Uitgebreide
Samenvatting
Kern van het internationaal
publiekrecht
Samenvatting Hoofdstuk 1 Inleiding............................................................................................................................... 6
Samenvatting Hoofdstuk 5 Rechtsbronnen ................................................................................................................ 14
Samenvatting Hoofdstuk 6 Verdragenrecht .............................................................................................................. 24
Samenvatting Hoofdstuk 7 Aansprakelijkheid ......................................................................................................... 32
Samenvatting Hoofdstuk 10 Vrede en veiligheid ...................................................................................................... 41
Samenvatting Hoofdstuk 12 Geschillenbeslechting .................................................................................................. 51
,Samenvatting Kern van het internationaal publiekrecht .......................................................................................... 1
Samenvatting Hoofdstuk 1 Inleiding............................................................................................................................... 6
1.1 Inleiding ............................................................................................................................................................................................ 6
1.2 Geschiedenis .................................................................................................................................................................................... 6
1.3 Omschrijving ................................................................................................................................................................................... 8
1.3.1 Algemene omschrijving ......................................................................................................................................................8
1.3.2 Het internationale element .................................................................................................................................................8
1.3.3 Het publieke element ...........................................................................................................................................................9
1.3.4 Het juridische element...................................................................................................................................................... 10
1.4 Organisatie.................................................................................................................................................................................... 11
1.5 Onderdelen .................................................................................................................................................................................... 12
1.5.1 Algemeen deel .................................................................................................................................................................... 12
1.5.2 Bijzondere delen ................................................................................................................................................................. 12
1.5.3 Het recht van de Europese Unie .................................................................................................................................... 12
Samenvatting Hoofdstuk 5 Rechtsbronnen ................................................................................................................ 14
5.1 Inleiding ......................................................................................................................................................................................... 14
5.2 Algemene schets........................................................................................................................................................................... 14
5.3 Gewoonterecht ............................................................................................................................................................................. 14
5.3.1 Omschrijving ....................................................................................................................................................................... 14
5.3.2 Totstandkoming .................................................................................................................................................................. 15
5.3.3 Bijzondere rechtsbetrekkingen ...................................................................................................................................... 16
5.3.4 Kenbaarheid ......................................................................................................................................................................... 17
5.4 Verdragen ...................................................................................................................................................................................... 17
5.4.1 Omschrijving ....................................................................................................................................................................... 17
5.4.2 Grondslag van de binding van verdragen .................................................................................................................. 18
5.4.3 Rechtsbetrekkingen ........................................................................................................................................................... 18
5.4.4 Kenbaarheid ......................................................................................................................................................................... 18
5.4.5 Samenloop met gewoonterecht ..................................................................................................................................... 19
5.5 Besluiten van internationale organisaties .......................................................................................................................... 19
5.5.1 Omschrijving ....................................................................................................................................................................... 19
5.5.2 Totstandkoming .................................................................................................................................................................. 20
5.5.3 Rechtsbetrekkingen ........................................................................................................................................................... 20
5.5.4 Kenbaarheid ......................................................................................................................................................................... 20
5.6 Algemene rechtsbeginselen...................................................................................................................................................... 20
5.7 Billijkheid....................................................................................................................................................................................... 21
5.8 Eenzijdige handelingen ............................................................................................................................................................. 21
5.9 Rechterlijke uitspraken ............................................................................................................................................................. 22
5.10 'Soft law'....................................................................................................................................................................................... 22
5.11 Samenloop ................................................................................................................................................................................... 22
5.12 Nationaal recht .......................................................................................................................................................................... 23
Samenvatting Hoofdstuk 6 Verdragenrecht .............................................................................................................. 24
6.1 Inleiding ......................................................................................................................................................................................... 24
6.2 Vorm ................................................................................................................................................................................................ 24
2
, 6.3 Structuur......................................................................................................................................................................................... 25
6.4 Totstandkoming ........................................................................................................................................................................... 25
6.4.1 Onderhandelingen .............................................................................................................................................................. 25
6.4.2 Sluiting en inwerkingtreding .......................................................................................................................................... 25
6.5 Geldigheid ..................................................................................................................................................................................... 27
6.6 Voorbehouden en interpretatieve verklaringen ................................................................................................................ 28
6.6.1 Voorbehouden ..................................................................................................................................................................... 28
6.6.2 Interpretatieve verklaringen ........................................................................................................................................... 29
6.7 Toepassing en uitlegging van verdragen ............................................................................................................................ 29
6.7.1 Pacta sunt servanda [verdragen moet je naleven].................................................................................................. 29
6.7.3 Territoriale toepassing ...................................................................................................................................................... 29
6.7.3 Achtereenvolgende verdragen ....................................................................................................................................... 29
6.7.4 Derde staten ......................................................................................................................................................................... 30
6.7.5 Interpretatie .......................................................................................................................................................................... 30
6.8 Wijziging ........................................................................................................................................................................................ 30
6.9 Opschorting, opzegging en beëindiging .............................................................................................................................. 31
Samenvatting Hoofdstuk 7 Aansprakelijkheid ......................................................................................................... 32
7.1 Inleiding ......................................................................................................................................................................................... 32
7.2 Aansprakelijkheid van staten .................................................................................................................................................. 32
7.2.1 Inleiding ................................................................................................................................................................................ 32
7.2.2 Voorwaarden ....................................................................................................................................................................... 32
7.2.3 Deelneming .......................................................................................................................................................................... 33
7.2.4 Verdedigingsgronden........................................................................................................................................................ 34
7.2.5 Rechtsherstel........................................................................................................................................................................ 34
7.2.6 Verzwaarde aansprakelijkheid ................................................................................................................................. 35
7.2.7 Gelaedeerde partijen ......................................................................................................................................................... 36
7.2.8 Diplomatieke bescherming ............................................................................................................................................. 37
