Hoorcollege 1: Het concept ‘Transforensische Psychiatrie’ – prof. Dr. Joost à Campo
Er is een relatie tussen stoornis (in het psychische) en delict
Reguliere psychiatrie
○ De focus op de stoornis en de behandeling.
○ Mensen die angst, adhd, depressie, verslavingsprobleem, schizofrenie hebben etc.
○ Stoornissen van de psyche.
Forensische psychiatrie
○ De focus op het delict en delict preventie.
○ Alertheid en anticiperen op gevaar.
○ Veroordeeld door strafrechter, er is bepaald dat er (verminderde) ontoerekeningsvatbaarheid is,
en de persoon dus behandeld moet worden.
○ Er zijn 28 soorten, waarvan TBS er een is.
○ Het doen van aangifte maakt disruptief gedrag tot delictgedrag.
De kloof
○ Het niemandsland tussen reguliere en forensische psychiatrie.
○ Transforensische psychiatrie is de brug tussen reguliere psychiatrie/GGZ en forensische
psychiatrie, voor de mensen die tussen beide vallen.
▪ De Missing Link
Psychopathologie en disruptief gedrag
○ Toebedeling patiënt aan reguliere dan wel forensische domein vaak arbitrair (=beslissing
gebaseerd op willekeur).
○ Mensen die onterecht in het verkeerde domein terechtkomen.
Waar hoort de ‘verwarde persoon’ thuis?
○ Prevaleert Zorg of Veiligheid?
○ Crisisdiensten en/of politie maken afweging.
○ Wie er het eerst bijkomt, bepaalt vaak wie de persoon krijgt.
▪ Blauw of wit?
o Is het de politie en justitie of de dokter die het voortouw neemt?
o Speelt toeval niet ook een rol?
o Het is vaak heel persoonlijk. Welke hulpverlener er heen gaat, hoe schat die het in,
welke keuze maakt die. Als de politie erbij komt, schakelt die de crisisdienst in of
niet?
○ Het moment dat Bart van U ex-minister Els Borst ombracht, ontstond de discussie. Hij die iets
ernstigs deed, en verward bleek te zijn.
▪ Bart van U zat letterlijk tussen die twee domeinen. Hij wachtte om in de gevangenis te
zetten, dat was nog niet gebeurd, en hij was eigenlijk te stel ontslagen van de zorg. En
precies in die periode heeft hij zijn zus vermoord.
○ Verwarde persoon = iemand is niet oké en heeft iets vreselijks gedaan.
Voorbeelden
○ ‘Psychiatrie kan ex-gevangenen niet aan’
○ Vignet: de man met de tatoeages – 666 in hals
▪ Ex-gevangene. Die was in het dorp de asociale, gevaarlijke kamper, en zat steeds vast voor
openbare geweldpleging. De huisarts van die man zei ‘hij komt weer los, en het gaat
steeds mis, maar ik heb het idee dat hij niet in orde is’ – psychiater naar laten kijken.
1
, ▪ Man zei dat hij met zijn tatoeage wil laten zien dat hij een pact heeft gemaakt met de
duivel, en dat mensen daaraan moeten zien dat ze uit mijn buurt moeten blijven, en als ze
toch in mijn buurt komen moet ik ze in elkaar slaan. - denkstoornis
▪ Man behandeld, ook met medicatie. En de man besefte dat de tatoeage in de weg zat (voor
een baan etc.).
○ Vignet: Vernieler monument Nicky Verstappen
▪ Ooit met een gewone verplichte opname, en met hetzelfde delict (vernieling monument) in
een strafrechtelijke gedwongen opname behandeld (bestaat niet meer, is veranderd)
○ Vignet: De extreem rechtse student die de derde wereldoorlog wilde starten
▪ Bestelde vlaggen met het hakenkruis erop, had allemaal neonazistische spullen etc.
▪ Ouders maakten zich zorgen, jongen wilde zich niet laten behandelen.
▪ Gooit wat voor het huis van de buren en steekt in de brand
▪ Crisisdienst had eerder geen termen om hem gedwongen in behandeling te nemen, maar
nu wel. – paranoïde psychose
▪ Verplicht behandeld, want hij was een uitbraak aan het plannen met brand.
▪ Gestopt met behandeling, later kwam hij weer bij de politie, toen forensisch verplicht
behandeld
Op het ene moment kan iemand een reguliere patiënt en op een ander moment een forensische
patiënt zijn.
Dilemma: veel regulier gedwongen opgenomen patiënten vertonen disruptief gedrag doch blijven
verstoken van een forensisch behandelaanbod.
Wetenschappelijke inzichten
○ Goethals & van Marle, 2009: Een meerderheid van de forensische patiënten was eerder in
contact met de reguliere GGZ en werd niet adequaat behandeld.
