoof het ook zo gezegd heeft.
b. Of door kritiek te geven op auteurs of bepaalde posities. Bijvoorbeeld
een specifieke auteur maakt een denkfout en jij kan argumenteren hoe
het wel zou moeten. Dit is een vorm van erkenning, want wil een
dergelijk kritiek bruikbaar zijn dan moet de bekritiseerde tekst van hoge
kwaliteit zijn.
c. Of tussenvariant: gedeeltelijke overname van ideeën diverse auteurs,
maar ook met kritische kanttekeningen. Alle elementen bij elkaar kom
je tot een eigen stuk
2. Zelden strikt dwingend zijn:
a. Niet puur logica: beroep op het geldend recht heeft niet het laatste
woord, want je zoekt juist naar vragen achter geldend recht.
b. Geen doorslaggevend beroep op feiten, dit helpt vaak niet
c. Betogen zijn gericht op het overtuigen van publiek door redelijke
argumenten: argumenten hoeven niet algemeen geaccepteerd hoeven
te zijn maar dat ze wel pleitbaarheid.
Quick scan van de tekst aan de hand van aantal vragen:
1. Wat is de hoofdstelling? Wat wil de auteur verdedigen
2. Wie is het publiek, wat is de achtergrond van deze auteur en in welke periode
schreef hij?
3. Wat is de structuur van het artikel en de argumentatiestrategie?
4. Welke auteurs worden aangehaald en evt. bekritiseerd, dat zegt iets over waar
hij staat?
Na quick scan komt de close reading:
Lees daarna de tekst in zijn geheel, en herlees waar nodig.
1. Zoek moeilijke woorden op
2. Als je een passage niet begrijpt, moet je soms even doorlezen
3. Vergelijk met andere auteurs; overeenkomsten en verschillen?
Webcast 3: Hoe lees ik normatieve teksten
Bij normatieve teksten leg je de nadruk niet op hoe iets is, maar hoe het zou moeten
zijn. Ze geven geen beschrijving van het geldende recht, maar een theorie over
‘goede’ recht. Bijvoorbeeld, ‘wat is een goede staat?’.
Aard van normatieve filosofische teksten:
Construeren evaluatieve theorie of normatief standpunt: wanneer is de
samenleving goed. Hierbij gaat het om waarden, maatstaven om situaties te
beoordelen.
, Aannemelijk maken met behulp van normatieve argumentatie hoe moeten wij
handelen of hoe moeten wij de samenleving hervormen. Hier gaat het om
normen, om gedragsrichtlijn
Een filosofisch standpunt wordt aannemelijk gemaakt door redelijke argumentatie,
gericht op het overtuigen van publiek. Voor die normatieve argumentatie dien je
buiten het recht te kijken.
Lees tekst in de context:
Vertrekken vanuit gedeelde opvattingen publiek: wat je publiek al accepteert
hoef je niet nog te beargumenteren
Gericht op voor auteur belangrijkste problemen (vaak impliciet): iedere filosoof
heeft bepaalde problemen, waar zijn theorie op gebaseerd is.
Dus: altijd in context lezen
Hulpmiddelen bij redelijke argumentatie
1. Veel filosofen doen beroep op fictieve oertoestand waarin er nog geen staat
was, (vaak sociaalcontractfilosofen). Zij bouwen een betoog op hoe een goede
staat eruit zou zien, op basis van wat voor afspraken mensen in zulke situatie
zouden maken
2. Beroep op fictief of reëel voorbeeld
3. Beroep op literair/fictief verhaal
4. Beroep op andere auteurs: verwijzen naar bekende filosoof heeft wel meer
overtuigingskracht, let dus op naar wie je verwijst.
5. Kritiek op andere auteurs – gebreken posities laten zien: dit kan door
bijvoorbeeld te laten zien dat een mening/theorie intern tegenstrijdig is, jij kan
dan vervolgens toelichten waarom jouw theorie dat probleem niet heeft.