7.3 Aansprakelijkheid van internationale organisaties ......................................................................................................... 38
7.3.1 Omschrijving ....................................................................................................................................................................... 38
7.3.2 Verhouding met de aansprakelijkheid van staten ................................................................................................... 38
7.4 Aansprakelijkheid van individuen ......................................................................................................................................... 39
7.4.1 Omschrijving ....................................................................................................................................................................... 39
7.4.2 Grondslagen ......................................................................................................................................................................... 39
7.4.3 Algemene beginselen ........................................................................................................................................................ 39
7.4.4 Verhouding met aansprakelijkheid van staten ......................................................................................................... 40
7.4.5 Civielrechtelijke aansprakelijkheid.............................................................................................................................. 40
Samenvatting Hoofdstuk 10 Vrede en veiligheid ...................................................................................................... 41
10.1 Inleiding ....................................................................................................................................................................................... 41
10.2 Kernbegrippen ........................................................................................................................................................................... 41
10.3 Ontwikkeling en organisatie ................................................................................................................................................. 41
10.4 Het verbod op het gebruik van geweld .............................................................................................................................. 42
10.5 Collectieve veiligheid .............................................................................................................................................................. 42
10.5.1 Omschrijving..................................................................................................................................................................... 42
10.5.2 Voorwaarden voor gebruik van hoofdstuk VII ..................................................................................................... 43
10.5.3 Dwangmaatregelen zonder geweld......................................................................................................................... 43
3
, 10.5.4 Dwangmaatregelen met geweld ....................................................................................................................................... 43
10.5.5 Delegatie van gebruik van geweld .................................................................................................................................. 44
10.5.6 Vredesbewaring ..................................................................................................................................................................... 44
10.5.7 Regionale organisaties........................................................................................................................................................ 45
10.5.8 Nederland ................................................................................................................................................................................ 45
10.6 Eenzijdig gebruik van geweld .............................................................................................................................................. 45
10.6.1 Zelfverdediging ................................................................................................................................................................ 45
10.6.2 Rol van de Veiligheidsraad .......................................................................................................................................... 46
10.6.3 Aanvullende voorwaarden ............................................................................................................................................ 46
10.6.4 Collectieve zelfverdediging ............................................................................................................................................... 46
10.6.5 Humanitaire interventie ...................................................................................................................................................... 46
10.7 Internationaal humanitair recht [oorlogsrecht] ............................................................................................................ 46
10.7.1 Omschrijving..................................................................................................................................................................... 46
10.7.2 Organisatie ......................................................................................................................................................................... 47
10.7.3 Toepasselijkheid .............................................................................................................................................................. 47
10.7.4 Algemene beginselen voor internationale conflicten .......................................................................................... 48
10.7.5 Algemene beginselen voor interne conflicten ....................................................................................................... 49
10.8 Terrorisme................................................................................................................................................................................... 49
10.9 Wapenbeheersing ..................................................................................................................................................................... 49
10.10 Cyberaanvallen ....................................................................................................................................................................... 50
Samenvatting Hoofdstuk 12 Geschillenbeslechting .................................................................................................. 51
12.1 Inleiding ....................................................................................................................................................................................... 51
12.2 Eenzijdige maatregelen .......................................................................................................................................................... 51
12.3 Diplomatieke geschillenbeslechting ................................................................................................................................... 51
12.3.1 Onderhandelingen ........................................................................................................................................................... 52
12.3.2 Goede diensten ................................................................................................................................................................. 52
12.3.3 Bemiddeling ...................................................................................................................................................................... 52
12.3.4 Feitenonderzoek ............................................................................................................................................................... 52
12.3.5 Conciliatie [verzoening] ................................................................................................................................................ 52
12.4 Geschillenbeslechting binnen internationale organisaties ........................................................................................ 52
12.4.1 Toezichtprocedures ......................................................................................................................................................... 52
12.5 Arbitrage...................................................................................................................................................................................... 53
12.5.1 Omschrijving..................................................................................................................................................................... 53
12.5.2 Oprichting .......................................................................................................................................................................... 53
12.5.3 Samenstelling .................................................................................................................................................................... 54
12.5.4 Bevoegdheid ...................................................................................................................................................................... 54
12.5.5 Procedure ............................................................................................................................................................................ 54
12.5.6 Arbitrage tussen particulieren en staten ................................................................................................................... 54
12.6 Rechtspraak ................................................................................................................................................................................ 55
12.6.1 Omschrijving..................................................................................................................................................................... 55
12.6.2 Het Internationaal Gerechtshof ................................................................................................................................... 55
12.6.4 De Wereldhandelsorganisatie (WHO; WTO) ........................................................................................................ 57
12.6.4 Het Hof van Justitie van de Europese Unie ............................................................................................................ 58
12.7 Rechtspraak inzake de rechten van de mens ................................................................................................................... 58
12.7.1 Het Europese Hof voor de Rechten van de Mens ................................................................................................. 58
4
, 12.7.2 Overige regionale procedures ...................................................................................................................................... 59
12.7.3 Procedures onder de VN-Verdragen ......................................................................................................................... 59
12.8 Strafrechtspraak ........................................................................................................................................................................ 60
12.8.1 Omschrijving..................................................................................................................................................................... 60
12.8.2 Ad-hoctribunalen ............................................................................................................................................................. 60
12.8.3 Het Internationale Strafhof (ISH/ICC) ..................................................................................................................... 60
5
, Samenvatting
Hoofdstuk 1 Inleiding
1.1 Inleiding
1. Het internationale publiekrecht is zo erg interessant omdat het wereldwijd van toepassing is.
Het vloeit voort uit het feit dat staten onderling van elkaar afhankelijk zijn. Deze
afhankelijkheid maakt internationale samenwerking noodzakelijk. Internationaal recht speelt
een belangrijke rol bij het vormgeven van die samenwerking en het realiseren van
gemeenschappelijke belangen.
2. Internationaal recht geeft ook vorm aan het recht binnen staten. Internationale afspraken
kunnen pas hard worden gemaakt als zij praktisch effect krijgen binnen een staat. Het is in
deze tijden niet meer mogelijk om nationaal recht te kennen en te begrepen zonder
internationaal recht.
3. Voor Nederland is internationaal recht van bijzondere betekenis. Dit komt omdat Nederland
een klein, politiek relatief machteloze staat is. Een sterke internationale rechtsorde biedt
stabiliteit in internationale betrekkingen, maakt het makkelijker om gemeenschappelijke
belangen te realiseren en beschermt relatief zwakke staten, zoals Nederland.
Ook al is het internationale recht zo erg belangrijk voor Nederland, betekent niet dat
Nederland het internationale recht foutloos toepast. Daarnaast is internationaal recht een
compromis tussen staten en kan het zeer lastig worden aangepast. Hierom zal er altijd opgelet
moeten worden op een al te kritiekloze omarming van het internationale recht.
4. In het boek worden 4 punten behandeld:
● Internationaal publiekrecht wordt behandeld als recht.
● De inhoud en werking van het internationaal recht.
● Het feit dat de internationale rechtsorde verbrokkeld is.