○ Criminalisatie hypothese: Schizofrene patiënten kunnen delicten gaan plegen t.g.v. tekorten in
de reguliere zorg (Peterson et al., 2010).
○ Large & Nielsen, 2011: Geweld bij eerste psychose vooral voorafgaande aan behandeling
(psychose: geen contact met de realiteit).
Het probleem
○ De schizis tussen reguliere en forensische psychiatrie is te groot
○ Risico van ontwrichting en criminalisering
○ Mensen vallen tussen wal en schip, en dan kunnen er delicten gepleegd gaan worden.
○ Ze krijgen meer winst van makkelijke patiënten. En bv. bij politie/justitie dan betalen zij, en
bij GGZ dan is het vanuit de zorgverzekering dus als GGZ een transforensische afdeling wil,
dan zeggen ze nou wacht maar even af wat de politie doet.
▪ En ze willen mooie cijfers, dus willen de moeilijkste patiënten niet.
De oplossing
○ Kijk naar psychopathologie, gedragsrepertoire en zorgbehoefte.
○ Doe wat nodig is en stop het afschuiven van moeilijke mensen. Want er is een toenemende
groep waar men de vingers niet aan wil branden.
Kijk door het gerechtelijke heen (trans)
○ Civiel dan wel strafrechtelijk
○ Kijk wat het beste is qua psychopathologie, behoefte, gevaarzetting
○ ‘Een verwarde man haal je liever op tijd van straat’
De afdeling transforensische psychiatrie
○ Een lacune (gat) in zorg opgelost
○ Een ventiel voor overspannen reguliere zorgaanbieders
2
, ○ Een antwoord op een maatschappelijk probleem
▪ De verwarde mens is nu de mens met onbegrepen gedrag – flauwe kreet want ‘ik begrijp
het gedrag wel’
○ Voor wie?: Mensen die lijden aan ernstige psychopathologie en daaruit voortvloeiend
disruptief, pre-delictgedrag
○ Het aanbod: aandacht voor behandeling van onderliggend lijden en aandacht voor
risicomanagement. Het beste van beide zorgdomeinen.
Waar het ooit begon met een afdeling met 8 bedden, zijn het nu 2 afdelingen transforensische
psychiatrie.
○ En nu ook ambulant aanbod
▪ Transforensische polikliniek – mensen komen naar je toe
▪ Ook een speciale plek waar mensen kunnen oefenen met zelfstandig wonen, voordat ze
zelfstandig gaan wonen.
▪ En Transforensisch Flexible Assertive Community Treatment (FACT): veel zorg op
locatie, een soort wijkteams met mensen die veel verstand hebben). Mensen die niet zijn
opgenomen
▪ Profiel ambulante transforensische patiënt
o Alle mogelijke problematiek met disruptief gedragsrepertoire als uitkomst
o Bv. ADHD, verslaving, psychose, depressie
o De regulier afgewezenen
o Geen reclasseringstoezicht, want vallen niet onder justitie. Worden vaak
doorverwezen door bv. een huisarts.
3
,Zelfstudie week 1: Het concept ‘Transforensische Psychiatrie’
Transforensische Psychiatrie is een nieuw onderzoeks- en behandeldomein. Het richt zich op mensen
met ernstige waarneming-, denk-, stemming en/of gedragsstoornissen met daaraan gekoppeld
disruptief gedrag dat tendeert naar delictgedrag. Ze vallen buiten het strafrecht doch dreigen zonder
adequate behandelinterventie te criminaliseren of te recidiveren. In feite behoeven ze een
behandelkader met de voor de forensische psychiatrie kenmerkende aandacht voor delict-preventie. Ze
zijn een maat te groot voor de reguliere GGZ en zijn door Politie en Justitie nog niet, of niet meer,
binnen een Forensisch zorgkader geplaatst. Vaak heeft dit simpelweg te maken met zaken als het al
dan niet doen van aangifte of het aflopen van een forensische zorgtitel. De toebedeling van patiënten
aan reguliere GGZ of het Forensische zorgdomein kan in hoge mate arbitrair zijn. In de reguliere
kliniek hebben gedwongen opgenomen patiënten vaak eenzelfde profiel als in de forensische kliniek.
In de reguliere GGZ is echter geen aandacht voor risicotaxatie en delictpreventie. Het is dan wachten
op ongelukken. Een uitgebreide toelichting op dit concept is te lezen in het artikel “Transforensische
psychiatrie; een brug tussen de reguliere en forensische psychiatrie”.
Literatuur
À Campo, J. M. L. G. (2020). Transforensische psychiatrie; een brug tussen de reguliere en
forensische psychiatrie. Sancties, 6, 399–406.
Prinsen, M. & Meynen, G (2021). De psychische stoornis in het strafrecht. In Ben Blansjaar, Wim
van Kordelaar, Merel Prinsen (Red.), Stoornis en delict: Handboek psychiatrische en
psychologische rapportage in strafzaken (pp.11–31). Amsterdam: Boom: de Tijdstroom.
