RECHT, ECONOMIE EN
MAATSCHAPPIJ SAMENVATTING
PROBLEEM 1
INTRODUCTIEVIDEO R.E.M.
Gedragsprikkels:
- Negatieve: boetes, aansprakelijkheid, belasting, … gedrag ontmoedigen.
- Positieve: subsidies, toeslagen, beloningen, … gedrag stimuleren.
Prikkelkosten= kosten die ontstaan door het creëren van prikkels om gewenst gedrag aan te moedigen of
ongewenst gedrag af te schrikken afweging voorzorg- vs schadekosten
Transactiekosten = kosten die gepaard gaan met het uitvoeren van economische transacties kosten voor
onderhandelingen, vastleggen, controleren, etc.
Risicokosten = kosten die verbonden zijn aan onzekerheid en het nemen van risico's in economische
transacties verdeling + spreiding
Afweging
Minimaliseren van de optelsom samenlevingskosten beperken hogere welvaart.
Niet exact, maar globaal.
WIM WETERINGS: ‘DE ECONOMISCHE ANALYSE VAN HET RECHT’
1 INLEIDING
Rechtseconomie= de economische benadering van het recht toepassen economische concepten op
juridische vraagstukken.
De economische analyse van het recht wordt aangewend om (i) de effecten van juridische regels op het gedrag
van mensen te beschrijven en te voorspellen, (ii) te evalueren of deze effecten maatschappelijk gezien
wenselijk zijn, en (iii) zonodig alternatieve oplossingen te formuleren.
Doelstelling rechtseconomie: maximale maatschappelijke welvaart ofwel maximale efficiëntie.
2 ONTWIKKELING VAN DE MODERNE RECHTSECONOMIE
Rechtseconomie is tot ontwikkeling gekomen in de VS, vanaf 1960 is de rechtseconomie tot een
wetenschappelijke discipline uitgegroeid. Daarna is de rechtseconomie ook in landen een interesse geworden.
3 DE ECONOMISCHE ANALYSE VAN HET RECHT
,3.1 POSITIEVE EN NORMATIEVE ANALYSE VAN HET RECHT
Positieve rechtseconomie houdt zich bezig met het recht zoals het is.
- Waarom hebben wij een rechtsregel?
- Wat is het effect van een bepaalde rechtsregel?
Normatieve rechtseconomie houdt zich bezig met het recht zoals het eruit moet zien.
- Welke rechtsregel is wenselijk vanuit het perspectief van efficiënt?
3.2 HET RECHT ALS EEN SYSTEEM VAN (GEDRAGS)PRIKKELS
Rechtsregels definiëren de rechten en plichten van mensen die in een maatschappelijk verband leven
onderlinge verkeer tussen mensen wordt vergemakkelijkt en in goede banen geleid.
In de traditionele juridische invalshoek wordt er ex post (achteraf) gekeken naar een conflict dat in een
concrete situatie is ontstaan en aan de hand van het recht wordt getracht dit conflict op te lossen.
De rechtseconomie analyseert ex ante (vooraf) welke effecten rechtsregels zullen hebben.
3.3 INVLOED RECHTSREGELS OP INDIVIDUELE EN MAATSCHAPPELIJKE WELVAART
Welvaart is de mate waarin behoeften bevredigd (kunnen) worden met de beschikbare middelen. Welvaart
heeft niet alleen betrekking op geld en goederen, maar omvat alles waar men waarde aan hecht.
Onder individuele welvaart wordt verstaan de mate waarin de behoeften van een individu worden bevredigd.
Maatschappelijke welvaart is de welvaart van alle individuen (binnen een samenleving) gezamenlijk.
In dit boek zullen ‘welvaart’, ‘welzijn’ en ‘nut’, als synoniemen worden gehanteerd, ofschoon er strikt genomen
verschillen zijn.
Rechtsregels geven prikkels aan mensen om bepaald gedrag te kiezen doordat zij de individuele welvaart van
mensen beïnvloeden. Rechtsnormen duiden aan welk gedrag wordt verwacht. Daarop aansluitend
sanctioneren zij afwijkend gedrag en belonen zij normconform gedrag. Het recht maakt het ongewenste
gedrag duurder door het gebruik van boetes, straffen, schadevergoeding en andere maatregelen. Daarmee
worden de kosten en baten, de voor- en nadelen, veranderd die mensen aan verschillende gedragskeuzen
ontlenen en worden zij geprikkeld om voor het gewenste gedrag te kiezen. Mensen passen hun gedrag aan
rechtsregels aan indien en voor zover hen dat een hogere welvaart oplevert dan niet-naleving. Dit aangepaste
gedrag heeft weer invloed op de welvaart van andere mensen.