● Hoe de internationale en nationale rechtsorde (met name de Nederlandse)
samenwerken.
Dit boek bestaat uit 13 hoofdstukken. De leeswijzer is te vinden als alinea op p. 19 boven
paragraaf 1.2.
1.2 Geschiedenis
5. Als eerste dient er benoemd te worden dat het internationale recht niet nieuw is. Jammer
genoeg was het door de politieke organisatievormen van vroeger niet mogelijk om
gecentraliseerd publiek gezag uit te oefenen en daarbij stabiele betrekkingen te onderhouden.
6. De oorsprong van het internationale publiekrecht wordt vaak verbonden met het ontstaan van
onafhankelijke, soevereine staten in Europa, maar dat is echter onjuist.
Toch is het niet mogelijk voor staten om vreedzaam naast elkaar te leven zolang zij niet met
dezelfde ‘regels’ leven. Uit dit beginsel vloeit een van de functies van het IPUR1 voort.
Destijds was dit de enige functie van het IPUR. Dit is het recht op co-existentie. Het recht om
vreedzaam samen te leven.
1
IPUR = Internationaal publiekrecht
6
, Rond 1648 kende men de Vrede van Westfalen. Hierbij verklaarden driehonderd politieke
partijen zichzelf onafhankelijk door zich te ontworstelen aan het gezag van het Heilige
Romeinse Rijk en de Kerkelijke Staat.
Met de Vrede van Westfalen ontstond er een systeem van soevereine en gelijke staten die niet
langer waren onderworpen aan een hoger gezag.
7. In het begin werd het IPUR alleen georganiseerd en toegepast door Europa. Dit maakte het
ook een beetje een soort van Europees publiekrecht.
Tijdens de tijden van het koloniale gezag onderwierpen Europese staten hun koloniën aan het
door hen ontwikkelde IPUR. Nederland speelde hierin vooral een rol door de VOC en WIC.
In de tijd van het koloniale gezag werden er ook capitulaties opgericht. Deze capitulaties
zorgden ervoor dat de belangen van Europese onderdanen in bezet gebied beschermd bleven.
Onthoud wel dat ook al gaf kolonisatie IPUR een internationaal karakter, kon het totaal niet
universeel worden genoemd. In veel opzichten bleef het toch echt vooral het Europese
internationale publiekrecht dat gold.
Ook al zijn we misschien niet helemaal trots op het IPUR uit de koloniale tijd, zijn er toch heel
erg veel beginselen van toen doorgedrongen in het huidige IPUR en is het dus een
onontkoombare start van het IPUR. Je kan daarom toen heel erg gebruiken om het nu te
achterhalen en te begrijpen.
8. Na WO-I verloor Europa zijn greep. De VS en de SU werden machtiger en de Europese
dominantie verzwakte.
Het recht op zelfbeschikking
Na WO-II werd het recht op zelfbeschikking als beginsel opgenomen in het HvVN. Dit gaf
alle volkeren het recht om over hun eigen lot te beschikken. De koloniale rijken van Europa
werden ontmanteld en het aantal staten steeg exponentieel. Voor het eerst kon daadwerkelijk
gezegd worden dat het IPUR de gehele wereld omvatte.
Het zou er op gaan lijken dat Europa en de VS de leiders op het wereldtoneel zouden zijn. De
val van de Berlijnse muur en van de SU speelden hierbij vooral ene belangrijke rol. Het leek
erop dat Westerse ideeën mondiaal zouden worden. Dit lijkt, vandaag de dag, niet het geval te
zijn.
Al hoewel Europa nog steeds de ambities heeft om het internationale recht naar zijn voorbeeld
te vormen, is het krachtenveld fundamenteel verschoven. De huidige internationale rechtsorde
is dus niet de rechtsorde die Europa had gewild in veel opzichten.
De internationale rechtsorde is niet alleen veranderd door een machtsverschuiving, maar ook
door andere dingen. Zoals het ontstaan van bovennationale organisaties zoals de EU en de VN
en steeds meer multinationale onderneming.
Ook al blijft de staat de oorsprong van het IPUR is er wel verandering op komst.
7
,1.3 Omschrijving
1.3.1 Algemene omschrijving
9. Internationaal publiekrecht regelt de uitoefening van publiek gezag in de internationale
gemeenschap. Het kent bevoegdheden toe aan entiteiten die publiek gezag uitoefen (vooral
staten en internationale organisaties) en biedt een juridisch kader waarbinnen zij deze
bevoegdheden uitoefenen.
Het IPUR bestaat uit twee termen: volkenrecht en internationaal recht.
10. Volkerenrecht
Dit recht duidde in het Romeinse rijk op het recht dat op alle burgers van toepassing was. In
de zestiende en zeventiende eeuw werd het gebruikt om het recht aan te duiden dat tussen
staten gold. Toch is de term verwarrend omdat het niet op ‘volkeren’ ziet. De term
internationaal publiekrecht is veel beter.
11. Internationaal recht
Deze term is veel breder dan IPUR omdat het ook het internationale privaatrecht omvangt.
Toch wordt in de praktijk het begrip ‘internationaal recht’ meestal gebruikt om IPUR aan te
duiden.
IPUR bestaat uit drie termen:
1. Internationaal
2. Publiek
3. Recht
Deze drie termen worden in de volgende paragrafen uitgewerkt.
1.3.2 Het internationale element
12. Of een element nationaal of internationaal is is vooral te herkennen aan de rechtsbron. Dit
komt omdat zij allebei verschillende rechtsbronnen hebben. De internationale rechtsorde kent
in hoofdzaak vier rechtsbronnen:
● Gewoonterecht
● Verdragen
● Besluiten van internationale organisaties
● Algemene rechtsbeginsels
13. Maar alsnog de rechtsordes zijn alsnog gescheiden. Hoe erg ze gescheiden zijn ligt aan de leer
die wordt toegepast ergens: dualisme of monisme.
Dualisme
Het dualisme gaat ervan uit dat de nationale en internationale rechtsorde zijn gescheiden. Dit
komt omdat de internationale rechtsorde voortkomt uit de wil van de staat en het daarom per
definitie onderworpen wordt aan soevereiniteit. Internationaal recht kan dus nooit boven een
staat staan, maar is er juist extern aan. Het dualisme is vooral geïnspireerd door
nationalistische opvattingen.
Natuurlijk is er ook een schaduwzijde aan het dualisme. Dit komt vooral omdat je dus de eigen
staat als het hoogste gezag belichaamt. Dit is vrij egoïstisch en kan uiteindelijk leiden tot
vormen zoals nazi-Duitsland.