Hummelen, J. W., & Hengeveld, M. W. (2018). Psychiatrische stoornis en diagnostiek. In J. W.
Hummelen, R. J. Verkes, M. J. F. van der Wolf (Red.), Forensische psychiatrie en de rechtspraktijk
(pp. 27–44). Utrecht: de Tijdstroom. – H1
Hummelen, J. W., & Hengeveld, M. W. (2018). Behandelmethoden. In J. W. Hummelen, R. J.
Verkes, M. J. F. van der Wolf (Red.), Forensische psychiatrie en de rechtspraktijk (pp. 45-67).
Utrecht: de Tijdstroom. – H2
Leerdoelen
Zicht krijgen op de betekenis van het concept ‘Transforensische Psychiatrie’ als brug tussen
reguliere en forensische psychiatrie.
Inzicht krijgen in de relatie tussen een bepaalde psychische stoornis en een gepleegd delict.
4
,À Campo, J. M. L. G. (2020). Transforensische psychiatrie; een brug tussen de reguliere en
forensische psychiatrie. Sancties, 6, 399–406.
Met de nieuwe wet verplichte ggz (1 jan 2020) en wet forensische zorg (1 jan 2019) zou er een
stelselwijziging zijn die moet leiden tot een betere aansluiting tussen de zorg voor mensen met een
psychiatrische stoornis die in het strafrechtelijk systeem terechtkomen, en de op het
civielrechtelijk gebaseerde zorg voor deze mensen.
○ Het blijkt echter dat de GGZ-instellingen nog niet opgewassen zijn tegen een deel van de
populatie die ze in het nieuwe systeem vanuit het strafrechtkrijgen toebedeeld.
▪ In de praktijk blijkt er een kloof: tussen de reguliere psychiatrie met de focus op de
stoornis & de forensische psychiatrie waar de focus met name sterk op het delict en het
herhalingsgevaar ligt.
▪ In deze kloof bevinden zich patiënten die lijden aan ernstige psychopathologie, die door
hun dreigende en disruptieve gedrag een maat te groot bevonden worden voor, en zelfs
soms geweerd worden uit de reguliere geestelijke gezondheidszorg.
▪ Juist als deze patiënten (nog) niet door de strafrechter zijn veroordeeld om binnen een
strafrechtelijk kader gedwongen behandeld te worden, kan het gevaarlijk worden.
▪ Oplossing: transforensische psychiatrische zorg
o Dit zorgdomein kan een brug vormen tussen de 2 domeinen, waardoor er geen
psychiatrisch niemandsland meer hoeft te bestaan.
o De toedeling van een patiënt met serieuze psychopathologie en daaruit
voortvloeiend disruptief gedrag aan het reguliere dan wel forensische zorgdomein
is in de praktijk voor een aanzienlijk deel arbitrair (willekeurig/afhankelijk van
toevallige factoren), terwijl de psychiatrische stoornis vaak hetzelfde is. Factoren
zoals de eerste betrokken instantie (politie, crisisdienst) en het al dan niet doen
van aangifte spelen een grote rol.
Binnen forensische klinieken zijn er patiënten die soms beter af waren geweest binnen een regulier
zorgkader, maar omdat er aangifte gedaan was een strafrechtelijke veroordeling hebben gekregen.
○ Naar aanleiding van een relatief licht vergrijp kan iemand een forensische titel krijgen, terwijl
andere patiënten in uitzonderlijke gevallen met poging tot doodslag ggz-patiënten blijven (bv.
man uit vignet in dit artikel die medewerker had gewurgd nadat hij zijn schizofrenie
medicijnen niet had gepakt die week)
○ Omgekeerd zijn er ook patiënten die binnen een regulier gesloten behandelkamer behandeld
worden, voor wie het beter was geweest wanneer zijn in een forensisch kader met meer
veiligheidsgaranties en aandacht voor risisicotaxatie zouden zijn opgenomen.
▪ Veel van de regulier gedwongen opgenomen patiënten die disruptief gedrag vertonen, zijn
in feite een maatje te groot voor de huidige reguliere psychiatrie, waardoor zij verstoken
blijven van een adequaat zorgaanbod.
▪ Eerder agressief en delictgedrag is een van de belangrijkste voorspellers voor toekomstig
delictgedrag.
o Echter, wanneer een patiënt eenmaal in de reguliere psychiatrie gedwongen is
opgenomen, is hij of zij moeilijk naar een forensisch zorgkader te plaatsen. Er is
immers geen strafrechtelijke titel. Zorgelijk is in dergelijke gevallen dat
gedwongen opgenomen patiënten die ernstig disruptief gedrag vertonen, de
specifieke behandelmodaliteiten moeten missen die typisch zijn voor een
forensisch behandelkader.
