Blok 4.1 Psychopathologie
Probleem 3 – ODD, CD en functionele somatische symptomen
Leerdoelen:
1. Wat zijn de kenmerken van ODD en CD?
ODD wordt gekenmerkt door een boze en geïrriteerde stemming, argumentatief/defiant
gedrag en wraakzuchtigheid. Ze zijn snel geïrriteerd, boos, maken ruzie met ouders en
leraren, irriteren anderen bewust, geven anderen de schuld van eigen fouten en zijn
haatdragend. CD wordt gekenmerkt door agressie naar mensen of dieren, vernieling van
eigendom, bedrieglijkheid of diefstal, en serieuze schending van regels. Hier zijn meer
agressieve gedragingen bij te zien, waar ze de basisrechten van anderen schenden.
2. Wat zijn functionele somatische symptomen?
Hierbij worden psychologische problemen uitgedrukt door somatische symptomen. Dit kan
door recurrent abdominal pain, hoofdpijn, conversiesymptomen en chronisch
vermoeidheidssyndroom.
3. Wat zijn de oorzaken en theorieën?
Een belangrijke modererende factor bij CD vooral is CU, callous-unemotional kenmerken.
Kinderen met CD en CU hebben meer agressief en haatdragend gedrag dan kinderen met
alleen CD of alleen ODD. Genen spelen een belangrijke rol bij CU. Er zijn verschillende
breingebieden die een rol spelen bij CD en ODD die ook een overlappende rol spelen bij
ADHD. ADHD komt vooral door beperkingen in cool executieve functies, en CD en ODD meer
door hot executieve functies.
Functionele somatische symptomen worden voornamelijk veroorzaakt door
angststoornissen of depressieve symptomen, waar ze tot uiting komen door internaliserende
problemen.
4. Wat zijn de mogelijke behandelingen?
De behandelingsmethode IYPT is getest voor kinderen met ODD en CD, en hier kwamen
positieve effecten uit op verminderd verstorend gedrag en meer pro-sociaal gedrag, dus dit
is een veelbelovende behandeling. Andere goed bewezen behandelingen zijn CGT voor
kinderen, oudertraining, waar nodig het betrekken van de school en systemische
behandelingen waar naar alle gebieden van het leven van het kind gekeken wordt. Ook kan
bij ernstige gedragsproblemen medicatie toegepast worden om de kinderen mogelijk
ontvankelijker te maken voor de behandelingen.
, Wicks-Nelson hoofdstuk 8: Conduct Problems
Externaliserende problemen
Dit zijn problemen die zorgen dat mensen regelmatig in conflict met anderen komen. Er kan
onderscheid gemaakt worden tussen onaandachtig, hyperactief en impulsief aan de ene kant, en
agressief, oppositioneel en meer serieuze problemen aan de andere kant. Diagnose bij de eerste
groep is ADHD, en bij de tweede groep hoort conduct disorder of disruptive behavior disorder. De
term delinquentie is de legale term voor jongeren met conduct of antisociale problemen en die een
misdaad plegen. Kinderen die niet luisteren en agressief gedrag vertonen komen vrij vaak voor, maar
soms worden extreme en volhoudende vormen van dit gedrag gezien. ODD en CD vallen beide onder
de DSM categorie disruptive, impulse-control and conduct disorders.
Intermittent explosive disorder
Een stoornis waar regelmatig terugkerende gedragsmatige uitbarstingen te zien zijn bij het kind,
zowel verbaal als fysiek. Het kind heeft problemen met het inhiberen van agressief gedrag. De
uitbarstingen zijn vaak snel en de respons is niet in verhouding met de situatie. De diagnose is niet
bedoeld voor kinderen onder de 6, omdat daar regelmatig ‘temper tantrums’ kunnen voorkomen.
Antisociale persoonlijkheidsstoornis (APD)
Hier is een volhoudend patroon van agressief en antisociaal gedrag te zien na een leeftijd van 18. Dit
gaat om het schenden van de rechten van anderen, vaak gepaard met meerdere illegale en
agressieve gedragingen. Het patroon moet aanwezig zijn sinds 15 jaar oud en aan de criteria van CD
voldoen al voor de leeftijd van 15.