14. Monisme
Monisme is een reactie op het dualisme. Het monisme gaat van een rechtsorde uit. In het
monisme moet internationaal recht niet gezien worden als extern recht, maar als recht dat de
8
, macht van de staat kan beperken. Op die manier kunnen de rechten van individuen beter
beschermd worden.
15. Het is aan iedere staat vrij om te kiezen voor of het dualisme of het monisme of een
combinatie van beide.
Het dualisme blijft waardevol omdat de staat daarmee autonoom blijf en zijn eigen politieke
gemeenschap benadrukt.
Het monisme blijft waardevol, omdat individuen steeds vaker een kwetsbaardere positie
ondervinden en deze door het monisme beschermd kan worden.
De verhouding tussen de internationale en de nationale rechtsorde is complexer geworden en
kan niet langer eenvoudig worden gevangen in een dualistisch of monistisch model. Het is dus
niet meer zo zwart-wit als vroeger. Moderne theorieën zien dan ook liever twee naast elkaar
staande rechtsordes in plaats van een boven de ander.
16. Hoe je het ook kent of keert er blijft altijd een formele scheiding bestaan tussen nationaal en
internationaal recht. Zelfs de voorwaarden die worden toegekend aan een rechtsbron zijn
autonoom. In Nederland bepalen wij bijvoorbeeld zelf wat een wet is en op internationaal
niveau wordt er door de internationale organisaties zelf bepaald wat wel en niet een
internationaal besluit is.
Een fundamentele regel is: een regel van nationaal recht heeft geen juridische betekenis in de
internationale rechtsorde. Dat zou immers oneerlijk zijn.
Een andere fundamentele regel is: internationaal recht kan niet bepalen welke rechtsgevolgen
het heeft in de nationale rechtsorde. Die worden namelijk uitsluitend bepaald door het
nationale recht zelf.
Als laatste moet nog benoemd worden dat de organen van internationale organisaties zijn
gescheiden van die van nationale organisaties. Het ISH2 kan niet oordelen over een casus die
aanhangig is gemaakt bij de Nederlandse rechter.
17. Drie kanttekeningen
● Omdat het internationale recht tegenwoordig zo een grote rol speelt binnen de
rechtspositie van natuurlijke personen verliest het strikte onderscheid tussen de
rechtsordes soms aan betekenis. (Denk bijvoorbeeld aan het EHRM of het HJEU die
de Nederlandse rechter een beetje kunnen dicteren)
● Het internationale recht heeft steeds vaker betrekking op dingen die door nationaal
recht worden gereguleerd. Dit is trouwens in strijd met de dualistische leer, omdat die
leer ervan uitging dat de twee alleen maar over volledig gescheiden onderwerpen
gingen. Het gevolg van deze betrekking is echter dat er inhoudelijk gezien steeds meer
samenwerking is en dat denken in gescheiden systemen suboptimaal is.
● Steeds meer staten hebben hun nationale rechtsorde opengesteld voor internationale
toepassing. Hierdoor zijn nationaal en internationaal sterk verweven geraakt.
1.3.3 Het publieke element
18. Internationaal recht kent twee kenmerken
● Legitimatie en regulatie
Het internationale recht legitimeert en reguleert het handelen van de internationale
gemeenschap.
2
ISH = Internationaal Strafhof
9
, ● Bescherming van publieke belangen
Het internationale recht beschermt publieke belangen.
19. IPUR wordt onderscheiden van internationaal privaatrecht. Internationaal privaatrecht
beheerst privaatrechtelijke betrekkingen met een grensoverschrijdend karakter. Denk aan
koop, levering, huwelijken en echtscheiding. Op zulke grensoverschrijdende betrekkingen,
kunnen meerdere rechtsregels uit verschillende staten van toepassing zijn. Dat is erg onhandig.
Het internationale privaatrecht probeert dat juist op te lossen door:
● Conflictrecht – te bepalen welk recht van toepassing is
● Bevoegdheidsrecht – te bepalen welke rechter bevoegd is
● Erkennings- en executierecht – te bepalen hoe rechterlijke vonnissen moeten
worden erken of ten uitvoer worden gelegd
In Nederland is dit alles in boek 10 BW geregeld. Je zou privaatrechtelijke verdragen kunnen
rekenen tot het internationaal publiekrecht gezien hun vorm. Maar omdat ze zien op een
privaatrechtelijke rechtsbetrekking, zien wij ze ook zo.
20. Het onderscheid tussen IPUR en internationaal privaatrecht is trouwens niet scherp. Sommige
organisaties gaan zowel over privaat- als publiekrecht. Het internationale publiekrecht regel
vooral rechtsbetrekkingen tussen staten (gelijke partijen).
1.3.4 Het juridische element
21. Niet-juridische normen zijn in de praktijk van enorm groot belang. Zij hebben een grote
invloed op de vormgeving van het IPUR. Geloof en moraliteit hebben zo een zelfde invloed.
Toch levert het hebben van deze basis juridische problemen op, omdat sommige termen niet
altijd even duidelijk zijn voor iedereen.
22. Het onderscheiden van een verschil tussen juridische en politieke regels kan door middel van
twee criteria worden bepaald.
Het eerste criterium
De bron van een regel.
Als een regel voortkomt uit een verdrag, is de kans veel groter dat het een juridische regel is in
plaats van een politieke regel. Voor de bronnen zie nr. 12.
23. Het tweede criterium
Een juridische regel verbindt een schending van een norm met een sanctie. Je zou kunnen
zeggen dat dat het ook kenmerkt als ‘recht’.
Soms wordt er gezegd dat het internationale recht het tweede kenmerk mist, omdat het
internationale recht niet echt sancties kan opleggen. Dit komt omdat de sancties moeilijk af te
dwingen zijn.3
Veel sancties vinden daarom plaats via de diplomatiek. Door schending van een rechtsregel
ben jij minder betrouwbaar en zullen landen minder snel afspraken met je aangaan.
Als laatste kunnen nationale rechters altijd hun staten verplichten om internationaal recht toe
te passen.
24. Een van de redenen om het internationale publiekrecht dus na te leven is reputatie.
De tweede reden is de reden dat we het toch zien als recht. Dit komt vooral omdat overheden
er toch dagelijks mee bezig zijn en zij mensen in dienst nemen om ervoor te zorgen dat zij
3
Als jij het als staat niet eens bent met een geldboete, dan betaal je die gewoon niet.