A Campo pleit voor het invoeren van transforensische psychiatrie, een nieuw zorgkader dat een
brug slaat tussen reguliere en forensische psychiatrie. Het doel is om patiënten met ernstige
psychopathologie en disruptief gedrag – die niet strafrechtelijk zijn veroordeeld (en dus geen recht
of plicht hebben tot forensische zorg)– preventief passende zorg te bieden.
5
, ○ Een kader waarin gekeken wordt naar de patiënt, wiens disruptief gedrag vooral wordt gezien
als symptoom of uiting van de te behandelen psychopathologie, maar zodanig ingericht dat die
behandeling langdurig genoeg kan worden aangeboden binnen een voldoende veilige
omgeving die gebruikelijk is in de forensische insteek met het accent op risico-reductie.
○ Auteur zegt: Construeer een behandelaanbod dat aansluit bij de zorgvraag, de pathologie van
de patiënt en zijn gedragsrepertoire. We moeten door de rechterlijke titel heen durven kijken
en handelen o.b.v. de psychopathologie en het ontwrichtend gedrag.
○ Sluit aan bij de zorgbehoefte en doe wat voor de patiënt passend is, met inachtneming van
adequate risicotaxatie en -management.
○ Hierin wordt de patiënt de zorg gegeven die nodig is, zowel qua behandeling als beveiliging,
waarbij het uitgangspunt de aanwezige psychopathologie van de patiënt en het daarmee
samenhangende probleemgedrag is.
Er zijn meerdere spanningsvelden bij de patiëntencategorie van de transforensische psychiatrie.
1. Dat een typische patiënt zich doorgaans niet als een te behandelen subject ervaart waardoor er
een uitzonderlijke patiënt-dokter relatie ontstaat. Lastig om een vertrouwensband op te
bouwen.
2. De grens van wat GGZ-medewerkers van patiënten tolereren is in de afgelopen jaren naar
beneden verschoven. Psychiatrisch gedrag moet beter worden herkend en vertaald naar
behandelbare problematiek om patiënten niet te snel af te schrijven.
3. Veel grote GGZ-instellingen zijn gaan werken in een bedrijfscultuur. Ze richten zich op
efficiëntie, kortdurende zorg met focus op tevredenheid en ambulante behandeling. Moeilijke
patiënten worden vaak doorgeschoven naar forensische instellingen bij incidenten, zonder
eerst te kijken naar de onderliggende problematiek. Ook gebruiken ze glossy folders over
zorgprogramma’s met fantastische behandeluitkomsten.
4. Vanuit de publieke opinie wordt altijd geneigd te zoeken naar degene die de steek heeft laten
vallen bij calamiteiten, waarbij er zelden ruimte voor nuancering wordt genomen. Zorgt ook
voor druk op behandelaren.
5. Het is tegenwoordig een belangrijk streven in de reguliere psychiatrie om patiënten kort
opgenomen te laten zijn, zeker als het gaat om een gedwongen opneming. Er is echter een
deelverzameling van patiënten die je echt niet in een dag of tien weer veilig kunt ontslaan uit
een gesloten klinische setting.
Conclusie
○ De reguliere GGZ en de aansluiting met de forensische psychiatrie schieten tekort, mede
doordat juridische kaders zoals de Wvggz en Wfz niet optimaal functioneren. Hierdoor vallen
patiënten met complexe problematiek en ontwrichtend gedrag vaak tussen wal en schip, met
criminalisering en calamiteiten als mogelijk gevolg.
○ De transforensische psychiatrie biedt een nieuw zorgkader dat forensische behandelmethoden
combineert met reguliere zorg. Het richt zich op patiënten met complexe problematiek (zoals
schizofrenie, verslaving, cognitieve beperkingen) en risicovol gedrag, met als doel:
▪ Te voorkomen dat civielrechtelijk gedwongen patiënten in de strafrechtelijke zorg
belanden.
▪ Complexe problematiek integraal aan te pakken in plaats van per afzonderlijk probleem.
▪ Een ventielfunctie te bieden voor overbelaste reguliere zorgteams.
○ Hoewel de eerste transforensische afdeling pas in 2015 werd geopend, laat praktijkonderzoek
positieve resultaten zien in risicoreductie, psychiatrische verbetering en toename van
beschermende factoren. Toch zijn er obstakels:
▪ Kosten: De benodigde personeelsbezetting maakt het financieel onaantrekkelijk voor
instellingen. De zorgverzekeraars dragen de kosten, maar profiteren niet direct van de
maatschappelijke voordelen, zoals minder criminaliteit en overlast.
▪ Financiering: Het is logisch dat instanties zoals justitie, politie, gemeenten en
woningcorporaties bijdragen aan deze zorg, omdat zij baat hebben bij de effecten. Een
maatschappelijke kosten-batenanalyse kan deze noodzaak aantonen.
