Week 1
Vraag 1: Welke verschillen en overeenkomsten bestaan er tussen recht en moraal?
● Overeenkomst: het recht houdt soms, net zoals moraal, rekening met motieven. Er
zijn centrale normen. Bij moraal is het afhankelijk van de goede wil in plaats van
externe dwang. Het is allebei bedoeld om te normeren.
● Verschil: het recht is voor iedereen kenbaar, het moraal verschilt per groep of
persoon. Het recht staat vast in rechtsbronnen en morele regels staan bijvoorbeeld
in een religieuze bron, maar het hoeft niet te zijn vastgelegd. Er kan een bepaalde
morele overtuiging zijn binnen een groep. Bij het moraal gaat het over een motief,
dus innerlijke afwegingen en bij het recht gaat het om het uitwendige gedrag.
➢ Moraal bekijk je de handeling naar de wenselijkheid van goed en kwaad. Is
de handeling van de mens goed of slecht?
➢ Moraal is een geheel van normen (overtuigingen/opvattingen) die in een
bepaalde groep gelden, bijvoorbeeld bepaalde normen/overtuigingen binnen
een geloofsgemeenschap of de havermelk elite. Persoonlijke moraal kan
ook.
➢ Wat is zowel een regel van de moraal als van het recht? Discriminatieverbod
of geen moord plegen.
➢ Wat is een rechtsregel, maar geen morele regel? Procedurele regels,
verkeersregels, regels omtrent bevoegdheid van de rechter.
➢ Wat is een morele regel die geen rechtsregel is? Geen alcohol, voorrang
geven aan mensen die het OV uit komen of opstaan voor ouderen, geen
overspel plegen.
➢ Moraal en ethiek is hetzelfde in het boek.
Vraag 2: Leg uit wat onder brede en smalle rechtsmoraal wordt verstaan.
● Smalle rechtsmoraal is alleen het noodzakelijke dat wordt opgelegd om vreedzaam
te kunnen samenleven. Voorbeeld is het Wetboek van Strafrecht.
● Brede rechtsmoraal is als het gehele menselijke leven wordt beïnvloed. De regels
van de overheid grijpen diep in op je leven. Voorbeeld is 1-kind politiek in China of
lengte van het haar van de vrouwen in Noord-Korea of het verbod om een
bepaalde religie aan te hangen als mens zijnde. Het is niet nodig om vreedzaam
samen te leven en het grijpt diep in in het menselijke leven (!!! → toetssteen).
● Wat is een rechtsmoraal? Een geheel van normen/overtuigingen (moraal) dat is
vastgelegd in een rechtssysteem of een staat.
Vraag 3: Leg aan de hand van voorbeelden uit wat wordt verstaan onder
perfectionistisch, paternalisme en moralisme. p. 46 en 47.
● Perfectionistisch: De mensen voorschrijven zich volledig te richten naar een ideaal
van volmaaktheid (perfect). Een soort eindpunt waarnaar we allemaal toe moeten
leven.
➔ Vb. het maken van een samenvatting, wat leidt tot een voldoende, wat leidt
tot een diploma, wat leidt tot een goede/droombaan. Dat is ideaal. Het idee
van hoe dingen moeten zijn.
● Paternalisme (van het woord ´pater´ ofwel ´vader´): De overheid ofwel liberale
rechtsorde mag een individu ook voor diens eigen bestwil tot bepaald gedrag
dwingen (tegen iemands zin in).
➔ Vb. Het dwingen tot kiezen voor een bepaalde gezondheidszorg.
, ● Moralisme: De overheid mag een bepaalde levenswijze afdwingen, omdat de
overheid die moreel goed acht.
➔ Vb. De overheid mag afdwingen dat er een minimumloon is.
Vraag 4: Verschil tussen negatieve-, positieve- en wezensvrijheid: p. 52 e.v.