10
Samenvatting
Kern van het internationaal
publiekrecht
Samenvatting Hoofdstuk 1 Inleiding............................................................................................................................... 6
Samenvatting Hoofdstuk 5 Rechtsbronnen ................................................................................................................ 14
Samenvatting Hoofdstuk 6 Verdragenrecht .............................................................................................................. 24
Samenvatting Hoofdstuk 7 Aansprakelijkheid ......................................................................................................... 32
Samenvatting Hoofdstuk 10 Vrede en veiligheid ...................................................................................................... 41
Samenvatting Hoofdstuk 12 Geschillenbeslechting .................................................................................................. 51
,Samenvatting Kern van het internationaal publiekrecht .......................................................................................... 1
Samenvatting Hoofdstuk 1 Inleiding............................................................................................................................... 6
1.1 Inleiding ............................................................................................................................................................................................ 6
1.2 Geschiedenis .................................................................................................................................................................................... 6
1.3 Omschrijving ................................................................................................................................................................................... 8
1.3.1 Algemene omschrijving ......................................................................................................................................................8
1.3.2 Het internationale element .................................................................................................................................................8
1.3.3 Het publieke element ...........................................................................................................................................................9
1.3.4 Het juridische element...................................................................................................................................................... 10
1.4 Organisatie.................................................................................................................................................................................... 11
1.5 Onderdelen .................................................................................................................................................................................... 12
1.5.1 Algemeen deel .................................................................................................................................................................... 12
1.5.2 Bijzondere delen ................................................................................................................................................................. 12
1.5.3 Het recht van de Europese Unie .................................................................................................................................... 12
Samenvatting Hoofdstuk 5 Rechtsbronnen ................................................................................................................ 14
5.1 Inleiding ......................................................................................................................................................................................... 14
5.2 Algemene schets........................................................................................................................................................................... 14
5.3 Gewoonterecht ............................................................................................................................................................................. 14
5.3.1 Omschrijving ....................................................................................................................................................................... 14
5.3.2 Totstandkoming .................................................................................................................................................................. 15
5.3.3 Bijzondere rechtsbetrekkingen ...................................................................................................................................... 16
5.3.4 Kenbaarheid ......................................................................................................................................................................... 17
5.4 Verdragen ...................................................................................................................................................................................... 17
5.4.1 Omschrijving ....................................................................................................................................................................... 17
5.4.2 Grondslag van de binding van verdragen .................................................................................................................. 18
5.4.3 Rechtsbetrekkingen ........................................................................................................................................................... 18
5.4.4 Kenbaarheid ......................................................................................................................................................................... 18
5.4.5 Samenloop met gewoonterecht ..................................................................................................................................... 19
5.5 Besluiten van internationale organisaties .......................................................................................................................... 19
5.5.1 Omschrijving ....................................................................................................................................................................... 19
5.5.2 Totstandkoming .................................................................................................................................................................. 20
5.5.3 Rechtsbetrekkingen ........................................................................................................................................................... 20
5.5.4 Kenbaarheid ......................................................................................................................................................................... 20
5.6 Algemene rechtsbeginselen...................................................................................................................................................... 20
5.7 Billijkheid....................................................................................................................................................................................... 21
5.8 Eenzijdige handelingen ............................................................................................................................................................. 21
5.9 Rechterlijke uitspraken ............................................................................................................................................................. 22
5.10 'Soft law'....................................................................................................................................................................................... 22
5.11 Samenloop ................................................................................................................................................................................... 22
5.12 Nationaal recht .......................................................................................................................................................................... 23
Samenvatting Hoofdstuk 6 Verdragenrecht .............................................................................................................. 24
6.1 Inleiding ......................................................................................................................................................................................... 24
6.2 Vorm ................................................................................................................................................................................................ 24
2
, 6.3 Structuur......................................................................................................................................................................................... 25
6.4 Totstandkoming ........................................................................................................................................................................... 25
6.4.1 Onderhandelingen .............................................................................................................................................................. 25
6.4.2 Sluiting en inwerkingtreding .......................................................................................................................................... 25
6.5 Geldigheid ..................................................................................................................................................................................... 27
6.6 Voorbehouden en interpretatieve verklaringen ................................................................................................................ 28
6.6.1 Voorbehouden ..................................................................................................................................................................... 28
6.6.2 Interpretatieve verklaringen ........................................................................................................................................... 29
6.7 Toepassing en uitlegging van verdragen ............................................................................................................................ 29
6.7.1 Pacta sunt servanda [verdragen moet je naleven].................................................................................................. 29
6.7.3 Territoriale toepassing ...................................................................................................................................................... 29
6.7.3 Achtereenvolgende verdragen ....................................................................................................................................... 29
6.7.4 Derde staten ......................................................................................................................................................................... 30
6.7.5 Interpretatie .......................................................................................................................................................................... 30
6.8 Wijziging ........................................................................................................................................................................................ 30
6.9 Opschorting, opzegging en beëindiging .............................................................................................................................. 31
Samenvatting Hoofdstuk 7 Aansprakelijkheid ......................................................................................................... 32
7.1 Inleiding ......................................................................................................................................................................................... 32
7.2 Aansprakelijkheid van staten .................................................................................................................................................. 32
7.2.1 Inleiding ................................................................................................................................................................................ 32
7.2.2 Voorwaarden ....................................................................................................................................................................... 32
7.2.3 Deelneming .......................................................................................................................................................................... 33
7.2.4 Verdedigingsgronden........................................................................................................................................................ 34
7.2.5 Rechtsherstel........................................................................................................................................................................ 34
7.2.6 Verzwaarde aansprakelijkheid ................................................................................................................................. 35
7.2.7 Gelaedeerde partijen ......................................................................................................................................................... 36
7.2.8 Diplomatieke bescherming ............................................................................................................................................. 37