DSM oppositional defiant disorder (ODD)
Een patroon van symptomen die ODD categoriseert in 3 clusters: boze/geïrriteerde stemming,
argumentatief/defiant gedrag en wraakzuchtigheid. Voor diagnose moet het kind regelmatig 4 van de
volgende symptomen laten zien: geduld verliezen, snel geïrriteerd/gevoelig, boos en haatdragend,
maakt ruzie met volwassenen/figuren met autoriteit, weigert te voldoen aan verzoeken van
volwassenen en volgt geen regels, bewust anderen irriteren, anderen de schuld geven van eigen
fouten of slecht gedrag, en wraakzuchtig of hatelijk zijn.
De symptomen moeten ten minste 6 maanden voorkomen en frequente stemmings- of
gedragsmatige symptomen moeten voorkomen voor een diagnose op ontwikkelingsniveau. Voor
kinderen onder de 5 moet het bijna elke dag voorkomen, voor oudere kinderen minstens 1 keer per
week. Minder frequentie is nodig voor wraakzuchtig of hatelijk gedrag, namelijk minstens 2 keer in 6
maanden. Er is gradatie binnen ODD (mild, gemiddeld en zwaar), wat afhangt van in hoeveel
contexten het gedrag voorkomt. Het bevat dus zowel emotionele als gedragsmatige symptomen.
DSM conduct disorder (CD)
Meer serieuze agressieve en antisociale gedragingen zijn hier te zien. Er moet een herhalend en
volhoudend patroon te zien zijn van gedrag dat de basisrechten van anderen en de leeftijd-
toepasselijke maatschappelijke normen schend. De symptomen worden verdeeld in 4 categorieën:
1. Agressie naar mensen of dieren
2. Vernieling van eigendom, hier wordt onderscheid gemaakt door middel van vuur of niet
3. Bedrieglijkheid of diefstal
4. Serieuze schending van regels
Voor diagnose moeten drie of meer gedragingen te zien zijn in de laatste 12 maanden, met minstens
1 hiervan voor 6 maanden. Er is onderscheid tussen ontstaan voor 10 jaar oud (childhood onset) en
na 10 jaar (adolescent onset). Ook wordt opnieuw onderscheid gemaakt tussen mild, gemiddeld en
, zwaar. DSM is niet toegepast op jonge kinderen, dus het is minder toepasselijk voor voorschoolse
kinderen, terwijl het ook bij hun voorkomt. Ook is het niet zeker of de criteria geschikt zijn voor beide
geslachten, aangezien het vaker bij jongens voorkomt.
Empirisch ontwikkelde syndromen
Er wordt onderscheid gemaakt tussen agressief gedrag en regelbrekend gedrag bij externaliserende
syndromen. Er zou meer erfelijkheid te zien zijn bij agressief gedrag. Beide gedragingen beginnen
tussen de 4-10 jaar te verminderen, agressief gedrag blijft verminderen na 10, maar regelbrekend
gedrag neemt na 10 jaar juist weer toe. De stabiliteit is ook hoger voor agressief gedrag. Anderen
onderscheiden op basis van beginleeftijd: adolescent onset met niet-agressief en rule-breaking
gedrag, en childhood onset met beide gedragingen.
Salient symptom approach: kijkt naar het hoofdsymptoom en maakt bijvoorbeeld onderscheid
tussen overt (confronterend antisociaal gedrag) en covert (verdekt antisociaal gedrag) gedragingen.
Geweld
Dit wordt gezien als extreme vorm van fysieke agressie. Gaat vooral om het aandoen van serieus
letsel aan anderen. Jongeren zijn vaak betrokken bij geweld, als dader en slachtoffer. Wanneer je
betrokken bent bij geweld kan dit de ontwikkeling beïnvloeden door disregulatie van biologische
systemen en arousal en het managen van stress. In beide gevallen is het risico groter op het
ontwikkelen van externaliserend en internaliserend gedrag.