● Negatieve vrijheid is de vrijheid van de storende aanwezigheid van iets. Je bent vrij
van een uitwendige (positieve) belemmering, je wilt dat er iets niet is. Vb. klassieke
grondrechten (vrijheid van meningsuiting en religie). Overheid moet een stapje
terugnemen. Externe belemmering!
● Positieve vrijheid is de vrijheid van de storende afwezigheid van iets. Je voelt je
belemmert, omdat er iets niet is. Vb. recht op gezondheidszorg of recht op
onderwijs. Overheid moet iets doen. Externe belemmering!
● Wezensvrijheid is de vrijheid (van interne belemmeringen) om een levenshouding te
ontwikkelen, waarin de mens de volle ontplooiing van zijn ´ware´ menselijkheid
vindt. Hierdoor word je wezensvrij. Een innerlijke belemmering kan je onthouden van
de ontplooiing van jezelf. Vb. verslavingen, verlangens. Interne belemmering!
● Burgerlijke vrijheid is de vrijheid van de burger binnen een staat en die verkrijg je
door als burger in een staat te leven. Burgerlijke vrijheid bestaat uit negatieve
vrijheid, positieve vrijheid en wezensvrijheid. Natuurlijke vrijheid krijg je als individu,
doordat je wordt geboren. Niet nodig.
Vraag 5: De vraag: ´Wanneer kunnen wij spreken van geldend recht?́ wordt door de
natuurrechtsaanhanger en de rechtspositivist fundamenteel verschillend beantwoord.
Geef dit verschil weer.
● Beide vinden de totstandkoming van de wet van belang. Het moet op de (formele)
juiste manier tot stand zijn gekomen.
● De natuurrechtsaanhanger vindt dat het begrip recht in verband staat met moraal,
en dan vooral de rechtvaardigheid. Het verband is er van nature, waardoor men
vanuit het rechtsbegrip het positieve recht kan bekritiseren. De inhoud van
rechtvaardigheid kan verschillen per persoon, filosoof.
1. Formeel juist tot stand komen;
2. Moreel juist, dus rechtvaardig.
● Een rechtspositivist vindt de inhoud niet relevant, zolang het maar op de juiste
manier tot stand is gekomen. Het verband tussen recht en moraal is niet van nature
ontstaan, toevallig, omdat recht alleen datgene is wat door het bevoegde
overheidsorgaan wordt gemaakt als wet en effectief wordt gehandhaafd. Het recht
moet worden gevolgd wegens de rechtszekerheid.
1. Formeel juist tot stand komen;
, Vraag 6: Wat is het verschil tussen normatief en beschrijvend rechtspositivisme?
● Normatief rechtspositivisme is als een rechtsnorm geldt, moet men hem
gehoorzamen, ongeacht zijn morele kwaliteit. Orde is erg belangrijk, ongeacht de
rechtvaardigheid. Volgens deze stroming is rechtszekerheid zo belangrijk, dat je ook
aan onrechtvaardig recht moet gehoorzamen.
● Beschrijvend rechtspositivisme is als een rechtsnorm geldt, betekent die gelding
nog niet automatisch een gehoorzaamheidsplicht; of een juridische plicht. Het gaat
niet om de juridische plicht, maar om een buitenrechtelijke morele kritiek. Juristen
mogen het recht alleen beschrijven.
Vraag 7: Welke ´rechtswaarden´ bespreekt de Radbruch in fragment 1.1? Geef ook aan
hoe hij de waarden omschrijft.
I. Rechtvaardigheid raakt met zichzelf in conflict op het moment dat er een wet wordt
aangenomen die inhoudelijk heel onrechtvaardig is. Je wil rechtszekerheid, maar op
het moment dat de wet heel onrechtvaardig is, wil je er vanaf kunnen stappen. Je
creëert een intern conflict. De kern van rechtvaardigheid is gelijkheid. Als de
gelijkheid bij het opstellen van de wet niet wordt nageleefd, bijvoorbeeld groepen
mensen worden achtergesteld, dan komt de rechtvaardigheid in het geding en is het
recht geen recht meer.
