Week 1
Opzoek- en opfrisvragen
1. Op p. 14 van het Handboek betogen de auteurs dat de Nederlandse Grondwet
niet alleen formeel, maar ook materieel rigide (streng) is. Leg dit uit.
➔ Op materieel vlak kan de rechter de betekenis van de Grondwet anders
uitleggen. Op formeel vlak kan de tekst van de Grondwet moeilijk worden
gewijzigd.
2. Aan welke uitgangspunten van de democratische rechtsstaat geeft artikel 15
lid 1 Gw uitdrukking?
➔ Aan het uitgangspunt ´vrijheid´. Hieruit blijkt dat niemand in Nederland
zomaar van zijn of haar vrijheid kan worden beroofd, tenzij in de gevallen bij
wet voorzien.
3. Wanneer is volgens de auteurs sprake van een ongeschreven, staatsrechtelijke
regel? Noem twee regels.
➔ Het is een beginsel van gewoonten en beginsel die rechtens bindend is. Het
is niet bewust tot stand gebracht en niet uitgevaardigd door een expliciet
daartoe bevoegd orgaan. Een voorbeeld is de vertrouwensregel: de
verplichting van het Kabinet om vertrouwen te hebben in de Tweede Kamer
en het homogeniteitsregel op grond waarvan ministers naar buiten een
eenheid dienen te vormen en aan ingenomen regeringsstandpunten zijn
gebonden.
4. Geef in een schema weer hoe het Koninkrijk der Nederlanden eruitziet. Uit welk
artikel in het Statuut volgt deze structuur.
➔ Artikel 1 Statuut: Het Koninkrijk bestaat uit Nederland, Aruba, Curaçao en
Sint-Maarten.
➔ Artikel 2 lid 1 Statuut: De Koning is onschendbaar, de ministers zijn voor hem
verantwoordelijk.
➔ Artikel 2 lid 2 Statuut: De Koning wordt op Aruba, Curaçao en Sint-Maarten
vertegenwoordigd door de gouverneur.
********************************************************************************************************
Vraag 1a: Vanaf 2022 opent de Nederlandse Grondwet een algemene bepaling, waarin
staat dat de grondrechten en de democratische rechtsstaat waarborgt. Uit welke
elementen bestaat volgens de regering de ´democratische rechtsstaat ́?
I. Legaliteitsbeginsel Al het overheidsoptreden moet zijn gebaseerd op een wet en
ze moeten binnen de grenzen van de wettelijke bepaling blijven (artikel 15 jo. 16
Gw →Strafrechtelijke legaliteitsbeginsel). Belangrijk voor de rechtszekerheid, omdat
onze wetten in formele zin tot stand zijn gekomen door de regering en de
Staten-Generaal samen. Dit is de democratische legitimatie ex artikel 81 Gw jo. 3.2
Memorie van Toelichting;
II. Scheiding der machten (Trias Politica); Belangrijk om willekeur te voorkomen ex
3.2 Memorie van Toelichting;
III. Onafhankelijke rechter Onafhankelijk van de andere twee staatsmachten ex 3.2
Memorie van Toelichting;
IV. Bescherming van fundamentele grondrechten; 3.2 Memorie van Toelichting;
V. Democratie Is het überhaupt mogelijk om een rechtsstaat te hebben zonder
democratie? Dat wordt lastig, omdat deze twee, volgens de westerse landen, zijn
verbonden met elkaar. De invloed op het (volks)bestuur.
, Er is een rigide grondwet De twee lezingen die nodig zijn voordat de Grondwet
kan worden gewijzigd. Een lezing voor de kabinetswijziging en een lezing erna (3.2
Memorie van Toelichting).
Vraag 1b: Voldeed Nederland voordat de algemene bepaling in werking trad aan de
democratisch-rechtstatelijke eisen die de regering noemde? Zo nee, waarom niet? Zo
ja, waarom is de bepaling dan voorgesteld?
● Algemene bepaling Grondwet: De Grondwet waarborgt de grondrechten en de
democratische rechtsstaat.