Pesten
Dit gaat om een oneven balans in macht en het bewust en herhaald zorgen voor angst, stress of
kwaad aan iemand die moeite heeft zichzelf te verdedigen. 9-54% van de kinderen is betrokken bij
pesten. Het wordt minder naarmate ze ouder worden. Jongens zijn vaker bij pesten betrokken, als
dader en slachtoffer. Steun van een goede vriend is een beschermende factor tegen pesten. Pesters
komen vaker later in de problemen en slechtoffers hebben vaker een vorm van depressie of voelen
zich eenzaam.
Epidemiologie
ODD zou tussen 1-15% voor komen met een gemiddelde van 3.3%. CD tussen de 2-10% met een
gemiddelde van 4%. De life-time prevalentie van ODD zou 10.2% zijn. Beide komen vaker voor bij
jongens (3-4:1), maar dit zou kunnen komen door een bias in DSM-criteria, waardoor zij sneller de
diagnose krijgen. Contextuele factoren zoals armoede en stress zouden het risico op conduct
stoornissen vergroten.
Comorbiditeit
De meeste kinderen met CD voldoen ook aan de criteria van ODD (96%). ODD begint gemiddeld op 6-
jarige leeftijd, CD op 9-jarige. ODD hoeft niet altijd over te gaan in CD, dit gebeurd in 75% van de
gevallen niet. ADHD gaat veel samen met ODD en CD, het gaat er vaak aan vooraf. Omdat ouders
soms niet weten hoe ze om moeten gaan met ADHD, kan conduct gedrag zich gaan ontwikkelen,
maar ze delen ook genetische componenten. Ook middelenmisbruik komt vaker voor, net als
neurocognitieve gebreken en lage schoolprestaties. Ook problemen in executief functioneren,
internaliserende problemen, angst en depressie komen vaker voor. De link met depressie is groter bij
jongens dan bij meisjes.
Ontwikkelingsloop
Stabiliteit van conduct problemen: over het algemeen blijven de problemen aanhouden, met later
agressief en antisociaal gedrag en psychologische en sociaal-emotionele uitkomsten. Niet alle
kinderen blijven hier last van houden.
Probleem 3 – ODD, CD en functionele somatische symptomen
Leerdoelen:
1. Wat zijn de kenmerken van ODD en CD?
ODD wordt gekenmerkt door een boze en geïrriteerde stemming, argumentatief/defiant
gedrag en wraakzuchtigheid. Ze zijn snel geïrriteerd, boos, maken ruzie met ouders en
leraren, irriteren anderen bewust, geven anderen de schuld van eigen fouten en zijn
haatdragend. CD wordt gekenmerkt door agressie naar mensen of dieren, vernieling van
eigendom, bedrieglijkheid of diefstal, en serieuze schending van regels. Hier zijn meer
agressieve gedragingen bij te zien, waar ze de basisrechten van anderen schenden.
2. Wat zijn functionele somatische symptomen?
Hierbij worden psychologische problemen uitgedrukt door somatische symptomen. Dit kan
door recurrent abdominal pain, hoofdpijn, conversiesymptomen en chronisch
vermoeidheidssyndroom.
3. Wat zijn de oorzaken en theorieën?
Een belangrijke modererende factor bij CD vooral is CU, callous-unemotional kenmerken.
Kinderen met CD en CU hebben meer agressief en haatdragend gedrag dan kinderen met
alleen CD of alleen ODD. Genen spelen een belangrijke rol bij CU. Er zijn verschillende
breingebieden die een rol spelen bij CD en ODD die ook een overlappende rol spelen bij
ADHD. ADHD komt vooral door beperkingen in cool executieve functies, en CD en ODD meer
door hot executieve functies.
Functionele somatische symptomen worden voornamelijk veroorzaakt door
angststoornissen of depressieve symptomen, waar ze tot uiting komen door internaliserende
problemen.