Hoofdstuk 4: Inleiding ethiek
Om het waarom van het recht te kunnen doorgronden moet je ethiek, democratie en
rechtsstaat kunnen begrijpen.
Wat is ethiek?
=Theorieën over wat goed is en hoe je kunt bepalen hoe je moet handelen.
Binnen de ethiek heb je 4 theorieën die proberen je uit te leggen hoe je de
juiste keuze kunt maken bij een ethische beslissing
o Geen van deze theorieën heeft altijd gelijk, het zijn verschillende
ethische redeneringen en argumenten die jij kan gebruiken
1. Deontologie ook wel kantiasme
Kant heeft de Categorische imperatief benoemd
Kant heeft hiervoor 2 verwoordingen:
1. Het is je plicht dat te doen, waarvan je kunt willen dat iedereen het altijd zo
doet = Categorische imperatief.
o Categorisch = geldt voor iedereen
o Imperatief = dat het moet
2. Je moet mensen niet alleen als middel, maar ook altijd als doel in zichzelf
behandelden.
o Een mens als doel in zichzelf behandelen is respect hebben voor de
menselijke rede en waardigheid
o Een mens is doel in zichzelf omdat de mens zelf kan bepalen wat een
redelijke beslissing is
o Dus voorbeeld: om in een situatie de ander als doel in zichzelf te
behandelen, moet je eerlijk zijn
, Voorbeeld: mag je liegen? Nee zegt Kant, je kunt namelijk niet willen dat
iedereen altijd zou liegen. Als iedereen altijd liegt dan is (1) communicatie
onmogelijk en (2) samenleving onmogelijk.
o Omdat je niet kunt willen dat iedereen altijd liegt, mag jij ook niet
liegen.
o Als jij liegt behandel je een ander ook niet als een doel in zichzelf, die
persoon mist dan informatie en dat staat een redelijke beslissing in de
weg.
Bij deze theorie kijk je niet naar de gevolgen. De gevolgen doen er niet toe, jij moet
je gewoon houden aan jouw plicht.
2. Utilisme
Is een vorm van consequentialisme en kijkt daarmee juist wel naar de gevolgen. De
meest bekende utilist is Jeremy Bentham.
o Bentham zei dat het belangrijkste doel moet zijn het grootste geluk voor de
meeste mensen dit noem je geluksmaximalisatie
o Hij zegt dat je bij het maken van een ethische keus, moet kijken naar welke
optie nou het grootste geluk oplevert voor de meeste mensen.
o Bij het utilisme kijk je naar wat de beste rekensom oplevert. Als iets meer
geluk oplevert, dan kan je daarvoor kiezen.
Voorbeeld: een man heeft drie fietsen, maar jij hebt geen enkele fiets. Volgens het
utilisme heb jij meer aan die fiets, omdat de eigenaar een andere fiets kan maken.
Jouw voordeel bij die fiets is groter bij het voordeel dan het voordeel die de eigenaar
heeft. Het utilisme zegt daarmee, ga je gang pak de fiets!
Er is geprobeerd om het Utilisme te nuanceren:
John Stuart Mill is een utilist, maar hij stelt dat er verschillende vormen van geluk
bestaan die zwaarder meetellen. Maar hoe kan je geluk hier nou berekenen?
Overeenkomst utilisme en deontologie
Zowel de utilisme als de deontologie zijn universele ethiek ze hebben regels
opgesteld en die regels gelden voor iedereen gelijk. De plicht die deze theorieën
hebben opgesteld, geldt voor iedereen en altijd.
Niet universeel
1. Relationele ethiek
2. Deugdenethiek
3. Relationele ethiek
Moderne vorm van ethiek, die tegenwoordig steeds meer toepassing krijgt. Het wordt
veel gebruikt in de gezondheidszorg en ons denken over AI-recht.
definitie
Carol Gilligan baseert de relationele ethiek op de mens als sociaal wezen. We zijn niet
alleen op de wereld, iedereen van ons maakt deel uit van relaties zoals familie,
vriendschap dokter/patiënt, advocaat/cliënt, docent/student.