II. Rechtszekerheid is dat het recht zeker is. Het wordt vandaag niet anders uitgelegd
en toegepast dan morgen. De rechtszekerheid vloeit voort uit de rechtvaardigheid.
III. Doelmatigheid is datgene wat voor het volk nuttig is en het algemeen welzijn. Het is
niet de kernwaarde, minst belangrijk.
Vraag 8a: Welke waarde is volgens Radbruch het belangrijkst?
● Rechtvaardigheid staat bij Radbruch op de eerste plaats.
Vraag 8b: Is Radbruch's positie natuurrechtelijk, rechtspositivistisch, beide of geen
van beide?
● Enerzijds is Radbruch normatief rechtspositivistisch, omdat hij stelt dat het conflict
tussen de rechtvaardigheid en de rechtszekerheid op een bepaalde manier kan
worden opgelost. Orde is belangrijk, ongeacht de inhoudelijke onrechtvaardigheid.
Deze opvatting is normatief rechtspositivistisch. Anderzijds is de tenzij-regel die hij
daaraan koppelt weer natuurrechtelijk. Als iets dermate ondragelijk wordt, dat de
rechtvaardigheid voor het onjuiste recht moet wijken, is natuurrechtelijk. Bij de
natuurrechtsleer gaat het erom dat het op de juiste manier tot stand is gekomen en
dat de wet in overeenstemming is met de morele waarden en de rechtvaardigheid.
Ook stelt Radbruch dat de rechtvaardigheid bij extreme onrechtvaardigheid en
niet-doelmatigheid voorrang heeft op de rechtszekerheid. Deze opvatting is dan weer
gematigd natuurrechtelijk.
● Concluderend was Radbruch voor de tweede wereldoorlog normatief
rechtspositivistisch en na de tweede wereldoorlog was hij een
natuurrechtsaanhanger.
Vraag 1: Welke verschillen en overeenkomsten bestaan er tussen recht en moraal?
● Overeenkomst: het recht houdt soms, net zoals moraal, rekening met motieven. Er
zijn centrale normen. Bij moraal is het afhankelijk van de goede wil in plaats van
externe dwang. Het is allebei bedoeld om te normeren.
● Verschil: het recht is voor iedereen kenbaar, het moraal verschilt per groep of
persoon. Het recht staat vast in rechtsbronnen en morele regels staan bijvoorbeeld
in een religieuze bron, maar het hoeft niet te zijn vastgelegd. Er kan een bepaalde
morele overtuiging zijn binnen een groep. Bij het moraal gaat het over een motief,
dus innerlijke afwegingen en bij het recht gaat het om het uitwendige gedrag.
➢ Moraal bekijk je de handeling naar de wenselijkheid van goed en kwaad. Is
de handeling van de mens goed of slecht?
➢ Moraal is een geheel van normen (overtuigingen/opvattingen) die in een
bepaalde groep gelden, bijvoorbeeld bepaalde normen/overtuigingen binnen
een geloofsgemeenschap of de havermelk elite. Persoonlijke moraal kan
ook.
➢ Wat is zowel een regel van de moraal als van het recht? Discriminatieverbod
of geen moord plegen.
➢ Wat is een rechtsregel, maar geen morele regel? Procedurele regels,
verkeersregels, regels omtrent bevoegdheid van de rechter.
➢ Wat is een morele regel die geen rechtsregel is? Geen alcohol, voorrang
geven aan mensen die het OV uit komen of opstaan voor ouderen, geen
overspel plegen.
➢ Moraal en ethiek is hetzelfde in het boek.
Vraag 2: Leg uit wat onder brede en smalle rechtsmoraal wordt verstaan.
● Smalle rechtsmoraal is alleen het noodzakelijke dat wordt opgelegd om vreedzaam
te kunnen samenleven. Voorbeeld is het Wetboek van Strafrecht.