7.3 Aansprakelijkheid van internationale organisaties ......................................................................................................... 38
7.3.1 Omschrijving ....................................................................................................................................................................... 38
7.3.2 Verhouding met de aansprakelijkheid van staten ................................................................................................... 38
7.4 Aansprakelijkheid van individuen ......................................................................................................................................... 39
7.4.1 Omschrijving ....................................................................................................................................................................... 39
7.4.2 Grondslagen ......................................................................................................................................................................... 39
7.4.3 Algemene beginselen ........................................................................................................................................................ 39
7.4.4 Verhouding met aansprakelijkheid van staten ......................................................................................................... 40
7.4.5 Civielrechtelijke aansprakelijkheid.............................................................................................................................. 40
Samenvatting Hoofdstuk 10 Vrede en veiligheid ...................................................................................................... 41
10.1 Inleiding ....................................................................................................................................................................................... 41
10.2 Kernbegrippen ........................................................................................................................................................................... 41
10.3 Ontwikkeling en organisatie ................................................................................................................................................. 41
10.4 Het verbod op het gebruik van geweld .............................................................................................................................. 42
10.5 Collectieve veiligheid .............................................................................................................................................................. 42
10.5.1 Omschrijving..................................................................................................................................................................... 42
10.5.2 Voorwaarden voor gebruik van hoofdstuk VII ..................................................................................................... 43
10.5.3 Dwangmaatregelen zonder geweld......................................................................................................................... 43
3
, 10.5.4 Dwangmaatregelen met geweld ....................................................................................................................................... 43
10.5.5 Delegatie van gebruik van geweld .................................................................................................................................. 44
10.5.6 Vredesbewaring ..................................................................................................................................................................... 44
10.5.7 Regionale organisaties........................................................................................................................................................ 45
10.5.8 Nederland ................................................................................................................................................................................ 45
10.6 Eenzijdig gebruik van geweld .............................................................................................................................................. 45
10.6.1 Zelfverdediging ................................................................................................................................................................ 45
10.6.2 Rol van de Veiligheidsraad .......................................................................................................................................... 46
10.6.3 Aanvullende voorwaarden ............................................................................................................................................ 46
10.6.4 Collectieve zelfverdediging ............................................................................................................................................... 46
10.6.5 Humanitaire interventie ...................................................................................................................................................... 46
10.7 Internationaal humanitair recht [oorlogsrecht] ............................................................................................................ 46
10.7.1 Omschrijving..................................................................................................................................................................... 46
10.7.2 Organisatie ......................................................................................................................................................................... 47
10.7.3 Toepasselijkheid .............................................................................................................................................................. 47
10.7.4 Algemene beginselen voor internationale conflicten .......................................................................................... 48
10.7.5 Algemene beginselen voor interne conflicten ....................................................................................................... 49
10.8 Terrorisme................................................................................................................................................................................... 49
10.9 Wapenbeheersing ..................................................................................................................................................................... 49
10.10 Cyberaanvallen ....................................................................................................................................................................... 50
Samenvatting Hoofdstuk 12 Geschillenbeslechting .................................................................................................. 51
12.1 Inleiding ....................................................................................................................................................................................... 51
12.2 Eenzijdige maatregelen .......................................................................................................................................................... 51
12.3 Diplomatieke geschillenbeslechting ................................................................................................................................... 51
12.3.1 Onderhandelingen ........................................................................................................................................................... 52
12.3.2 Goede diensten ................................................................................................................................................................. 52
12.3.3 Bemiddeling ...................................................................................................................................................................... 52
12.3.4 Feitenonderzoek ............................................................................................................................................................... 52
12.3.5 Conciliatie [verzoening] ................................................................................................................................................ 52
12.4 Geschillenbeslechting binnen internationale organisaties ........................................................................................ 52
12.4.1 Toezichtprocedures ......................................................................................................................................................... 52
12.5 Arbitrage...................................................................................................................................................................................... 53
12.5.1 Omschrijving..................................................................................................................................................................... 53
12.5.2 Oprichting .......................................................................................................................................................................... 53
12.5.3 Samenstelling .................................................................................................................................................................... 54
12.5.4 Bevoegdheid ...................................................................................................................................................................... 54
12.5.5 Procedure ............................................................................................................................................................................ 54
12.5.6 Arbitrage tussen particulieren en staten ................................................................................................................... 54
12.6 Rechtspraak ................................................................................................................................................................................ 55
12.6.1 Omschrijving..................................................................................................................................................................... 55
12.6.2 Het Internationaal Gerechtshof ................................................................................................................................... 55
12.6.4 De Wereldhandelsorganisatie (WHO; WTO) ........................................................................................................ 57
12.6.4 Het Hof van Justitie van de Europese Unie ............................................................................................................ 58
12.7 Rechtspraak inzake de rechten van de mens ................................................................................................................... 58
12.7.1 Het Europese Hof voor de Rechten van de Mens ................................................................................................. 58
4
, 12.7.2 Overige regionale procedures ...................................................................................................................................... 59
12.7.3 Procedures onder de VN-Verdragen ......................................................................................................................... 59
12.8 Strafrechtspraak ........................................................................................................................................................................ 60
12.8.1 Omschrijving..................................................................................................................................................................... 60
12.8.2 Ad-hoctribunalen ............................................................................................................................................................. 60
12.8.3 Het Internationale Strafhof (ISH/ICC) ..................................................................................................................... 60
5
, Samenvatting
Hoofdstuk 1 Inleiding
1.1 Inleiding
1. Het internationale publiekrecht is zo erg interessant omdat het wereldwijd van toepassing is.
Het vloeit voort uit het feit dat staten onderling van elkaar afhankelijk zijn. Deze
afhankelijkheid maakt internationale samenwerking noodzakelijk. Internationaal recht speelt
een belangrijke rol bij het vormgeven van die samenwerking en het realiseren van
gemeenschappelijke belangen.
2. Internationaal recht geeft ook vorm aan het recht binnen staten. Internationale afspraken
kunnen pas hard worden gemaakt als zij praktisch effect krijgen binnen een staat. Het is in
deze tijden niet meer mogelijk om nationaal recht te kennen en te begrepen zonder
internationaal recht.
3. Voor Nederland is internationaal recht van bijzondere betekenis. Dit komt omdat Nederland
een klein, politiek relatief machteloze staat is. Een sterke internationale rechtsorde biedt
stabiliteit in internationale betrekkingen, maakt het makkelijker om gemeenschappelijke
belangen te realiseren en beschermt relatief zwakke staten, zoals Nederland.
Ook al is het internationale recht zo erg belangrijk voor Nederland, betekent niet dat
Nederland het internationale recht foutloos toepast. Daarnaast is internationaal recht een
compromis tussen staten en kan het zeer lastig worden aangepast. Hierom zal er altijd opgelet
moeten worden op een al te kritiekloze omarming van het internationale recht.
4. In het boek worden 4 punten behandeld:
● Internationaal publiekrecht wordt behandeld als recht.
● De inhoud en werking van het internationaal recht.
● Het feit dat de internationale rechtsorde verbrokkeld is.
● Hoe de internationale en nationale rechtsorde (met name de Nederlandse)
samenwerken.