=
Relationele ethiek stelt dat uit deze relaties morele plichten voortvloeien. Die plichten
zijn niet puur transacties: jij doet iets voor mij ik iets voor jou. Maar het gaat om de
relatie, om de verbinding van wederkerigheid en vertrouwen tussen mensen.
Voorbeeld:
Brandend huis, red je je moeder of docent?
o Utilisme: hecht geen waarde aan menselijke relaties en stelt dat je moet
bedenken wie van de twee het meest bijdraagt aan de samenleving
, o Relationele ethiek: het draait om de relatie tussen jou en de mensen in dat
brandende huis
Uitbreiden van de relationele ethiek
Wibren van der Brug stelt voor om dit idee beter te trekken dan enkel
gezondheidszorg: dus ook de relatie tussen burger/staat en burgers onderling en
bijvoorbeeld ook de relatie tussen mens en natuur.
Morele plicht
Iemand die veel heeft ontvangen als burger van een staat zoals onderwijs, heeft
volgens de relationele ethiek een grotere morele plicht naar de samenleving toe door
bijvoorbeeld belasting te betalen en iets te doen wat gunstig is voor de samenleving.
Iemand die deze kansen niet heeft gehad, heeft niet diezelfde plicht naar de
samenleving toe.
De zwakke kant van de relationele ethiek zit hem vooral in de negatieve conclusie.
Die positieve benadering is duidelijk: als je meer privileges hebt genoten dan hoor je
dat ook terug te geven aan de samenleving.
Andersom is het anders lastiger, negatieve benadering: is het eerlijk om mensen met
minder privileges te ontslaan van diezelfde verantwoordelijkheden. Hoeven leden
van achtergestelde minderheden zich niet aan bepaalde regels te houden, waar
anderen wel aan moeten voldoen.
o Volgens Kant van wel, je neemt juist iemand serieus als je hem hetzelfde
behandeld als ieder ander met dezelfde plichten en verantwoordelijkheden.
4. Deugdenethiek
Dit is de oudste. De grote naam is Aristoteles. Dit is net als relationele ethiek niet
universeel, het heeft geen algemene plichten die altijd voor iedereen gelden.
Deugdenethiek vraagt van jou om jezelf te ontwikkelen tot een deugdzaam mens
door altijd te handelen vanuit deugd.
Maar welke deugd dan?
Dat moet je zelf weten. Door te handelen naar de deugden die bij jou passen,
ontwikkel jij je eigen deugdzaam karakter. Je ontwikkelt je eigen karakter door het te
doen. Aristoteles zegt dat je deugdzaam karakter iets is waar jij je hele leven aan zal
werken.
o Deze theorie zie je bijvoorbeeld terug in artikel 10a advocatenwet
Het moeilijke van deze theorie is dat het niet echt een duidelijk houvast biedt in een
concrete situatie. Hoe bepaal je nou weer wat een deugdzaam mens doet?
In conclusie:
o Deontologie: is een universele theorie die de menselijke reden en
waardigheid benadrukt. Dit zie je terug bij universele mensenrechten.
o Utilisme: is opzoek naar het grootste geluk voor het grootste aantal. Dit zie je
terug bij economie, belastingrecht, consumentenrecht en verzekeringsrecht.
o Relationele ethiek: stelt dat er uit mensen relaties morele plichten
voortvloeien. Speelt een rol in de gezondheid en in ons recht & AI
o Deugdenethiek: vraagt eenieder om een deugdzaam karakter te ontwikkelen
door telkens deugdzaam te handelen.
Webcast 4: Wat is recht?
- Rechtspositivisme
- Natuurrecht
- Interactionisme
Webcast 1: Welkom
Rechtsfilosofie gaat niet over het geldend recht maar vaak over hoe het recht hoort
te zijn bijvoorbeeld. Moet het recht anders worden?
Filosofen geven hier antwoord op, maar niet eenduidig. Er is geen 1 juist
antwoord. Filosofen verschillen van mening en hebben eigen theorieën. Die
meningsverschillen staan centraal bij rechtsfilosofie.