4. Wat zijn de mogelijke behandelingen?
De behandelingsmethode IYPT is getest voor kinderen met ODD en CD, en hier kwamen
positieve effecten uit op verminderd verstorend gedrag en meer pro-sociaal gedrag, dus dit
is een veelbelovende behandeling. Andere goed bewezen behandelingen zijn CGT voor
kinderen, oudertraining, waar nodig het betrekken van de school en systemische
behandelingen waar naar alle gebieden van het leven van het kind gekeken wordt. Ook kan
bij ernstige gedragsproblemen medicatie toegepast worden om de kinderen mogelijk
ontvankelijker te maken voor de behandelingen.
, Wicks-Nelson hoofdstuk 8: Conduct Problems
Externaliserende problemen
Dit zijn problemen die zorgen dat mensen regelmatig in conflict met anderen komen. Er kan
onderscheid gemaakt worden tussen onaandachtig, hyperactief en impulsief aan de ene kant, en
agressief, oppositioneel en meer serieuze problemen aan de andere kant. Diagnose bij de eerste
groep is ADHD, en bij de tweede groep hoort conduct disorder of disruptive behavior disorder. De
term delinquentie is de legale term voor jongeren met conduct of antisociale problemen en die een
misdaad plegen. Kinderen die niet luisteren en agressief gedrag vertonen komen vrij vaak voor, maar
soms worden extreme en volhoudende vormen van dit gedrag gezien. ODD en CD vallen beide onder
de DSM categorie disruptive, impulse-control and conduct disorders.
Intermittent explosive disorder
Een stoornis waar regelmatig terugkerende gedragsmatige uitbarstingen te zien zijn bij het kind,
zowel verbaal als fysiek. Het kind heeft problemen met het inhiberen van agressief gedrag. De
uitbarstingen zijn vaak snel en de respons is niet in verhouding met de situatie. De diagnose is niet
bedoeld voor kinderen onder de 6, omdat daar regelmatig ‘temper tantrums’ kunnen voorkomen.
Antisociale persoonlijkheidsstoornis (APD)
Hier is een volhoudend patroon van agressief en antisociaal gedrag te zien na een leeftijd van 18. Dit
gaat om het schenden van de rechten van anderen, vaak gepaard met meerdere illegale en
agressieve gedragingen. Het patroon moet aanwezig zijn sinds 15 jaar oud en aan de criteria van CD
voldoen al voor de leeftijd van 15.
DSM oppositional defiant disorder (ODD)
Een patroon van symptomen die ODD categoriseert in 3 clusters: boze/geïrriteerde stemming,
argumentatief/defiant gedrag en wraakzuchtigheid. Voor diagnose moet het kind regelmatig 4 van de
volgende symptomen laten zien: geduld verliezen, snel geïrriteerd/gevoelig, boos en haatdragend,
maakt ruzie met volwassenen/figuren met autoriteit, weigert te voldoen aan verzoeken van
volwassenen en volgt geen regels, bewust anderen irriteren, anderen de schuld geven van eigen
fouten of slecht gedrag, en wraakzuchtig of hatelijk zijn.
De symptomen moeten ten minste 6 maanden voorkomen en frequente stemmings- of
gedragsmatige symptomen moeten voorkomen voor een diagnose op ontwikkelingsniveau. Voor
kinderen onder de 5 moet het bijna elke dag voorkomen, voor oudere kinderen minstens 1 keer per
week. Minder frequentie is nodig voor wraakzuchtig of hatelijk gedrag, namelijk minstens 2 keer in 6
maanden. Er is gradatie binnen ODD (mild, gemiddeld en zwaar), wat afhangt van in hoeveel
contexten het gedrag voorkomt. Het bevat dus zowel emotionele als gedragsmatige symptomen.
DSM conduct disorder (CD)
Meer serieuze agressieve en antisociale gedragingen zijn hier te zien. Er moet een herhalend en
volhoudend patroon te zien zijn van gedrag dat de basisrechten van anderen en de leeftijd-
toepasselijke maatschappelijke normen schend. De symptomen worden verdeeld in 4 categorieën:
1. Agressie naar mensen of dieren
2. Vernieling van eigendom, hier wordt onderscheid gemaakt door middel van vuur of niet
3. Bedrieglijkheid of diefstal
4. Serieuze schending van regels
Voor diagnose moeten drie of meer gedragingen te zien zijn in de laatste 12 maanden, met minstens
1 hiervan voor 6 maanden. Er is onderscheid tussen ontstaan voor 10 jaar oud (childhood onset) en
na 10 jaar (adolescent onset). Ook wordt opnieuw onderscheid gemaakt tussen mild, gemiddeld en
, zwaar. DSM is niet toegepast op jonge kinderen, dus het is minder toepasselijk voor voorschoolse
kinderen, terwijl het ook bij hun voorkomt. Ook is het niet zeker of de criteria geschikt zijn voor beide
geslachten, aangezien het vaker bij jongens voorkomt.