6
Er is een relatie tussen stoornis (in het psychische) en delict
Reguliere psychiatrie
○ De focus op de stoornis en de behandeling.
○ Mensen die angst, adhd, depressie, verslavingsprobleem, schizofrenie hebben etc.
○ Stoornissen van de psyche.
Forensische psychiatrie
○ De focus op het delict en delict preventie.
○ Alertheid en anticiperen op gevaar.
○ Veroordeeld door strafrechter, er is bepaald dat er (verminderde) ontoerekeningsvatbaarheid is,
en de persoon dus behandeld moet worden.
○ Er zijn 28 soorten, waarvan TBS er een is.
○ Het doen van aangifte maakt disruptief gedrag tot delictgedrag.
De kloof
○ Het niemandsland tussen reguliere en forensische psychiatrie.
○ Transforensische psychiatrie is de brug tussen reguliere psychiatrie/GGZ en forensische
psychiatrie, voor de mensen die tussen beide vallen.
▪ De Missing Link
Psychopathologie en disruptief gedrag
○ Toebedeling patiënt aan reguliere dan wel forensische domein vaak arbitrair (=beslissing
gebaseerd op willekeur).
○ Mensen die onterecht in het verkeerde domein terechtkomen.
Waar hoort de ‘verwarde persoon’ thuis?
○ Prevaleert Zorg of Veiligheid?
○ Crisisdiensten en/of politie maken afweging.
○ Wie er het eerst bijkomt, bepaalt vaak wie de persoon krijgt.
▪ Blauw of wit?
o Is het de politie en justitie of de dokter die het voortouw neemt?
o Speelt toeval niet ook een rol?
o Het is vaak heel persoonlijk. Welke hulpverlener er heen gaat, hoe schat die het in,
welke keuze maakt die. Als de politie erbij komt, schakelt die de crisisdienst in of
niet?
○ Het moment dat Bart van U ex-minister Els Borst ombracht, ontstond de discussie. Hij die iets
ernstigs deed, en verward bleek te zijn.
▪ Bart van U zat letterlijk tussen die twee domeinen. Hij wachtte om in de gevangenis te
zetten, dat was nog niet gebeurd, en hij was eigenlijk te stel ontslagen van de zorg. En
precies in die periode heeft hij zijn zus vermoord.
○ Verwarde persoon = iemand is niet oké en heeft iets vreselijks gedaan.
Voorbeelden
○ ‘Psychiatrie kan ex-gevangenen niet aan’
○ Vignet: de man met de tatoeages – 666 in hals
▪ Ex-gevangene. Die was in het dorp de asociale, gevaarlijke kamper, en zat steeds vast voor
openbare geweldpleging. De huisarts van die man zei ‘hij komt weer los, en het gaat
steeds mis, maar ik heb het idee dat hij niet in orde is’ – psychiater naar laten kijken.
1
, ▪ Man zei dat hij met zijn tatoeage wil laten zien dat hij een pact heeft gemaakt met de
duivel, en dat mensen daaraan moeten zien dat ze uit mijn buurt moeten blijven, en als ze
toch in mijn buurt komen moet ik ze in elkaar slaan. - denkstoornis
▪ Man behandeld, ook met medicatie. En de man besefte dat de tatoeage in de weg zat (voor
een baan etc.).
○ Vignet: Vernieler monument Nicky Verstappen
▪ Ooit met een gewone verplichte opname, en met hetzelfde delict (vernieling monument) in
een strafrechtelijke gedwongen opname behandeld (bestaat niet meer, is veranderd)
○ Vignet: De extreem rechtse student die de derde wereldoorlog wilde starten
▪ Bestelde vlaggen met het hakenkruis erop, had allemaal neonazistische spullen etc.
▪ Ouders maakten zich zorgen, jongen wilde zich niet laten behandelen.
▪ Gooit wat voor het huis van de buren en steekt in de brand
▪ Crisisdienst had eerder geen termen om hem gedwongen in behandeling te nemen, maar
nu wel. – paranoïde psychose
▪ Verplicht behandeld, want hij was een uitbraak aan het plannen met brand.
▪ Gestopt met behandeling, later kwam hij weer bij de politie, toen forensisch verplicht
behandeld
Op het ene moment kan iemand een reguliere patiënt en op een ander moment een forensische
patiënt zijn.
Dilemma: veel regulier gedwongen opgenomen patiënten vertonen disruptief gedrag doch blijven
verstoken van een forensisch behandelaanbod.
Wetenschappelijke inzichten
○ Goethals & van Marle, 2009: Een meerderheid van de forensische patiënten was eerder in
contact met de reguliere GGZ en werd niet adequaat behandeld.
○ Criminalisatie hypothese: Schizofrene patiënten kunnen delicten gaan plegen t.g.v. tekorten in
de reguliere zorg (Peterson et al., 2010).