➔ Ja, Nederland voldeed aan de democratisch-rechtsstatelijke eisen voordat de
algemene bepaling in werking trad. Het is toegevoegd, omdat de beginselen
niet alleen een abstract zijn die is vastgelegd in de Grondwet, maar het zijn
kernbeginselen die moeten worden vastgelegd.
Vraag 1c: Hoe verhoudt de algemene bepaling zich tot de overige bepalingen van de
Grondwet?
● Het geeft een lijn voor alle andere bepalingen in de Grondwet. De andere
moeten worden gelezen in het licht van ´we zijn een democratische rechtsstaat en
we hebben grondrechten´ (4.1 Memorie van Toelichting).
Vraag 1d: Nederland kent een aantal toetsingsverboden voor de rechter. Een rechter
mag wetten niet toetsen aan de Grondwet, noch aan het Statuut en rechtsbeginselen
ex artikel 120 Gw en Harmonisatiewet-arrest. Een rechter mag evenmin nationale
bepalingen toetsen aan niet ieder verbindende verdragsbepalingen ex artikel 94 Gw.
Welke elementen van de democratische rechtsstaat herkent u hierin?
● Achter de wetten in formele zin zit de democratie. Er mag vanuit worden gegaan dat
deze wetten op de juiste manier tot stand zijn gekomen, omdat deze de
democratische route hebben afgelegd. De wetgever heeft als het goed is namelijk al
gekeken of alles goed is en of de burger goed wordt beschermd. Hierin herken je de
scheiding der machten: de rechter mag niet op de stoel van de wetgever gaan
zitten. De rechter mag eventueel wel toetsen aan verdragen zoals het EVRM.
Vraag 1e: Zoek de preambule van de Staatsregeling van Sint-Maarten op. Wat valt op
als je die met de algemene bepaling van de Grondwet vergelijkt?
● In de Grondwet staat dat ze de grondrechten en de democratische rechtsstaat
waarborgt. In de preambule van de Staatsregeling staat dat het volk bevestigt dat de
leidende beginselen van God erkennen als de kern van onze waarden, bezield door
de uitoefening van ons universele recht op zelfbeschikking.
● Behoud van natuur en milieu, alle beginselen worden opgesomd, recht op
zelfbeschikking en een open en aanspreekbare overheid is een opvallend verschil.
Uitdeelvraag
Artikel I en IX: Unie van Utrecht 1579
Artikel 52 en 62: Grondwet Koninkrijk der Nederlanden 1814
Artikel I, III en V: Staatsregeling voor het Bataafsche Volk 1798
Artikel 42: Statuut voor het Koninkrijk 1954
,Vraag 2a: Het ontstaan van de Republiek der Verenigde Nederlanden kan zowel in
1579 als in 1581 worden gesitueerd. Waarom kunnen beide jaartallen als beginpunt
gelden?
● In 1579 is de Unie van Utrecht opgericht. Een bondgenootschap tegen de Spaanse
overheersers. De provinciën kwamen samen in deze Unie om zich te weren tegen de
Spaanse overheersers, een soort van oorlog. De Noordelijke Gewesten gingen zich
met de Unie van Utrecht samenvoegen als een confederatie. Ze besloten om samen
een aantal dingen te besluiten. Ze kwamen bij elkaar op een bepaald gebied om
belastingen te heffen. In 1581 werd de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden
daadwerkelijk gevormd, doordat de landsheer werd afgezworen en het Plakkaat
van Verlatinghe werd getekend.
● Vrede van Munster 1648 kan ook als ijkpunt worden gezien.
Vraag 2b: De Staten-Generaal vormde het belangrijkste orgaan van de Republiek der
Verenigde Nederlanden (1579-1795). Wat kenmerkte de besluitvorming van dit
orgaan?
● De Staten-Generaal bestond uit afgevaardigden van alle zeven provincies en nam
besluiten over zaken die de hele Republiek aangingen. Ze hadden mandaat, wat
betekende dat zij mochten onderhandelen over bepaalde zaken. Als het buiten dit
mandaat viel, dan moesten ze ruggespraak houden. Dit betekent dat ze weer
opnieuw moeten overleggen. Hierdoor was de besluitvorming traag en lastig.