3.4 DE VERONDERSTELLING VAN RATIONEEL HANDELEN
De veronderstelling dat mensen rationeel handelen, komt erop neer dat als er verschillende keuzes zijn,
mensen altijd dat alternatief kiezen dat hun individuele welvaart maximaliseert.
Door middel van de aanname van rationaliteit kan de reactie van mensen op (de prikkels afkomstig van)
rechtsregels worden voorspeld. Het idee dat mensen rationeel handelen impliceert dat zij reageren op prikkels
vanuit rechtsregels en dat veranderingen in rechtsregels de gedragskeuzen van mensen zullen beïnvloeden. Als
een rechtsregel wordt ingevoerd of veranderd, en iemand zijn welvaart kan vergroten door zijn gedrag te
veranderen en aan te passen aan die rechtsregel, dan zal hij dat doen en de rechtsregel naleven. Dat zal anders
(kunnen) liggen wanneer zijn welvaart negatief wordt beïnvloed.
,LET OP: rationaliteit en het streven naar maximalisatie van de individuele welvaart moeten niet worden verward met egoïsme. Welvaart
heeft, zoals reeds aangegeven, niet alleen betrekking op eigenbelang, maar kan ook het belang van anderen omvatten.
De veronderstelling van rationeel handelen omvat ook liefdadigheid en altruïsme. Bijvoorbeeld een chirurg die graag andere mensen wil
helpen. Het gaat er echter in die gevallen steeds om dat daardoor de welvaart van een individu (hier: chirurg) wordt vergroot. Verder
kunnen rationele mensen altruïstisch zijn, maar zij zullen daarbij rationeel handelen en proberen om hun (altruïstische) doelen te bereiken
op de best mogelijke manier. Een chirurg die patiënten wil helpen, zal geen duurdere instrumenten aanschaffen en gebruiken als die niet
beter zijn.
Tevens moet rationeel handelen niet worden verward met bewust calculerend gedrag. Gedrag is rationeel als iemand ernaar neigt uit de
hem ter beschikking staande alternatieven de gedragslijn te kiezen die zijn welvaart het meeste dient, zonder dat men altijd een
uitgebreide kosten-baten analyse maakt.
3.5 EFFICIËNTIE
3.5.1 EFFICIËNTIE ALS KERNBEGRIP BINNEN DE RECHTSECONOMISCHE ANALYSE
Efficiëntie heeft betrekking op de totale kosten en baten van een situatie. Baten > kosten = meer efficiëntie.
Er is sprake van een optimale situatie (maximale efficiëntie) als een rechtsregel meebrengt dat een zo gunstig
mogelijk saldo van kosten en baten voor alle partijen gezamenlijk wordt bereikt.
Binnen de economische analyse van het recht worden verschillende criteria gebruikt aan de hand waarvan de
mate van efficiëntie van een rechtsregel kan worden bepaald. De belangrijkste criteria zijn Pareto efficiëntie en
Kaldor-Hicks efficiëntie.
3.5.2 PARETO EFFICIËNTIE
Er is sprake van een Pareto verbetering of Pareto efficiënte verandering (meer efficiëntie) als een rechtsregel
wordt ingevoerd of veranderd, en ten gevolge daarvan de welvaart van één of meer personen toeneemt en
niemand erop achteruitgaat.
Een rechtsregel is Pareto efficiënt of Pareto optimaal (maximale efficiëntie) als het niet meer mogelijk is om de
positie van één individu te verbeteren, zonder nadeel toe te brengen aan de positie van een ander individu.
Voordeel pareto efficiëntie:
- Er zijn geen verliezers, wel baten maar geen kosten. Daarom zal niemand bezwaar hebben tegen een
rechtsregel.
Nadeel pareto efficiëntie:
- Is erg strikt en biedt weinig ruimte voor verandering.