● Brede rechtsmoraal is als het gehele menselijke leven wordt beïnvloed. De regels
van de overheid grijpen diep in op je leven. Voorbeeld is 1-kind politiek in China of
lengte van het haar van de vrouwen in Noord-Korea of het verbod om een
bepaalde religie aan te hangen als mens zijnde. Het is niet nodig om vreedzaam
samen te leven en het grijpt diep in in het menselijke leven (!!! → toetssteen).
● Wat is een rechtsmoraal? Een geheel van normen/overtuigingen (moraal) dat is
vastgelegd in een rechtssysteem of een staat.
Vraag 3: Leg aan de hand van voorbeelden uit wat wordt verstaan onder
perfectionistisch, paternalisme en moralisme. p. 46 en 47.
● Perfectionistisch: De mensen voorschrijven zich volledig te richten naar een ideaal
van volmaaktheid (perfect). Een soort eindpunt waarnaar we allemaal toe moeten
leven.
➔ Vb. het maken van een samenvatting, wat leidt tot een voldoende, wat leidt
tot een diploma, wat leidt tot een goede/droombaan. Dat is ideaal. Het idee
van hoe dingen moeten zijn.
● Paternalisme (van het woord ´pater´ ofwel ´vader´): De overheid ofwel liberale
rechtsorde mag een individu ook voor diens eigen bestwil tot bepaald gedrag
dwingen (tegen iemands zin in).
➔ Vb. Het dwingen tot kiezen voor een bepaalde gezondheidszorg.
, ● Moralisme: De overheid mag een bepaalde levenswijze afdwingen, omdat de
overheid die moreel goed acht.
➔ Vb. De overheid mag afdwingen dat er een minimumloon is.
Vraag 4: Verschil tussen negatieve-, positieve- en wezensvrijheid: p. 52 e.v.
● Negatieve vrijheid is de vrijheid van de storende aanwezigheid van iets. Je bent vrij
van een uitwendige (positieve) belemmering, je wilt dat er iets niet is. Vb. klassieke
grondrechten (vrijheid van meningsuiting en religie). Overheid moet een stapje
terugnemen. Externe belemmering!
● Positieve vrijheid is de vrijheid van de storende afwezigheid van iets. Je voelt je
belemmert, omdat er iets niet is. Vb. recht op gezondheidszorg of recht op
onderwijs. Overheid moet iets doen. Externe belemmering!
● Wezensvrijheid is de vrijheid (van interne belemmeringen) om een levenshouding te
ontwikkelen, waarin de mens de volle ontplooiing van zijn ´ware´ menselijkheid
vindt. Hierdoor word je wezensvrij. Een innerlijke belemmering kan je onthouden van
de ontplooiing van jezelf. Vb. verslavingen, verlangens. Interne belemmering!
● Burgerlijke vrijheid is de vrijheid van de burger binnen een staat en die verkrijg je
door als burger in een staat te leven. Burgerlijke vrijheid bestaat uit negatieve
vrijheid, positieve vrijheid en wezensvrijheid. Natuurlijke vrijheid krijg je als individu,
doordat je wordt geboren. Niet nodig.
Vraag 5: De vraag: ´Wanneer kunnen wij spreken van geldend recht?́ wordt door de
natuurrechtsaanhanger en de rechtspositivist fundamenteel verschillend beantwoord.
Geef dit verschil weer.
● Beide vinden de totstandkoming van de wet van belang. Het moet op de (formele)
juiste manier tot stand zijn gekomen.
● De natuurrechtsaanhanger vindt dat het begrip recht in verband staat met moraal,
en dan vooral de rechtvaardigheid. Het verband is er van nature, waardoor men
vanuit het rechtsbegrip het positieve recht kan bekritiseren. De inhoud van
rechtvaardigheid kan verschillen per persoon, filosoof.