○ Large & Nielsen, 2011: Geweld bij eerste psychose vooral voorafgaande aan behandeling
(psychose: geen contact met de realiteit).
Het probleem
○ De schizis tussen reguliere en forensische psychiatrie is te groot
○ Risico van ontwrichting en criminalisering
○ Mensen vallen tussen wal en schip, en dan kunnen er delicten gepleegd gaan worden.
○ Ze krijgen meer winst van makkelijke patiënten. En bv. bij politie/justitie dan betalen zij, en
bij GGZ dan is het vanuit de zorgverzekering dus als GGZ een transforensische afdeling wil,
dan zeggen ze nou wacht maar even af wat de politie doet.
▪ En ze willen mooie cijfers, dus willen de moeilijkste patiënten niet.
De oplossing
○ Kijk naar psychopathologie, gedragsrepertoire en zorgbehoefte.
○ Doe wat nodig is en stop het afschuiven van moeilijke mensen. Want er is een toenemende
groep waar men de vingers niet aan wil branden.
Kijk door het gerechtelijke heen (trans)
○ Civiel dan wel strafrechtelijk
○ Kijk wat het beste is qua psychopathologie, behoefte, gevaarzetting
○ ‘Een verwarde man haal je liever op tijd van straat’
De afdeling transforensische psychiatrie
○ Een lacune (gat) in zorg opgelost
○ Een ventiel voor overspannen reguliere zorgaanbieders
2
, ○ Een antwoord op een maatschappelijk probleem
▪ De verwarde mens is nu de mens met onbegrepen gedrag – flauwe kreet want ‘ik begrijp
het gedrag wel’
○ Voor wie?: Mensen die lijden aan ernstige psychopathologie en daaruit voortvloeiend
disruptief, pre-delictgedrag
○ Het aanbod: aandacht voor behandeling van onderliggend lijden en aandacht voor
risicomanagement. Het beste van beide zorgdomeinen.
Waar het ooit begon met een afdeling met 8 bedden, zijn het nu 2 afdelingen transforensische
psychiatrie.
○ En nu ook ambulant aanbod
▪ Transforensische polikliniek – mensen komen naar je toe
▪ Ook een speciale plek waar mensen kunnen oefenen met zelfstandig wonen, voordat ze
zelfstandig gaan wonen.
▪ En Transforensisch Flexible Assertive Community Treatment (FACT): veel zorg op
locatie, een soort wijkteams met mensen die veel verstand hebben). Mensen die niet zijn
opgenomen
▪ Profiel ambulante transforensische patiënt
o Alle mogelijke problematiek met disruptief gedragsrepertoire als uitkomst
o Bv. ADHD, verslaving, psychose, depressie
o De regulier afgewezenen
o Geen reclasseringstoezicht, want vallen niet onder justitie. Worden vaak
doorverwezen door bv. een huisarts.
3
,Zelfstudie week 1: Het concept ‘Transforensische Psychiatrie’
Transforensische Psychiatrie is een nieuw onderzoeks- en behandeldomein. Het richt zich op mensen
met ernstige waarneming-, denk-, stemming en/of gedragsstoornissen met daaraan gekoppeld
disruptief gedrag dat tendeert naar delictgedrag. Ze vallen buiten het strafrecht doch dreigen zonder
adequate behandelinterventie te criminaliseren of te recidiveren. In feite behoeven ze een
behandelkader met de voor de forensische psychiatrie kenmerkende aandacht voor delict-preventie. Ze
zijn een maat te groot voor de reguliere GGZ en zijn door Politie en Justitie nog niet, of niet meer,
binnen een Forensisch zorgkader geplaatst. Vaak heeft dit simpelweg te maken met zaken als het al
dan niet doen van aangifte of het aflopen van een forensische zorgtitel. De toebedeling van patiënten
aan reguliere GGZ of het Forensische zorgdomein kan in hoge mate arbitrair zijn. In de reguliere
kliniek hebben gedwongen opgenomen patiënten vaak eenzelfde profiel als in de forensische kliniek.
In de reguliere GGZ is echter geen aandacht voor risicotaxatie en delictpreventie. Het is dan wachten
op ongelukken. Een uitgebreide toelichting op dit concept is te lezen in het artikel “Transforensische
psychiatrie; een brug tussen de reguliere en forensische psychiatrie”.
Literatuur
À Campo, J. M. L. G. (2020). Transforensische psychiatrie; een brug tussen de reguliere en
forensische psychiatrie. Sancties, 6, 399–406.
Prinsen, M. & Meynen, G (2021). De psychische stoornis in het strafrecht. In Ben Blansjaar, Wim
van Kordelaar, Merel Prinsen (Red.), Stoornis en delict: Handboek psychiatrische en
psychologische rapportage in strafzaken (pp.11–31). Amsterdam: Boom: de Tijdstroom.