3.5.3 KALDOR-HICKS EFFICIËNTIE
Kaldor-Hicks efficiëntie geeft de verhouding aan tussen de totale baten van rechtsregels en de totale kosten
daarvan. Een verandering in het recht is volgens het criterium van Kaldor-Hicks efficiëntie een verbetering
indien bij een bepaalde rechtsregel sommigen er meer in welvaart op vooruit gaan dan anderen erop
achteruitgaan.
Aangezien de totale baten van een verandering in het recht groter zijn dan de totale verliezen/kosten ten
gevolge van die verandering, neemt de maatschappelijke welvaart toe en mag volgens dit criterium de
verandering worden doorgevoerd.
, Een rechtsregel is (maximaal) efficiënt indien er geen Kaldor-Hicks verbetering meer mogelijk is. Er is geen
verandering in het recht meer mogelijk die meebrengt dat de totale baten van die verandering groter zijn dan
de totale kosten. De maatschappelijke welvaart is dan maximaal.
Overigens is het niet nodig en ook niet wenselijk dat de verliezers daadwerkelijk worden gecompenseerd, het
gaat om theoretisch gezien.
3.6 NEGATIEVE EXTERNALITEITEN EN HET COASE-THEOREMA
3.6.1 NEGATIEVE EXTERNE EFFECTEN
Handelingen van mensen kunnen een negatief of positief gevolg voor (de welvaart van) derden hebben. In de
(rechts)economie heeft men het dan over externe effecten of externaliteiten.
Bij negatieve externe effecten gaat het om activiteiten waarbij schade aan anderen wordt toegebracht. De
maatschappelijke kosten van die activiteit zijn dan hoger dan de private kosten (de kosten voor de betrokken
persoon zelf).
Gezien het perspectief van maximalisatie van de maatschappelijke welvaart, dient de schade aan anderen
en/of de maatschappij te worden meegewogen door de (potentiële) veroorzaker. Met andere (economische)
woorden: de negatieve externe effecten dienen te worden geïnternaliseerd. Er zijn daartoe verschillende
mogelijkheden. Maatregelen zoals belastingen en schadevergoeding kunnen het probleem van negatieve
externaliteiten oplossen. Mensen worden dan geconfronteerd met alle kosten van hun handelen. Zij worden
geprikkeld om bij hun beslissingen (kosten-baten afwegingen) ook rekening te houden met de negatieve
gevolgen van hun handelingen voor derden.
3.6.2 COASE-THEOREMA I
Het beroemde Coase-theorema biedt nader inzicht in de werking en oplossing van negatieve externe effecten.
Het laat zien dat als er geen transactiekosten zouden bestaan, de oplossing van negatieve externe effecten
(door de markt) geen probleem is.
Transactiekosten zijn alle kosten die met (het tot stand brengen en uitvoeren van) een transactie gemoeid zijn,
zoals de kosten van het zoeken naar een contractspartner, de kosten van onderhandelen, kosten van
informatieverwerving, kosten van beslissingen (overleg), de kosten van het vastleggen van een overeenkomst,
de kosten van het uitvoeren en afdwingen van uitspraken et cetera.
Het Coase-theorema stelt dat het in een situatie zonder transactiekosten niet uitmaakt wie de
eigendomsrechten over een bepaald goed heeft. Zolang er geen transactiekosten zijn, zal er altijd via
marktwerking een efficiënte allocatie van het goed tot stand komen. Door middel van (kostenloze!)
onderhandelingen tussen partijen zullen alle mogelijke welvaartsverbeteringen worden gerealiseerd en zal het
goed gaan naar de partij met de hoogste waardering voor het goed. Er is dan geen tussenkomst van de
overheid nodig om – door middel van het toewijzen van (eigendoms)rechten aan een bepaalde partij – de
optimale maatschappelijke (= efficiënte) situatie te bereiken.
3.6.3 COASE-THEOREMA II
De werkelijke betekenis van het Coase-theorema is ook niet dat er altijd door onderhandelen een efficiënte
oplossing bereikt kan worden in een wereld zonder transactiekosten, maar dat het bestaan van tal van
instituties verklaard kan worden omdat er juist wel transactiekosten zijn.
Transactiekosten zorgen ervoor dat overheidsingrijpen in de zin van regelgeving wel nodig is om het probleem
van negatieve externe effecten op te lossen. Marktwerking lost dit niet zelf op in een situatie van
transactiekosten. Zonder (de prikkels volgend uit) regelgeving zal in een situatie van transactiekosten niet altijd
MAATSCHAPPIJ SAMENVATTING
PROBLEEM 1
INTRODUCTIEVIDEO R.E.M.