Webcast 2: Hoe lees ik filosofische teksten?
Gemeenschappelijke kenmerken filosofische teksten is dat ze:
1. Voortbouwen op werk van anderen:
a. Door gebruik te maken van auteurs als autoriteit, sommige filosofen zijn
zo gezaghebbend dat in ieder geval voor een deel van het publiek het
voldoende is dat je zegt dat die filosoof het ook zo gezegd heeft.
b. Of door kritiek te geven op auteurs of bepaalde posities. Bijvoorbeeld
een specifieke auteur maakt een denkfout en jij kan argumenteren hoe
het wel zou moeten. Dit is een vorm van erkenning, want wil een
dergelijk kritiek bruikbaar zijn dan moet de bekritiseerde tekst van hoge
kwaliteit zijn.
c. Of tussenvariant: gedeeltelijke overname van ideeën diverse auteurs,
maar ook met kritische kanttekeningen. Alle elementen bij elkaar kom
je tot een eigen stuk
2. Zelden strikt dwingend zijn:
a. Niet puur logica: beroep op het geldend recht heeft niet het laatste
woord, want je zoekt juist naar vragen achter geldend recht.
b. Geen doorslaggevend beroep op feiten, dit helpt vaak niet
c. Betogen zijn gericht op het overtuigen van publiek door redelijke
argumenten: argumenten hoeven niet algemeen geaccepteerd hoeven
te zijn maar dat ze wel pleitbaarheid.
Quick scan van de tekst aan de hand van aantal vragen:
1. Wat is de hoofdstelling? Wat wil de auteur verdedigen
2. Wie is het publiek, wat is de achtergrond van deze auteur en in welke periode
schreef hij?
3. Wat is de structuur van het artikel en de argumentatiestrategie?
4. Welke auteurs worden aangehaald en evt. bekritiseerd, dat zegt iets over waar
hij staat?
Na quick scan komt de close reading:
Lees daarna de tekst in zijn geheel, en herlees waar nodig.
1. Zoek moeilijke woorden op
2. Als je een passage niet begrijpt, moet je soms even doorlezen
3. Vergelijk met andere auteurs; overeenkomsten en verschillen?
Webcast 3: Hoe lees ik normatieve teksten
Bij normatieve teksten leg je de nadruk niet op hoe iets is, maar hoe het zou moeten
zijn. Ze geven geen beschrijving van het geldende recht, maar een theorie over
‘goede’ recht. Bijvoorbeeld, ‘wat is een goede staat?’.
Aard van normatieve filosofische teksten:
Construeren evaluatieve theorie of normatief standpunt: wanneer is de
samenleving goed. Hierbij gaat het om waarden, maatstaven om situaties te
beoordelen.
, Aannemelijk maken met behulp van normatieve argumentatie hoe moeten wij
handelen of hoe moeten wij de samenleving hervormen. Hier gaat het om
normen, om gedragsrichtlijn
Een filosofisch standpunt wordt aannemelijk gemaakt door redelijke argumentatie,
gericht op het overtuigen van publiek. Voor die normatieve argumentatie dien je
buiten het recht te kijken.
Lees tekst in de context:
Vertrekken vanuit gedeelde opvattingen publiek: wat je publiek al accepteert
hoef je niet nog te beargumenteren
Gericht op voor auteur belangrijkste problemen (vaak impliciet): iedere filosoof
heeft bepaalde problemen, waar zijn theorie op gebaseerd is.
Dus: altijd in context lezen
Hulpmiddelen bij redelijke argumentatie
1. Veel filosofen doen beroep op fictieve oertoestand waarin er nog geen staat
was, (vaak sociaalcontractfilosofen). Zij bouwen een betoog op hoe een goede
staat eruit zou zien, op basis van wat voor afspraken mensen in zulke situatie
zouden maken
2. Beroep op fictief of reëel voorbeeld
3. Beroep op literair/fictief verhaal
4. Beroep op andere auteurs: verwijzen naar bekende filosoof heeft wel meer
overtuigingskracht, let dus op naar wie je verwijst.