Empirisch ontwikkelde syndromen
Er wordt onderscheid gemaakt tussen agressief gedrag en regelbrekend gedrag bij externaliserende
syndromen. Er zou meer erfelijkheid te zien zijn bij agressief gedrag. Beide gedragingen beginnen
tussen de 4-10 jaar te verminderen, agressief gedrag blijft verminderen na 10, maar regelbrekend
gedrag neemt na 10 jaar juist weer toe. De stabiliteit is ook hoger voor agressief gedrag. Anderen
onderscheiden op basis van beginleeftijd: adolescent onset met niet-agressief en rule-breaking
gedrag, en childhood onset met beide gedragingen.
Salient symptom approach: kijkt naar het hoofdsymptoom en maakt bijvoorbeeld onderscheid
tussen overt (confronterend antisociaal gedrag) en covert (verdekt antisociaal gedrag) gedragingen.
Geweld
Dit wordt gezien als extreme vorm van fysieke agressie. Gaat vooral om het aandoen van serieus
letsel aan anderen. Jongeren zijn vaak betrokken bij geweld, als dader en slachtoffer. Wanneer je
betrokken bent bij geweld kan dit de ontwikkeling beïnvloeden door disregulatie van biologische
systemen en arousal en het managen van stress. In beide gevallen is het risico groter op het
ontwikkelen van externaliserend en internaliserend gedrag.
Pesten
Dit gaat om een oneven balans in macht en het bewust en herhaald zorgen voor angst, stress of
kwaad aan iemand die moeite heeft zichzelf te verdedigen. 9-54% van de kinderen is betrokken bij
pesten. Het wordt minder naarmate ze ouder worden. Jongens zijn vaker bij pesten betrokken, als
dader en slachtoffer. Steun van een goede vriend is een beschermende factor tegen pesten. Pesters
komen vaker later in de problemen en slechtoffers hebben vaker een vorm van depressie of voelen
zich eenzaam.
Epidemiologie
ODD zou tussen 1-15% voor komen met een gemiddelde van 3.3%. CD tussen de 2-10% met een
gemiddelde van 4%. De life-time prevalentie van ODD zou 10.2% zijn. Beide komen vaker voor bij
jongens (3-4:1), maar dit zou kunnen komen door een bias in DSM-criteria, waardoor zij sneller de
diagnose krijgen. Contextuele factoren zoals armoede en stress zouden het risico op conduct
stoornissen vergroten.
Comorbiditeit
De meeste kinderen met CD voldoen ook aan de criteria van ODD (96%). ODD begint gemiddeld op 6-
jarige leeftijd, CD op 9-jarige. ODD hoeft niet altijd over te gaan in CD, dit gebeurd in 75% van de
gevallen niet. ADHD gaat veel samen met ODD en CD, het gaat er vaak aan vooraf. Omdat ouders
soms niet weten hoe ze om moeten gaan met ADHD, kan conduct gedrag zich gaan ontwikkelen,
maar ze delen ook genetische componenten. Ook middelenmisbruik komt vaker voor, net als
neurocognitieve gebreken en lage schoolprestaties. Ook problemen in executief functioneren,
internaliserende problemen, angst en depressie komen vaker voor. De link met depressie is groter bij
jongens dan bij meisjes.
Ontwikkelingsloop
Stabiliteit van conduct problemen: over het algemeen blijven de problemen aanhouden, met later
agressief en antisociaal gedrag en psychologische en sociaal-emotionele uitkomsten. Niet alle
kinderen blijven hier last van houden.