Gedragsprikkels:
- Negatieve: boetes, aansprakelijkheid, belasting, … gedrag ontmoedigen.
- Positieve: subsidies, toeslagen, beloningen, … gedrag stimuleren.
Prikkelkosten= kosten die ontstaan door het creëren van prikkels om gewenst gedrag aan te moedigen of
ongewenst gedrag af te schrikken afweging voorzorg- vs schadekosten
Transactiekosten = kosten die gepaard gaan met het uitvoeren van economische transacties kosten voor
onderhandelingen, vastleggen, controleren, etc.
Risicokosten = kosten die verbonden zijn aan onzekerheid en het nemen van risico's in economische
transacties verdeling + spreiding
Afweging
Minimaliseren van de optelsom samenlevingskosten beperken hogere welvaart.
Niet exact, maar globaal.
WIM WETERINGS: ‘DE ECONOMISCHE ANALYSE VAN HET RECHT’
1 INLEIDING
Rechtseconomie= de economische benadering van het recht toepassen economische concepten op
juridische vraagstukken.
De economische analyse van het recht wordt aangewend om (i) de effecten van juridische regels op het gedrag
van mensen te beschrijven en te voorspellen, (ii) te evalueren of deze effecten maatschappelijk gezien
wenselijk zijn, en (iii) zonodig alternatieve oplossingen te formuleren.
Doelstelling rechtseconomie: maximale maatschappelijke welvaart ofwel maximale efficiëntie.
2 ONTWIKKELING VAN DE MODERNE RECHTSECONOMIE
Rechtseconomie is tot ontwikkeling gekomen in de VS, vanaf 1960 is de rechtseconomie tot een
wetenschappelijke discipline uitgegroeid. Daarna is de rechtseconomie ook in landen een interesse geworden.
3 DE ECONOMISCHE ANALYSE VAN HET RECHT
,3.1 POSITIEVE EN NORMATIEVE ANALYSE VAN HET RECHT
Positieve rechtseconomie houdt zich bezig met het recht zoals het is.
- Waarom hebben wij een rechtsregel?
- Wat is het effect van een bepaalde rechtsregel?
Normatieve rechtseconomie houdt zich bezig met het recht zoals het eruit moet zien.
- Welke rechtsregel is wenselijk vanuit het perspectief van efficiënt?
3.2 HET RECHT ALS EEN SYSTEEM VAN (GEDRAGS)PRIKKELS
Rechtsregels definiëren de rechten en plichten van mensen die in een maatschappelijk verband leven
onderlinge verkeer tussen mensen wordt vergemakkelijkt en in goede banen geleid.
In de traditionele juridische invalshoek wordt er ex post (achteraf) gekeken naar een conflict dat in een
concrete situatie is ontstaan en aan de hand van het recht wordt getracht dit conflict op te lossen.
De rechtseconomie analyseert ex ante (vooraf) welke effecten rechtsregels zullen hebben.
3.3 INVLOED RECHTSREGELS OP INDIVIDUELE EN MAATSCHAPPELIJKE WELVAART
Welvaart is de mate waarin behoeften bevredigd (kunnen) worden met de beschikbare middelen. Welvaart
heeft niet alleen betrekking op geld en goederen, maar omvat alles waar men waarde aan hecht.
Onder individuele welvaart wordt verstaan de mate waarin de behoeften van een individu worden bevredigd.
Maatschappelijke welvaart is de welvaart van alle individuen (binnen een samenleving) gezamenlijk.
In dit boek zullen ‘welvaart’, ‘welzijn’ en ‘nut’, als synoniemen worden gehanteerd, ofschoon er strikt genomen
verschillen zijn.
Rechtsregels geven prikkels aan mensen om bepaald gedrag te kiezen doordat zij de individuele welvaart van
mensen beïnvloeden. Rechtsnormen duiden aan welk gedrag wordt verwacht. Daarop aansluitend
sanctioneren zij afwijkend gedrag en belonen zij normconform gedrag. Het recht maakt het ongewenste
gedrag duurder door het gebruik van boetes, straffen, schadevergoeding en andere maatregelen. Daarmee
worden de kosten en baten, de voor- en nadelen, veranderd die mensen aan verschillende gedragskeuzen
ontlenen en worden zij geprikkeld om voor het gewenste gedrag te kiezen. Mensen passen hun gedrag aan
rechtsregels aan indien en voor zover hen dat een hogere welvaart oplevert dan niet-naleving. Dit aangepaste
gedrag heeft weer invloed op de welvaart van andere mensen.