Ook moesten ze unaniem zijn over de besluiten. Als één iemand niet meedeed, dan
ging het al niet door. Belangrijke beslissingen zoals oorlog, sluiten van vrede en
bondgenootschappen.
Vraag 3a: Nederland is tweemaal een republiek geweest: de Republiek der Verenigde
Nederlanden en de Bataafse Republiek. Was de staat in beide gevallen op dezelfde
wijze georganiseerd?
● Nee, bij de Republiek der zeven Verenigde Nederlanden waren de zeven
gewesten autonoom en was er sprake van confederatie. De bovenklasse had het
voornamelijk voor het zeggen. De Staten-Generaal was de voornaamste
overheidsinstantie. Slechts het buitenlandse beleid en defensie besloten de
gewesten zelf over.
➔ Provincies hadden zelf nog macht;
➔ Aristocratie had de macht en niet de centrale overheid.
● Bij de Bataafse Republiek werd dit veranderd en was er geen sprake meer van
autonomie van de zeven gewesten, maar er was sprake van (eenheidsstaat) een
centrale overheid. De Republiek werd vanaf dat moment ondeelbaar: er werd ingezet
op centralisme. Ook werd door de Franse Revolutie de scheiding der machten
ingevoerd.
, Vraag 3b: De Staatsregeling voor het Bataafsche Volk 1798 was een product van haar
tijd. De ideeën van de Verlichting en de Franse Revolutie werken er duidelijk in door.
Noem de drie belangrijkste principes waaruit dat blijkt.
I. Volkssoevereiniteit Het volk stond centraal en is de hoogste macht. Dit kwam
voort uit de revolutie waar het volk de macht greep.
II. Grondrechten Stemrecht, gelijkheid en deze grondrechten lijkt op de
verlichtingsideeën.
III. Scheiding der machten Wetgevende macht (alleen het volk), uitvoerende macht
(centraal bestuur) en onafhankelijke rechter.
Vraag 4: In de Grondwet van 1814 werd een aantal bepalingen opgenomen om de
breuk met het verleden - met name de tijd van de Republiek der 7 Verenigde
Nederlanden - te markeren. Welke zijn dat? Waarom vormen zij een breuk met de
republikeinse tijd?
● Artikel 50 Gw: de Staten-Generaal vertegenwoordigt het gehele Nederlandse volk,
maar destijds was dit niet zo. De gewesten hadden hun eigen macht en gezag.
Iedereen was tijdens de vergadering van de Staten-Generaal alleen maar aan het
kijken naar het beste voor de mensen van hun gewesten en niet voor alle mensen
die destijds in Nederland woonden.
● Artikel 67 lid 3 Gw: de leden van de Eerste en de Tweede Kamer (Staten-Generaal)
stemmen zonder last, dus dat betekent dat eenieder mag stemmen hoe hij of zij wil.
Echter, in de praktijk moet je wel mee met de fractie. In de Republiek kwamen de
onderhandelaars met last, dus zij mochten onderhandelen over een bepaald
onderwerp en daarna stopte het. Je hoefde niet telkens terug naar je achterban. In
1983 tijdens de herziening is ´ruggespraak´ uit het artikel verwijderd, omdat het
anders lijkt alsof je geen overleg mag voeren en alles zelf moet bedenken.
➔ Er kwam een monarchie en een eenheidsstaat met een centrale overheid.
Vraag 5a: Wanneer is het Statuut vastgesteld? Welke staatkundige ontwikkelingen
hebben zich voorgedaan in de periode tussen de vaststelling van het Statuut en
10-10-10? En hoe ziet de staatkundige organisatie binnen het Koninkrijk er sindsdien
uit?
● Het Statuut is vastgesteld op 15 december 1954. In 1975 werd Suriname
onafhankelijk. In 1986 stapte Aruba uit het Koninkrijk, een zelfstandig land geworden.
In 2010 was de ontmanteling van de Nederlandse Antillen. Curaçao en Sint-Maarten
kregen een vergelijkbare status als Aruba, waardoor ze autonome landen werden.
De BES-eilanden (Bonaire, Sint-Eustatius en Saba) sloten zich aan bij
Nederland als openbare lichamen of bijzondere gemeenten zoals artikel 132a
Gw.