Hummelen, J. W., & Hengeveld, M. W. (2018). Psychiatrische stoornis en diagnostiek. In J. W.
Hummelen, R. J. Verkes, M. J. F. van der Wolf (Red.), Forensische psychiatrie en de rechtspraktijk
(pp. 27–44). Utrecht: de Tijdstroom. – H1
Hummelen, J. W., & Hengeveld, M. W. (2018). Behandelmethoden. In J. W. Hummelen, R. J.
Verkes, M. J. F. van der Wolf (Red.), Forensische psychiatrie en de rechtspraktijk (pp. 45-67).
Utrecht: de Tijdstroom. – H2
Leerdoelen
Zicht krijgen op de betekenis van het concept ‘Transforensische Psychiatrie’ als brug tussen
reguliere en forensische psychiatrie.
Inzicht krijgen in de relatie tussen een bepaalde psychische stoornis en een gepleegd delict.
4
,À Campo, J. M. L. G. (2020). Transforensische psychiatrie; een brug tussen de reguliere en
forensische psychiatrie. Sancties, 6, 399–406.
Met de nieuwe wet verplichte ggz (1 jan 2020) en wet forensische zorg (1 jan 2019) zou er een
stelselwijziging zijn die moet leiden tot een betere aansluiting tussen de zorg voor mensen met een
psychiatrische stoornis die in het strafrechtelijk systeem terechtkomen, en de op het
civielrechtelijk gebaseerde zorg voor deze mensen.
○ Het blijkt echter dat de GGZ-instellingen nog niet opgewassen zijn tegen een deel van de
populatie die ze in het nieuwe systeem vanuit het strafrechtkrijgen toebedeeld.
▪ In de praktijk blijkt er een kloof: tussen de reguliere psychiatrie met de focus op de
stoornis & de forensische psychiatrie waar de focus met name sterk op het delict en het
herhalingsgevaar ligt.
▪ In deze kloof bevinden zich patiënten die lijden aan ernstige psychopathologie, die door
hun dreigende en disruptieve gedrag een maat te groot bevonden worden voor, en zelfs
soms geweerd worden uit de reguliere geestelijke gezondheidszorg.
▪ Juist als deze patiënten (nog) niet door de strafrechter zijn veroordeeld om binnen een
strafrechtelijk kader gedwongen behandeld te worden, kan het gevaarlijk worden.
▪ Oplossing: transforensische psychiatrische zorg
o Dit zorgdomein kan een brug vormen tussen de 2 domeinen, waardoor er geen
psychiatrisch niemandsland meer hoeft te bestaan.
o De toedeling van een patiënt met serieuze psychopathologie en daaruit
voortvloeiend disruptief gedrag aan het reguliere dan wel forensische zorgdomein
is in de praktijk voor een aanzienlijk deel arbitrair (willekeurig/afhankelijk van
toevallige factoren), terwijl de psychiatrische stoornis vaak hetzelfde is. Factoren
zoals de eerste betrokken instantie (politie, crisisdienst) en het al dan niet doen
van aangifte spelen een grote rol.
Binnen forensische klinieken zijn er patiënten die soms beter af waren geweest binnen een regulier
zorgkader, maar omdat er aangifte gedaan was een strafrechtelijke veroordeling hebben gekregen.
○ Naar aanleiding van een relatief licht vergrijp kan iemand een forensische titel krijgen, terwijl
andere patiënten in uitzonderlijke gevallen met poging tot doodslag ggz-patiënten blijven (bv.
man uit vignet in dit artikel die medewerker had gewurgd nadat hij zijn schizofrenie
medicijnen niet had gepakt die week)
○ Omgekeerd zijn er ook patiënten die binnen een regulier gesloten behandelkamer behandeld
worden, voor wie het beter was geweest wanneer zijn in een forensisch kader met meer
veiligheidsgaranties en aandacht voor risisicotaxatie zouden zijn opgenomen.
▪ Veel van de regulier gedwongen opgenomen patiënten die disruptief gedrag vertonen, zijn
in feite een maatje te groot voor de huidige reguliere psychiatrie, waardoor zij verstoken
blijven van een adequaat zorgaanbod.
▪ Eerder agressief en delictgedrag is een van de belangrijkste voorspellers voor toekomstig
delictgedrag.
o Echter, wanneer een patiënt eenmaal in de reguliere psychiatrie gedwongen is
opgenomen, is hij of zij moeilijk naar een forensisch zorgkader te plaatsen. Er is
immers geen strafrechtelijke titel. Zorgelijk is in dergelijke gevallen dat
gedwongen opgenomen patiënten die ernstig disruptief gedrag vertonen, de
specifieke behandelmodaliteiten moeten missen die typisch zijn voor een
forensisch behandelkader.