3.4 DE VERONDERSTELLING VAN RATIONEEL HANDELEN
De veronderstelling dat mensen rationeel handelen, komt erop neer dat als er verschillende keuzes zijn,
mensen altijd dat alternatief kiezen dat hun individuele welvaart maximaliseert.
Door middel van de aanname van rationaliteit kan de reactie van mensen op (de prikkels afkomstig van)
rechtsregels worden voorspeld. Het idee dat mensen rationeel handelen impliceert dat zij reageren op prikkels
vanuit rechtsregels en dat veranderingen in rechtsregels de gedragskeuzen van mensen zullen beïnvloeden. Als
een rechtsregel wordt ingevoerd of veranderd, en iemand zijn welvaart kan vergroten door zijn gedrag te
veranderen en aan te passen aan die rechtsregel, dan zal hij dat doen en de rechtsregel naleven. Dat zal anders
(kunnen) liggen wanneer zijn welvaart negatief wordt beïnvloed.
,LET OP: rationaliteit en het streven naar maximalisatie van de individuele welvaart moeten niet worden verward met egoïsme. Welvaart
heeft, zoals reeds aangegeven, niet alleen betrekking op eigenbelang, maar kan ook het belang van anderen omvatten.
De veronderstelling van rationeel handelen omvat ook liefdadigheid en altruïsme. Bijvoorbeeld een chirurg die graag andere mensen wil
helpen. Het gaat er echter in die gevallen steeds om dat daardoor de welvaart van een individu (hier: chirurg) wordt vergroot. Verder
kunnen rationele mensen altruïstisch zijn, maar zij zullen daarbij rationeel handelen en proberen om hun (altruïstische) doelen te bereiken
op de best mogelijke manier. Een chirurg die patiënten wil helpen, zal geen duurdere instrumenten aanschaffen en gebruiken als die niet
beter zijn.
Tevens moet rationeel handelen niet worden verward met bewust calculerend gedrag. Gedrag is rationeel als iemand ernaar neigt uit de
hem ter beschikking staande alternatieven de gedragslijn te kiezen die zijn welvaart het meeste dient, zonder dat men altijd een
uitgebreide kosten-baten analyse maakt.
3.5 EFFICIËNTIE
3.5.1 EFFICIËNTIE ALS KERNBEGRIP BINNEN DE RECHTSECONOMISCHE ANALYSE
Efficiëntie heeft betrekking op de totale kosten en baten van een situatie. Baten > kosten = meer efficiëntie.
Er is sprake van een optimale situatie (maximale efficiëntie) als een rechtsregel meebrengt dat een zo gunstig
mogelijk saldo van kosten en baten voor alle partijen gezamenlijk wordt bereikt.
Binnen de economische analyse van het recht worden verschillende criteria gebruikt aan de hand waarvan de
mate van efficiëntie van een rechtsregel kan worden bepaald. De belangrijkste criteria zijn Pareto efficiëntie en
Kaldor-Hicks efficiëntie.
3.5.2 PARETO EFFICIËNTIE
Er is sprake van een Pareto verbetering of Pareto efficiënte verandering (meer efficiëntie) als een rechtsregel
wordt ingevoerd of veranderd, en ten gevolge daarvan de welvaart van één of meer personen toeneemt en
niemand erop achteruitgaat.
Een rechtsregel is Pareto efficiënt of Pareto optimaal (maximale efficiëntie) als het niet meer mogelijk is om de
positie van één individu te verbeteren, zonder nadeel toe te brengen aan de positie van een ander individu.
Voordeel pareto efficiëntie:
- Er zijn geen verliezers, wel baten maar geen kosten. Daarom zal niemand bezwaar hebben tegen een
rechtsregel.
Nadeel pareto efficiëntie:
- Is erg strikt en biedt weinig ruimte voor verandering.