5. Kritiek op andere auteurs – gebreken posities laten zien: dit kan door
bijvoorbeeld te laten zien dat een mening/theorie intern tegenstrijdig is, jij kan
dan vervolgens toelichten waarom jouw theorie dat probleem niet heeft.
Hoofdstuk 4: Inleiding ethiek
Om het waarom van het recht te kunnen doorgronden moet je ethiek, democratie en
rechtsstaat kunnen begrijpen.
Wat is ethiek?
=Theorieën over wat goed is en hoe je kunt bepalen hoe je moet handelen.
Binnen de ethiek heb je 4 theorieën die proberen je uit te leggen hoe je de
juiste keuze kunt maken bij een ethische beslissing
o Geen van deze theorieën heeft altijd gelijk, het zijn verschillende
ethische redeneringen en argumenten die jij kan gebruiken
1. Deontologie ook wel kantiasme
Kant heeft de Categorische imperatief benoemd
Kant heeft hiervoor 2 verwoordingen:
1. Het is je plicht dat te doen, waarvan je kunt willen dat iedereen het altijd zo
doet = Categorische imperatief.
o Categorisch = geldt voor iedereen
o Imperatief = dat het moet
2. Je moet mensen niet alleen als middel, maar ook altijd als doel in zichzelf
behandelden.
o Een mens als doel in zichzelf behandelen is respect hebben voor de
menselijke rede en waardigheid
o Een mens is doel in zichzelf omdat de mens zelf kan bepalen wat een
redelijke beslissing is
o Dus voorbeeld: om in een situatie de ander als doel in zichzelf te
behandelen, moet je eerlijk zijn
, Voorbeeld: mag je liegen? Nee zegt Kant, je kunt namelijk niet willen dat
iedereen altijd zou liegen. Als iedereen altijd liegt dan is (1) communicatie
onmogelijk en (2) samenleving onmogelijk.
o Omdat je niet kunt willen dat iedereen altijd liegt, mag jij ook niet
liegen.
o Als jij liegt behandel je een ander ook niet als een doel in zichzelf, die
persoon mist dan informatie en dat staat een redelijke beslissing in de
weg.
Bij deze theorie kijk je niet naar de gevolgen. De gevolgen doen er niet toe, jij moet
je gewoon houden aan jouw plicht.
2. Utilisme
Is een vorm van consequentialisme en kijkt daarmee juist wel naar de gevolgen. De
meest bekende utilist is Jeremy Bentham.
o Bentham zei dat het belangrijkste doel moet zijn het grootste geluk voor de
meeste mensen dit noem je geluksmaximalisatie
o Hij zegt dat je bij het maken van een ethische keus, moet kijken naar welke
optie nou het grootste geluk oplevert voor de meeste mensen.
o Bij het utilisme kijk je naar wat de beste rekensom oplevert. Als iets meer
geluk oplevert, dan kan je daarvoor kiezen.
Voorbeeld: een man heeft drie fietsen, maar jij hebt geen enkele fiets. Volgens het
utilisme heb jij meer aan die fiets, omdat de eigenaar een andere fiets kan maken.
Jouw voordeel bij die fiets is groter bij het voordeel dan het voordeel die de eigenaar
heeft. Het utilisme zegt daarmee, ga je gang pak de fiets!
Er is geprobeerd om het Utilisme te nuanceren:
John Stuart Mill is een utilist, maar hij stelt dat er verschillende vormen van geluk
bestaan die zwaarder meetellen. Maar hoe kan je geluk hier nou berekenen?
Overeenkomst utilisme en deontologie
Zowel de utilisme als de deontologie zijn universele ethiek ze hebben regels
opgesteld en die regels gelden voor iedereen gelijk. De plicht die deze theorieën
hebben opgesteld, geldt voor iedereen en altijd.