A Campo pleit voor het invoeren van transforensische psychiatrie, een nieuw zorgkader dat een
brug slaat tussen reguliere en forensische psychiatrie. Het doel is om patiënten met ernstige
psychopathologie en disruptief gedrag – die niet strafrechtelijk zijn veroordeeld (en dus geen recht
of plicht hebben tot forensische zorg)– preventief passende zorg te bieden.
5
, ○ Een kader waarin gekeken wordt naar de patiënt, wiens disruptief gedrag vooral wordt gezien
als symptoom of uiting van de te behandelen psychopathologie, maar zodanig ingericht dat die
behandeling langdurig genoeg kan worden aangeboden binnen een voldoende veilige
omgeving die gebruikelijk is in de forensische insteek met het accent op risico-reductie.
○ Auteur zegt: Construeer een behandelaanbod dat aansluit bij de zorgvraag, de pathologie van
de patiënt en zijn gedragsrepertoire. We moeten door de rechterlijke titel heen durven kijken
en handelen o.b.v. de psychopathologie en het ontwrichtend gedrag.
○ Sluit aan bij de zorgbehoefte en doe wat voor de patiënt passend is, met inachtneming van
adequate risicotaxatie en -management.
○ Hierin wordt de patiënt de zorg gegeven die nodig is, zowel qua behandeling als beveiliging,
waarbij het uitgangspunt de aanwezige psychopathologie van de patiënt en het daarmee
samenhangende probleemgedrag is.
Er zijn meerdere spanningsvelden bij de patiëntencategorie van de transforensische psychiatrie.
1. Dat een typische patiënt zich doorgaans niet als een te behandelen subject ervaart waardoor er
een uitzonderlijke patiënt-dokter relatie ontstaat. Lastig om een vertrouwensband op te
bouwen.
2. De grens van wat GGZ-medewerkers van patiënten tolereren is in de afgelopen jaren naar
beneden verschoven. Psychiatrisch gedrag moet beter worden herkend en vertaald naar
behandelbare problematiek om patiënten niet te snel af te schrijven.
3. Veel grote GGZ-instellingen zijn gaan werken in een bedrijfscultuur. Ze richten zich op
efficiëntie, kortdurende zorg met focus op tevredenheid en ambulante behandeling. Moeilijke
patiënten worden vaak doorgeschoven naar forensische instellingen bij incidenten, zonder
eerst te kijken naar de onderliggende problematiek. Ook gebruiken ze glossy folders over
zorgprogramma’s met fantastische behandeluitkomsten.
4. Vanuit de publieke opinie wordt altijd geneigd te zoeken naar degene die de steek heeft laten
vallen bij calamiteiten, waarbij er zelden ruimte voor nuancering wordt genomen. Zorgt ook
voor druk op behandelaren.
5. Het is tegenwoordig een belangrijk streven in de reguliere psychiatrie om patiënten kort
opgenomen te laten zijn, zeker als het gaat om een gedwongen opneming. Er is echter een
deelverzameling van patiënten die je echt niet in een dag of tien weer veilig kunt ontslaan uit
een gesloten klinische setting.
Conclusie
○ De reguliere GGZ en de aansluiting met de forensische psychiatrie schieten tekort, mede
doordat juridische kaders zoals de Wvggz en Wfz niet optimaal functioneren. Hierdoor vallen
patiënten met complexe problematiek en ontwrichtend gedrag vaak tussen wal en schip, met
criminalisering en calamiteiten als mogelijk gevolg.
○ De transforensische psychiatrie biedt een nieuw zorgkader dat forensische behandelmethoden
combineert met reguliere zorg. Het richt zich op patiënten met complexe problematiek (zoals
schizofrenie, verslaving, cognitieve beperkingen) en risicovol gedrag, met als doel:
▪ Te voorkomen dat civielrechtelijk gedwongen patiënten in de strafrechtelijke zorg
belanden.
▪ Complexe problematiek integraal aan te pakken in plaats van per afzonderlijk probleem.
▪ Een ventielfunctie te bieden voor overbelaste reguliere zorgteams.
○ Hoewel de eerste transforensische afdeling pas in 2015 werd geopend, laat praktijkonderzoek
positieve resultaten zien in risicoreductie, psychiatrische verbetering en toename van
beschermende factoren. Toch zijn er obstakels:
▪ Kosten: De benodigde personeelsbezetting maakt het financieel onaantrekkelijk voor
instellingen. De zorgverzekeraars dragen de kosten, maar profiteren niet direct van de
maatschappelijke voordelen, zoals minder criminaliteit en overlast.
▪ Financiering: Het is logisch dat instanties zoals justitie, politie, gemeenten en
woningcorporaties bijdragen aan deze zorg, omdat zij baat hebben bij de effecten. Een
maatschappelijke kosten-batenanalyse kan deze noodzaak aantonen.
6