3.5.3 KALDOR-HICKS EFFICIËNTIE
Kaldor-Hicks efficiëntie geeft de verhouding aan tussen de totale baten van rechtsregels en de totale kosten
daarvan. Een verandering in het recht is volgens het criterium van Kaldor-Hicks efficiëntie een verbetering
indien bij een bepaalde rechtsregel sommigen er meer in welvaart op vooruit gaan dan anderen erop
achteruitgaan.
Aangezien de totale baten van een verandering in het recht groter zijn dan de totale verliezen/kosten ten
gevolge van die verandering, neemt de maatschappelijke welvaart toe en mag volgens dit criterium de
verandering worden doorgevoerd.
, Een rechtsregel is (maximaal) efficiënt indien er geen Kaldor-Hicks verbetering meer mogelijk is. Er is geen
verandering in het recht meer mogelijk die meebrengt dat de totale baten van die verandering groter zijn dan
de totale kosten. De maatschappelijke welvaart is dan maximaal.
Overigens is het niet nodig en ook niet wenselijk dat de verliezers daadwerkelijk worden gecompenseerd, het
gaat om theoretisch gezien.
3.6 NEGATIEVE EXTERNALITEITEN EN HET COASE-THEOREMA
3.6.1 NEGATIEVE EXTERNE EFFECTEN
Handelingen van mensen kunnen een negatief of positief gevolg voor (de welvaart van) derden hebben. In de
(rechts)economie heeft men het dan over externe effecten of externaliteiten.
Bij negatieve externe effecten gaat het om activiteiten waarbij schade aan anderen wordt toegebracht. De
maatschappelijke kosten van die activiteit zijn dan hoger dan de private kosten (de kosten voor de betrokken
persoon zelf).
Gezien het perspectief van maximalisatie van de maatschappelijke welvaart, dient de schade aan anderen
en/of de maatschappij te worden meegewogen door de (potentiële) veroorzaker. Met andere (economische)
woorden: de negatieve externe effecten dienen te worden geïnternaliseerd. Er zijn daartoe verschillende
mogelijkheden. Maatregelen zoals belastingen en schadevergoeding kunnen het probleem van negatieve
externaliteiten oplossen. Mensen worden dan geconfronteerd met alle kosten van hun handelen. Zij worden
geprikkeld om bij hun beslissingen (kosten-baten afwegingen) ook rekening te houden met de negatieve
gevolgen van hun handelingen voor derden.
3.6.2 COASE-THEOREMA I
Het beroemde Coase-theorema biedt nader inzicht in de werking en oplossing van negatieve externe effecten.
Het laat zien dat als er geen transactiekosten zouden bestaan, de oplossing van negatieve externe effecten
(door de markt) geen probleem is.
Transactiekosten zijn alle kosten die met (het tot stand brengen en uitvoeren van) een transactie gemoeid zijn,
zoals de kosten van het zoeken naar een contractspartner, de kosten van onderhandelen, kosten van
informatieverwerving, kosten van beslissingen (overleg), de kosten van het vastleggen van een overeenkomst,
de kosten van het uitvoeren en afdwingen van uitspraken et cetera.
Het Coase-theorema stelt dat het in een situatie zonder transactiekosten niet uitmaakt wie de
eigendomsrechten over een bepaald goed heeft. Zolang er geen transactiekosten zijn, zal er altijd via
marktwerking een efficiënte allocatie van het goed tot stand komen. Door middel van (kostenloze!)
onderhandelingen tussen partijen zullen alle mogelijke welvaartsverbeteringen worden gerealiseerd en zal het
goed gaan naar de partij met de hoogste waardering voor het goed. Er is dan geen tussenkomst van de
overheid nodig om – door middel van het toewijzen van (eigendoms)rechten aan een bepaalde partij – de
optimale maatschappelijke (= efficiënte) situatie te bereiken.
3.6.3 COASE-THEOREMA II
De werkelijke betekenis van het Coase-theorema is ook niet dat er altijd door onderhandelen een efficiënte
oplossing bereikt kan worden in een wereld zonder transactiekosten, maar dat het bestaan van tal van
instituties verklaard kan worden omdat er juist wel transactiekosten zijn.
Transactiekosten zorgen ervoor dat overheidsingrijpen in de zin van regelgeving wel nodig is om het probleem
van negatieve externe effecten op te lossen. Marktwerking lost dit niet zelf op in een situatie van
transactiekosten. Zonder (de prikkels volgend uit) regelgeving zal in een situatie van transactiekosten niet altijd