Niet universeel
1. Relationele ethiek
2. Deugdenethiek
3. Relationele ethiek
Moderne vorm van ethiek, die tegenwoordig steeds meer toepassing krijgt. Het wordt
veel gebruikt in de gezondheidszorg en ons denken over AI-recht.
definitie
Carol Gilligan baseert de relationele ethiek op de mens als sociaal wezen. We zijn niet
alleen op de wereld, iedereen van ons maakt deel uit van relaties zoals familie,
vriendschap dokter/patiënt, advocaat/cliënt, docent/student.
=
Relationele ethiek stelt dat uit deze relaties morele plichten voortvloeien. Die plichten
zijn niet puur transacties: jij doet iets voor mij ik iets voor jou. Maar het gaat om de
relatie, om de verbinding van wederkerigheid en vertrouwen tussen mensen.
Voorbeeld:
Brandend huis, red je je moeder of docent?
o Utilisme: hecht geen waarde aan menselijke relaties en stelt dat je moet
bedenken wie van de twee het meest bijdraagt aan de samenleving
, o Relationele ethiek: het draait om de relatie tussen jou en de mensen in dat
brandende huis
Uitbreiden van de relationele ethiek
Wibren van der Brug stelt voor om dit idee beter te trekken dan enkel
gezondheidszorg: dus ook de relatie tussen burger/staat en burgers onderling en
bijvoorbeeld ook de relatie tussen mens en natuur.
Morele plicht
Iemand die veel heeft ontvangen als burger van een staat zoals onderwijs, heeft
volgens de relationele ethiek een grotere morele plicht naar de samenleving toe door
bijvoorbeeld belasting te betalen en iets te doen wat gunstig is voor de samenleving.
Iemand die deze kansen niet heeft gehad, heeft niet diezelfde plicht naar de
samenleving toe.
De zwakke kant van de relationele ethiek zit hem vooral in de negatieve conclusie.
Die positieve benadering is duidelijk: als je meer privileges hebt genoten dan hoor je
dat ook terug te geven aan de samenleving.
Andersom is het anders lastiger, negatieve benadering: is het eerlijk om mensen met
minder privileges te ontslaan van diezelfde verantwoordelijkheden. Hoeven leden
van achtergestelde minderheden zich niet aan bepaalde regels te houden, waar
anderen wel aan moeten voldoen.
o Volgens Kant van wel, je neemt juist iemand serieus als je hem hetzelfde
behandeld als ieder ander met dezelfde plichten en verantwoordelijkheden.
4. Deugdenethiek
Dit is de oudste. De grote naam is Aristoteles. Dit is net als relationele ethiek niet
universeel, het heeft geen algemene plichten die altijd voor iedereen gelden.
Deugdenethiek vraagt van jou om jezelf te ontwikkelen tot een deugdzaam mens
door altijd te handelen vanuit deugd.
Maar welke deugd dan?
Dat moet je zelf weten. Door te handelen naar de deugden die bij jou passen,
ontwikkel jij je eigen deugdzaam karakter. Je ontwikkelt je eigen karakter door het te
doen. Aristoteles zegt dat je deugdzaam karakter iets is waar jij je hele leven aan zal
werken.
o Deze theorie zie je bijvoorbeeld terug in artikel 10a advocatenwet
Het moeilijke van deze theorie is dat het niet echt een duidelijk houvast biedt in een
concrete situatie. Hoe bepaal je nou weer wat een deugdzaam mens doet?
In conclusie:
o Deontologie: is een universele theorie die de menselijke reden en
waardigheid benadrukt. Dit zie je terug bij universele mensenrechten.
o Utilisme: is opzoek naar het grootste geluk voor het grootste aantal. Dit zie je
terug bij economie, belastingrecht, consumentenrecht en verzekeringsrecht.
o Relationele ethiek: stelt dat er uit mensen relaties morele plichten
voortvloeien. Speelt een rol in de gezondheid en in ons recht & AI
o Deugdenethiek: vraagt eenieder om een deugdzaam karakter te ontwikkelen
door telkens deugdzaam te handelen.
Webcast 4: Wat is recht?
- Rechtspositivisme
- Natuurrecht
- Interactionisme