Opzoek- en opfrisvragen
1. Op p. 14 van het Handboek betogen de auteurs dat de Nederlandse Grondwet
niet alleen formeel, maar ook materieel rigide (streng) is. Leg dit uit.
➔ Op materieel vlak kan de rechter de betekenis van de Grondwet anders
uitleggen. Op formeel vlak kan de tekst van de Grondwet moeilijk worden
gewijzigd.
2. Aan welke uitgangspunten van de democratische rechtsstaat geeft artikel 15
lid 1 Gw uitdrukking?
➔ Aan het uitgangspunt ´vrijheid´. Hieruit blijkt dat niemand in Nederland
zomaar van zijn of haar vrijheid kan worden beroofd, tenzij in de gevallen bij
wet voorzien.
3. Wanneer is volgens de auteurs sprake van een ongeschreven, staatsrechtelijke
regel? Noem twee regels.
➔ Het is een beginsel van gewoonten en beginsel die rechtens bindend is. Het
is niet bewust tot stand gebracht en niet uitgevaardigd door een expliciet
daartoe bevoegd orgaan. Een voorbeeld is de vertrouwensregel: de
verplichting van het Kabinet om vertrouwen te hebben in de Tweede Kamer
en het homogeniteitsregel op grond waarvan ministers naar buiten een
eenheid dienen te vormen en aan ingenomen regeringsstandpunten zijn
gebonden.
4. Geef in een schema weer hoe het Koninkrijk der Nederlanden eruitziet. Uit welk
artikel in het Statuut volgt deze structuur.
➔ Artikel 1 Statuut: Het Koninkrijk bestaat uit Nederland, Aruba, Curaçao en
Sint-Maarten.
➔ Artikel 2 lid 1 Statuut: De Koning is onschendbaar, de ministers zijn voor hem
verantwoordelijk.
➔ Artikel 2 lid 2 Statuut: De Koning wordt op Aruba, Curaçao en Sint-Maarten
vertegenwoordigd door de gouverneur.
********************************************************************************************************
Vraag 1a: Vanaf 2022 opent de Nederlandse Grondwet een algemene bepaling, waarin
staat dat de grondrechten en de democratische rechtsstaat waarborgt. Uit welke
elementen bestaat volgens de regering de ´democratische rechtsstaat ́?
I. Legaliteitsbeginsel Al het overheidsoptreden moet zijn gebaseerd op een wet en
ze moeten binnen de grenzen van de wettelijke bepaling blijven (artikel 15 jo. 16
Gw →Strafrechtelijke legaliteitsbeginsel). Belangrijk voor de rechtszekerheid, omdat
onze wetten in formele zin tot stand zijn gekomen door de regering en de
Staten-Generaal samen. Dit is de democratische legitimatie ex artikel 81 Gw jo. 3.2
Memorie van Toelichting;
II. Scheiding der machten (Trias Politica); Belangrijk om willekeur te voorkomen ex
3.2 Memorie van Toelichting;
III. Onafhankelijke rechter Onafhankelijk van de andere twee staatsmachten ex 3.2
Memorie van Toelichting;
IV. Bescherming van fundamentele grondrechten; 3.2 Memorie van Toelichting;
V. Democratie Is het überhaupt mogelijk om een rechtsstaat te hebben zonder
democratie? Dat wordt lastig, omdat deze twee, volgens de westerse landen, zijn
verbonden met elkaar. De invloed op het (volks)bestuur.
, Er is een rigide grondwet De twee lezingen die nodig zijn voordat de Grondwet
kan worden gewijzigd. Een lezing voor de kabinetswijziging en een lezing erna (3.2
Memorie van Toelichting).
Vraag 1b: Voldeed Nederland voordat de algemene bepaling in werking trad aan de
democratisch-rechtstatelijke eisen die de regering noemde? Zo nee, waarom niet? Zo
ja, waarom is de bepaling dan voorgesteld?
● Algemene bepaling Grondwet: De Grondwet waarborgt de grondrechten en de
democratische rechtsstaat.