Dit boek bestaat uit 13 hoofdstukken. De leeswijzer is te vinden als alinea op p. 19 boven
paragraaf 1.2.
1.2 Geschiedenis
5. Als eerste dient er benoemd te worden dat het internationale recht niet nieuw is. Jammer
genoeg was het door de politieke organisatievormen van vroeger niet mogelijk om
gecentraliseerd publiek gezag uit te oefenen en daarbij stabiele betrekkingen te onderhouden.
6. De oorsprong van het internationale publiekrecht wordt vaak verbonden met het ontstaan van
onafhankelijke, soevereine staten in Europa, maar dat is echter onjuist.
Toch is het niet mogelijk voor staten om vreedzaam naast elkaar te leven zolang zij niet met
dezelfde ‘regels’ leven. Uit dit beginsel vloeit een van de functies van het IPUR1 voort.
Destijds was dit de enige functie van het IPUR. Dit is het recht op co-existentie. Het recht om
vreedzaam samen te leven.
1
IPUR = Internationaal publiekrecht
6
, Rond 1648 kende men de Vrede van Westfalen. Hierbij verklaarden driehonderd politieke
partijen zichzelf onafhankelijk door zich te ontworstelen aan het gezag van het Heilige
Romeinse Rijk en de Kerkelijke Staat.
Met de Vrede van Westfalen ontstond er een systeem van soevereine en gelijke staten die niet
langer waren onderworpen aan een hoger gezag.
7. In het begin werd het IPUR alleen georganiseerd en toegepast door Europa. Dit maakte het
ook een beetje een soort van Europees publiekrecht.
Tijdens de tijden van het koloniale gezag onderwierpen Europese staten hun koloniën aan het
door hen ontwikkelde IPUR. Nederland speelde hierin vooral een rol door de VOC en WIC.
In de tijd van het koloniale gezag werden er ook capitulaties opgericht. Deze capitulaties
zorgden ervoor dat de belangen van Europese onderdanen in bezet gebied beschermd bleven.
Onthoud wel dat ook al gaf kolonisatie IPUR een internationaal karakter, kon het totaal niet
universeel worden genoemd. In veel opzichten bleef het toch echt vooral het Europese
internationale publiekrecht dat gold.
Ook al zijn we misschien niet helemaal trots op het IPUR uit de koloniale tijd, zijn er toch heel
erg veel beginselen van toen doorgedrongen in het huidige IPUR en is het dus een
onontkoombare start van het IPUR. Je kan daarom toen heel erg gebruiken om het nu te
achterhalen en te begrijpen.
8. Na WO-I verloor Europa zijn greep. De VS en de SU werden machtiger en de Europese
dominantie verzwakte.
Het recht op zelfbeschikking
Na WO-II werd het recht op zelfbeschikking als beginsel opgenomen in het HvVN. Dit gaf
alle volkeren het recht om over hun eigen lot te beschikken. De koloniale rijken van Europa
werden ontmanteld en het aantal staten steeg exponentieel. Voor het eerst kon daadwerkelijk
gezegd worden dat het IPUR de gehele wereld omvatte.
Het zou er op gaan lijken dat Europa en de VS de leiders op het wereldtoneel zouden zijn. De
val van de Berlijnse muur en van de SU speelden hierbij vooral ene belangrijke rol. Het leek
erop dat Westerse ideeën mondiaal zouden worden. Dit lijkt, vandaag de dag, niet het geval te
zijn.
Al hoewel Europa nog steeds de ambities heeft om het internationale recht naar zijn voorbeeld
te vormen, is het krachtenveld fundamenteel verschoven. De huidige internationale rechtsorde
is dus niet de rechtsorde die Europa had gewild in veel opzichten.
De internationale rechtsorde is niet alleen veranderd door een machtsverschuiving, maar ook
door andere dingen. Zoals het ontstaan van bovennationale organisaties zoals de EU en de VN
en steeds meer multinationale onderneming.
Ook al blijft de staat de oorsprong van het IPUR is er wel verandering op komst.
7
,1.3 Omschrijving
1.3.1 Algemene omschrijving
9. Internationaal publiekrecht regelt de uitoefening van publiek gezag in de internationale
gemeenschap. Het kent bevoegdheden toe aan entiteiten die publiek gezag uitoefen (vooral
staten en internationale organisaties) en biedt een juridisch kader waarbinnen zij deze
bevoegdheden uitoefenen.
Het IPUR bestaat uit twee termen: volkenrecht en internationaal recht.
10. Volkerenrecht
Dit recht duidde in het Romeinse rijk op het recht dat op alle burgers van toepassing was. In
de zestiende en zeventiende eeuw werd het gebruikt om het recht aan te duiden dat tussen
staten gold. Toch is de term verwarrend omdat het niet op ‘volkeren’ ziet. De term
internationaal publiekrecht is veel beter.
11. Internationaal recht
Deze term is veel breder dan IPUR omdat het ook het internationale privaatrecht omvangt.
Toch wordt in de praktijk het begrip ‘internationaal recht’ meestal gebruikt om IPUR aan te
duiden.
IPUR bestaat uit drie termen:
1. Internationaal
2. Publiek
3. Recht
Deze drie termen worden in de volgende paragrafen uitgewerkt.
1.3.2 Het internationale element
12. Of een element nationaal of internationaal is is vooral te herkennen aan de rechtsbron. Dit
komt omdat zij allebei verschillende rechtsbronnen hebben. De internationale rechtsorde kent
in hoofdzaak vier rechtsbronnen:
● Gewoonterecht
● Verdragen
● Besluiten van internationale organisaties
● Algemene rechtsbeginsels
13. Maar alsnog de rechtsordes zijn alsnog gescheiden. Hoe erg ze gescheiden zijn ligt aan de leer
die wordt toegepast ergens: dualisme of monisme.
Dualisme
Het dualisme gaat ervan uit dat de nationale en internationale rechtsorde zijn gescheiden. Dit
komt omdat de internationale rechtsorde voortkomt uit de wil van de staat en het daarom per
definitie onderworpen wordt aan soevereiniteit. Internationaal recht kan dus nooit boven een
staat staan, maar is er juist extern aan. Het dualisme is vooral geïnspireerd door
nationalistische opvattingen.
Natuurlijk is er ook een schaduwzijde aan het dualisme. Dit komt vooral omdat je dus de eigen
staat als het hoogste gezag belichaamt. Dit is vrij egoïstisch en kan uiteindelijk leiden tot
vormen zoals nazi-Duitsland.