1. Formeel juist tot stand komen;
2. Moreel juist, dus rechtvaardig.
● Een rechtspositivist vindt de inhoud niet relevant, zolang het maar op de juiste
manier tot stand is gekomen. Het verband tussen recht en moraal is niet van nature
ontstaan, toevallig, omdat recht alleen datgene is wat door het bevoegde
overheidsorgaan wordt gemaakt als wet en effectief wordt gehandhaafd. Het recht
moet worden gevolgd wegens de rechtszekerheid.
1. Formeel juist tot stand komen;
, Vraag 6: Wat is het verschil tussen normatief en beschrijvend rechtspositivisme?
● Normatief rechtspositivisme is als een rechtsnorm geldt, moet men hem
gehoorzamen, ongeacht zijn morele kwaliteit. Orde is erg belangrijk, ongeacht de
rechtvaardigheid. Volgens deze stroming is rechtszekerheid zo belangrijk, dat je ook
aan onrechtvaardig recht moet gehoorzamen.
● Beschrijvend rechtspositivisme is als een rechtsnorm geldt, betekent die gelding
nog niet automatisch een gehoorzaamheidsplicht; of een juridische plicht. Het gaat
niet om de juridische plicht, maar om een buitenrechtelijke morele kritiek. Juristen
mogen het recht alleen beschrijven.
Vraag 7: Welke ´rechtswaarden´ bespreekt de Radbruch in fragment 1.1? Geef ook aan
hoe hij de waarden omschrijft.
I. Rechtvaardigheid raakt met zichzelf in conflict op het moment dat er een wet wordt
aangenomen die inhoudelijk heel onrechtvaardig is. Je wil rechtszekerheid, maar op
het moment dat de wet heel onrechtvaardig is, wil je er vanaf kunnen stappen. Je
creëert een intern conflict. De kern van rechtvaardigheid is gelijkheid. Als de
gelijkheid bij het opstellen van de wet niet wordt nageleefd, bijvoorbeeld groepen
mensen worden achtergesteld, dan komt de rechtvaardigheid in het geding en is het
recht geen recht meer.
II. Rechtszekerheid is dat het recht zeker is. Het wordt vandaag niet anders uitgelegd
en toegepast dan morgen. De rechtszekerheid vloeit voort uit de rechtvaardigheid.
III. Doelmatigheid is datgene wat voor het volk nuttig is en het algemeen welzijn. Het is
niet de kernwaarde, minst belangrijk.
Vraag 8a: Welke waarde is volgens Radbruch het belangrijkst?
● Rechtvaardigheid staat bij Radbruch op de eerste plaats.
Vraag 8b: Is Radbruch's positie natuurrechtelijk, rechtspositivistisch, beide of geen
van beide?
● Enerzijds is Radbruch normatief rechtspositivistisch, omdat hij stelt dat het conflict
tussen de rechtvaardigheid en de rechtszekerheid op een bepaalde manier kan
worden opgelost. Orde is belangrijk, ongeacht de inhoudelijke onrechtvaardigheid.
Deze opvatting is normatief rechtspositivistisch. Anderzijds is de tenzij-regel die hij
daaraan koppelt weer natuurrechtelijk. Als iets dermate ondragelijk wordt, dat de
rechtvaardigheid voor het onjuiste recht moet wijken, is natuurrechtelijk. Bij de
natuurrechtsleer gaat het erom dat het op de juiste manier tot stand is gekomen en
dat de wet in overeenstemming is met de morele waarden en de rechtvaardigheid.
Ook stelt Radbruch dat de rechtvaardigheid bij extreme onrechtvaardigheid en
niet-doelmatigheid voorrang heeft op de rechtszekerheid. Deze opvatting is dan weer
gematigd natuurrechtelijk.
● Concluderend was Radbruch voor de tweede wereldoorlog normatief
rechtspositivistisch en na de tweede wereldoorlog was hij een
natuurrechtsaanhanger.