➔ Ja, Nederland voldeed aan de democratisch-rechtsstatelijke eisen voordat de
algemene bepaling in werking trad. Het is toegevoegd, omdat de beginselen
niet alleen een abstract zijn die is vastgelegd in de Grondwet, maar het zijn
kernbeginselen die moeten worden vastgelegd.
Vraag 1c: Hoe verhoudt de algemene bepaling zich tot de overige bepalingen van de
Grondwet?
● Het geeft een lijn voor alle andere bepalingen in de Grondwet. De andere
moeten worden gelezen in het licht van ´we zijn een democratische rechtsstaat en
we hebben grondrechten´ (4.1 Memorie van Toelichting).
Vraag 1d: Nederland kent een aantal toetsingsverboden voor de rechter. Een rechter
mag wetten niet toetsen aan de Grondwet, noch aan het Statuut en rechtsbeginselen
ex artikel 120 Gw en Harmonisatiewet-arrest. Een rechter mag evenmin nationale
bepalingen toetsen aan niet ieder verbindende verdragsbepalingen ex artikel 94 Gw.
Welke elementen van de democratische rechtsstaat herkent u hierin?
● Achter de wetten in formele zin zit de democratie. Er mag vanuit worden gegaan dat
deze wetten op de juiste manier tot stand zijn gekomen, omdat deze de
democratische route hebben afgelegd. De wetgever heeft als het goed is namelijk al
gekeken of alles goed is en of de burger goed wordt beschermd. Hierin herken je de
scheiding der machten: de rechter mag niet op de stoel van de wetgever gaan
zitten. De rechter mag eventueel wel toetsen aan verdragen zoals het EVRM.
Vraag 1e: Zoek de preambule van de Staatsregeling van Sint-Maarten op. Wat valt op
als je die met de algemene bepaling van de Grondwet vergelijkt?
● In de Grondwet staat dat ze de grondrechten en de democratische rechtsstaat
waarborgt. In de preambule van de Staatsregeling staat dat het volk bevestigt dat de
leidende beginselen van God erkennen als de kern van onze waarden, bezield door
de uitoefening van ons universele recht op zelfbeschikking.
● Behoud van natuur en milieu, alle beginselen worden opgesomd, recht op
zelfbeschikking en een open en aanspreekbare overheid is een opvallend verschil.
Uitdeelvraag
Artikel I en IX: Unie van Utrecht 1579
Artikel 52 en 62: Grondwet Koninkrijk der Nederlanden 1814
Artikel I, III en V: Staatsregeling voor het Bataafsche Volk 1798
Artikel 42: Statuut voor het Koninkrijk 1954
,Vraag 2a: Het ontstaan van de Republiek der Verenigde Nederlanden kan zowel in
1579 als in 1581 worden gesitueerd. Waarom kunnen beide jaartallen als beginpunt
gelden?
● In 1579 is de Unie van Utrecht opgericht. Een bondgenootschap tegen de Spaanse
overheersers. De provinciën kwamen samen in deze Unie om zich te weren tegen de
Spaanse overheersers, een soort van oorlog. De Noordelijke Gewesten gingen zich
met de Unie van Utrecht samenvoegen als een confederatie. Ze besloten om samen
een aantal dingen te besluiten. Ze kwamen bij elkaar op een bepaald gebied om
belastingen te heffen. In 1581 werd de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden
daadwerkelijk gevormd, doordat de landsheer werd afgezworen en het Plakkaat
van Verlatinghe werd getekend.
● Vrede van Munster 1648 kan ook als ijkpunt worden gezien.
Vraag 2b: De Staten-Generaal vormde het belangrijkste orgaan van de Republiek der
Verenigde Nederlanden (1579-1795). Wat kenmerkte de besluitvorming van dit
orgaan?
● De Staten-Generaal bestond uit afgevaardigden van alle zeven provincies en nam
besluiten over zaken die de hele Republiek aangingen. Ze hadden mandaat, wat
betekende dat zij mochten onderhandelen over bepaalde zaken. Als het buiten dit
mandaat viel, dan moesten ze ruggespraak houden. Dit betekent dat ze weer
opnieuw moeten overleggen. Hierdoor was de besluitvorming traag en lastig.