14. Monisme
Monisme is een reactie op het dualisme. Het monisme gaat van een rechtsorde uit. In het
monisme moet internationaal recht niet gezien worden als extern recht, maar als recht dat de
8
, macht van de staat kan beperken. Op die manier kunnen de rechten van individuen beter
beschermd worden.
15. Het is aan iedere staat vrij om te kiezen voor of het dualisme of het monisme of een
combinatie van beide.
Het dualisme blijft waardevol omdat de staat daarmee autonoom blijf en zijn eigen politieke
gemeenschap benadrukt.
Het monisme blijft waardevol, omdat individuen steeds vaker een kwetsbaardere positie
ondervinden en deze door het monisme beschermd kan worden.
De verhouding tussen de internationale en de nationale rechtsorde is complexer geworden en
kan niet langer eenvoudig worden gevangen in een dualistisch of monistisch model. Het is dus
niet meer zo zwart-wit als vroeger. Moderne theorieën zien dan ook liever twee naast elkaar
staande rechtsordes in plaats van een boven de ander.
16. Hoe je het ook kent of keert er blijft altijd een formele scheiding bestaan tussen nationaal en
internationaal recht. Zelfs de voorwaarden die worden toegekend aan een rechtsbron zijn
autonoom. In Nederland bepalen wij bijvoorbeeld zelf wat een wet is en op internationaal
niveau wordt er door de internationale organisaties zelf bepaald wat wel en niet een
internationaal besluit is.
Een fundamentele regel is: een regel van nationaal recht heeft geen juridische betekenis in de
internationale rechtsorde. Dat zou immers oneerlijk zijn.
Een andere fundamentele regel is: internationaal recht kan niet bepalen welke rechtsgevolgen
het heeft in de nationale rechtsorde. Die worden namelijk uitsluitend bepaald door het
nationale recht zelf.
Als laatste moet nog benoemd worden dat de organen van internationale organisaties zijn
gescheiden van die van nationale organisaties. Het ISH2 kan niet oordelen over een casus die
aanhangig is gemaakt bij de Nederlandse rechter.
17. Drie kanttekeningen
● Omdat het internationale recht tegenwoordig zo een grote rol speelt binnen de
rechtspositie van natuurlijke personen verliest het strikte onderscheid tussen de
rechtsordes soms aan betekenis. (Denk bijvoorbeeld aan het EHRM of het HJEU die
de Nederlandse rechter een beetje kunnen dicteren)
● Het internationale recht heeft steeds vaker betrekking op dingen die door nationaal
recht worden gereguleerd. Dit is trouwens in strijd met de dualistische leer, omdat die
leer ervan uitging dat de twee alleen maar over volledig gescheiden onderwerpen
gingen. Het gevolg van deze betrekking is echter dat er inhoudelijk gezien steeds meer
samenwerking is en dat denken in gescheiden systemen suboptimaal is.
● Steeds meer staten hebben hun nationale rechtsorde opengesteld voor internationale
toepassing. Hierdoor zijn nationaal en internationaal sterk verweven geraakt.
1.3.3 Het publieke element
18. Internationaal recht kent twee kenmerken
● Legitimatie en regulatie
Het internationale recht legitimeert en reguleert het handelen van de internationale
gemeenschap.
2
ISH = Internationaal Strafhof
9
, ● Bescherming van publieke belangen
Het internationale recht beschermt publieke belangen.
19. IPUR wordt onderscheiden van internationaal privaatrecht. Internationaal privaatrecht
beheerst privaatrechtelijke betrekkingen met een grensoverschrijdend karakter. Denk aan
koop, levering, huwelijken en echtscheiding. Op zulke grensoverschrijdende betrekkingen,
kunnen meerdere rechtsregels uit verschillende staten van toepassing zijn. Dat is erg onhandig.
Het internationale privaatrecht probeert dat juist op te lossen door:
● Conflictrecht – te bepalen welk recht van toepassing is
● Bevoegdheidsrecht – te bepalen welke rechter bevoegd is
● Erkennings- en executierecht – te bepalen hoe rechterlijke vonnissen moeten
worden erken of ten uitvoer worden gelegd
In Nederland is dit alles in boek 10 BW geregeld. Je zou privaatrechtelijke verdragen kunnen
rekenen tot het internationaal publiekrecht gezien hun vorm. Maar omdat ze zien op een
privaatrechtelijke rechtsbetrekking, zien wij ze ook zo.
20. Het onderscheid tussen IPUR en internationaal privaatrecht is trouwens niet scherp. Sommige
organisaties gaan zowel over privaat- als publiekrecht. Het internationale publiekrecht regel
vooral rechtsbetrekkingen tussen staten (gelijke partijen).
1.3.4 Het juridische element
21. Niet-juridische normen zijn in de praktijk van enorm groot belang. Zij hebben een grote
invloed op de vormgeving van het IPUR. Geloof en moraliteit hebben zo een zelfde invloed.
Toch levert het hebben van deze basis juridische problemen op, omdat sommige termen niet
altijd even duidelijk zijn voor iedereen.
22. Het onderscheiden van een verschil tussen juridische en politieke regels kan door middel van
twee criteria worden bepaald.
Het eerste criterium
De bron van een regel.
Als een regel voortkomt uit een verdrag, is de kans veel groter dat het een juridische regel is in
plaats van een politieke regel. Voor de bronnen zie nr. 12.
23. Het tweede criterium
Een juridische regel verbindt een schending van een norm met een sanctie. Je zou kunnen
zeggen dat dat het ook kenmerkt als ‘recht’.
Soms wordt er gezegd dat het internationale recht het tweede kenmerk mist, omdat het
internationale recht niet echt sancties kan opleggen. Dit komt omdat de sancties moeilijk af te
dwingen zijn.3
Veel sancties vinden daarom plaats via de diplomatiek. Door schending van een rechtsregel
ben jij minder betrouwbaar en zullen landen minder snel afspraken met je aangaan.
Als laatste kunnen nationale rechters altijd hun staten verplichten om internationaal recht toe
te passen.
24. Een van de redenen om het internationale publiekrecht dus na te leven is reputatie.
De tweede reden is de reden dat we het toch zien als recht. Dit komt vooral omdat overheden
er toch dagelijks mee bezig zijn en zij mensen in dienst nemen om ervoor te zorgen dat zij
3
Als jij het als staat niet eens bent met een geldboete, dan betaal je die gewoon niet.
10