Ook moesten ze unaniem zijn over de besluiten. Als één iemand niet meedeed, dan
ging het al niet door. Belangrijke beslissingen zoals oorlog, sluiten van vrede en
bondgenootschappen.
Vraag 3a: Nederland is tweemaal een republiek geweest: de Republiek der Verenigde
Nederlanden en de Bataafse Republiek. Was de staat in beide gevallen op dezelfde
wijze georganiseerd?
● Nee, bij de Republiek der zeven Verenigde Nederlanden waren de zeven
gewesten autonoom en was er sprake van confederatie. De bovenklasse had het
voornamelijk voor het zeggen. De Staten-Generaal was de voornaamste
overheidsinstantie. Slechts het buitenlandse beleid en defensie besloten de
gewesten zelf over.
➔ Provincies hadden zelf nog macht;
➔ Aristocratie had de macht en niet de centrale overheid.
● Bij de Bataafse Republiek werd dit veranderd en was er geen sprake meer van
autonomie van de zeven gewesten, maar er was sprake van (eenheidsstaat) een
centrale overheid. De Republiek werd vanaf dat moment ondeelbaar: er werd ingezet
op centralisme. Ook werd door de Franse Revolutie de scheiding der machten
ingevoerd.
, Vraag 3b: De Staatsregeling voor het Bataafsche Volk 1798 was een product van haar
tijd. De ideeën van de Verlichting en de Franse Revolutie werken er duidelijk in door.
Noem de drie belangrijkste principes waaruit dat blijkt.
I. Volkssoevereiniteit Het volk stond centraal en is de hoogste macht. Dit kwam
voort uit de revolutie waar het volk de macht greep.
II. Grondrechten Stemrecht, gelijkheid en deze grondrechten lijkt op de
verlichtingsideeën.
III. Scheiding der machten Wetgevende macht (alleen het volk), uitvoerende macht
(centraal bestuur) en onafhankelijke rechter.
Vraag 4: In de Grondwet van 1814 werd een aantal bepalingen opgenomen om de
breuk met het verleden - met name de tijd van de Republiek der 7 Verenigde
Nederlanden - te markeren. Welke zijn dat? Waarom vormen zij een breuk met de
republikeinse tijd?
● Artikel 50 Gw: de Staten-Generaal vertegenwoordigt het gehele Nederlandse volk,
maar destijds was dit niet zo. De gewesten hadden hun eigen macht en gezag.
Iedereen was tijdens de vergadering van de Staten-Generaal alleen maar aan het
kijken naar het beste voor de mensen van hun gewesten en niet voor alle mensen
die destijds in Nederland woonden.
● Artikel 67 lid 3 Gw: de leden van de Eerste en de Tweede Kamer (Staten-Generaal)
stemmen zonder last, dus dat betekent dat eenieder mag stemmen hoe hij of zij wil.
Echter, in de praktijk moet je wel mee met de fractie. In de Republiek kwamen de
onderhandelaars met last, dus zij mochten onderhandelen over een bepaald
onderwerp en daarna stopte het. Je hoefde niet telkens terug naar je achterban. In
1983 tijdens de herziening is ´ruggespraak´ uit het artikel verwijderd, omdat het
anders lijkt alsof je geen overleg mag voeren en alles zelf moet bedenken.
➔ Er kwam een monarchie en een eenheidsstaat met een centrale overheid.
Vraag 5a: Wanneer is het Statuut vastgesteld? Welke staatkundige ontwikkelingen
hebben zich voorgedaan in de periode tussen de vaststelling van het Statuut en
10-10-10? En hoe ziet de staatkundige organisatie binnen het Koninkrijk er sindsdien
uit?
● Het Statuut is vastgesteld op 15 december 1954. In 1975 werd Suriname
onafhankelijk. In 1986 stapte Aruba uit het Koninkrijk, een zelfstandig land geworden.
In 2010 was de ontmanteling van de Nederlandse Antillen. Curaçao en Sint-Maarten
kregen een vergelijkbare status als Aruba, waardoor ze autonome landen werden.
De BES-eilanden (Bonaire, Sint-Eustatius en Saba) sloten zich aan bij
Nederland als openbare lichamen of bijzondere gemeenten zoals artikel 132a
Gw.
