H1 Oudheid en Middeleeuwen: een hogere orde.
1.1 Inleiding
De staatkundige gemeenschap van de Grieken is de polis, de stadstaat (=Athene). Er is een
afwisseling van democratisch en aristocratisch bestuur. In de Griekse filosofie wordt veel belang
gehecht aan ethiek --> vooral bij Plato en Aristoteles, de 2 grootse Griekse filosofen. Ze reflecteren
het sociale en politieke leven van de mens. De staat, de politieke gemeenschap wordt van belang
geacht, omdat daarin 'het goede leven', d.w.z. het ethisch juist handelen zijn beslag moet krijgen.
Rechtvaardigheid is de belangrijkste criteria in de staat. Ze maken geen scherp onderscheid tussen
de samenleving of maatschappij enerzijds en de staat anderzijds; het spreekt vanzelf dat de
samenleving haar ordering vindt in de polis, de staat.
De ontologie, de leer van het zijn(de), d.w.z. van de algemene beginselen van de werkelijkheid,
vormt de basis voor hun filosofie. Beiden veronderstellen dat de politiek haar plaats heeft in een
overkoepelende ordening van e totale werkelijkheid, in een harmonieuze kosmos. Deze hogere orde
ligt volgens Plato in de Ideeën verankert, volgens Aristoteles in natuurlijke doeleinden.
Plato ontwerpt een theoretisch ideale staat, terwijl Aristoteles meer empirisch wil bezien wat met
betrekking tot de staat natuurlijk en goed is. Plato ontwikkelt een alternatief voor de bestaande
samenleving, door d.m.v. een ideaal contrastbeeld ons te laten nadenken over de samenleving. De
visie van Aristoteles komt overeen met de toenmalige Griekse politieke werkelijkheid en richt zich
op het onderbouwen en begrijpen van wat er bestaat.
1.2 Plato (427 v.o.j-347 v.o.j. (80 jaar))
Plato laat in zijn dialogen zijn leermeester Socrates als gesprekleider optreden (Socratisch gesprek);
de andere gesprekspartners brengen vaak filosofische standpunten in die men in die tijd goed kende,
maar die door Socrates worden ontkracht --> visie van Plato komt naar voren. Belangrijkste werk:
Politeia (=Constitutie). De centrale kwestie hierin is wat rechtvaardigheid inhoudt. De ethiek houdt
verband met kennis. Begrijpt iemand hoe de werkelijkheid in elkaar zit, dan is duidelijk wat goed is
om te doen, en zal hij het goede ook doen. Het morele kwaad komt voort uit het gebrek aan inzicht.
Plato maakt in zijn ontologie onderscheid tussen 2 werelden of werkelijkheden: de wereld van de
zintuigelijke waarnemingen en die van de Ideeën. Kennis krijgen we alleen als we ons richten op de
Ideeën (=vormen), de zintuigelijke waarnemingen zijn immers veranderlijk. Zo lang we ons op de
zintuigelijke waarnemingen richten zullen we nooit weten hoe het echt is. Het Idee is daarentegen
de echte werkelijkheid, het eeuwige blijvende, altijd en overal gelijke, ware zijn van iets; het
overstijgt de waarneembare wereld. De werkelijkheid is dus niet te vinden in de stoffelijke wereld
hier. In het zintuigelijke waarneembare ding is de Idee ervan aanwezig, doordat de Idee het model,
het oerbeeld is waarvan de dingen een onvolmaakte en onbestendige nabootsing zijn. Het is dus
mogelijk om vanuit het zintuigelijke waarneembare naar e Ideeën op te stijgen --> tot kennis te
komen.
De zintuigelijke waarneembare dingen zijn onvolmaakt, steeds verschillende reproducties --> geen
kennis over worden gevormd. Men komt hier slechts tot meningen. Ideeën kunnen niet met
zintuigen worden waargenomen, maar slechts door het denkvermogen, de rede of de geest. De
Ideeënwereld is een hierarchische samenhangend geheel. De hoogste Idee is volgens Plato de Idee
van het Goede. Alle Ideeën hebben deel aan de Idee van het Goede. Het Goede is tevens het licht
dat het mogelijk maakt dat de mens tot kennis komt.
Ter illustratie van de twee-wereldentheorie vertelt Plato de gelijkenis van de grot: in een grot zitten
gevangen zo vastgebonden dat ze alleen een wand van de grot kunnen zien. Aan de ingang van de
grot brandt een vuur, waardoor schaduwen o de wand van de grot ontstaan. De gevangen zien alleen
deze schaduwen en denken dat deze de enige werkelijkheid vormen. Wanneer nu 1 van deze
gevangen bevrijdt wordt en buiten de grot komt, zullen zijn ogen eerst aan het zonlicht moeten
, wennen, maar daarna zal hij de ware werkelijkheid leren kennen. het is echter maar de vraag of de
medegevangenen hem zouden geloven als hij hen van die echte werkelijkheid zou berichten.
Grot = alledaagse wereld. Buitenwereld = ware werkelijkheid = Ideeën. Zon = Idee van het Goede,
het hoogste beginsel en de grondslag van alle werkelijkheid en kennis.
Plato ontkent ook dat voor rechtvaardig handelen het bezit van rijkdom of macht nodig is.
Rechtvaardigheid lijkt soms bepaald te worden door het eigenbelang van de sterksten. Die zijn
immers de heersers en de vaardigen wetten uit, waarmee wordt vastgelegd wat als rechtvaardig
geldt. Maar volgens Plato kan rechtvaardigheid vereisen dat het algemene belang vooropstaat i.p.v.
het eigen belang. Daarnaast keert Plato zich tegen de opinie dat immoreel gedrag meer oplevert dan
het uitoefenen van rechtvaardigheid. Immoraliteit heeft te maken met gebrek aan kennis van
bestaande normen --> ineffectief handelen en conflicten --> niet goed kunnen functioneren.
Er moet men erop gericht zijn hoe rechtvaardigheid in de staat bestaat, daarna bij het individu.
Rechtvaardigheid bij het individu komt op dezelfde wijze tot stand als bij de staat.
Staten worden gevormd omdat mensen verschillen in aanleg en mogelijkheden. Door samen te
werken kunnen zij de behoeftebevrediging vergemakkelijken. Het is goed voor de samenleving als
de mensen de taken verdelen en zich specialiseren. Historische grondslag van de staat is dus
volgens Plato het beginsel van de arbeidsdeling. De ideale staat kent 3 standen: werkers, wachters
en regeert. Tot welke stand iemand behoort, wordt bepaald door zijn capaciteiten (niet afhankelijk
van ouders).
Wachters moeten dapper en zachtmoedig zijn en daarvoor is lichamelijk en geestelijke vorming
nodig. Hun opleiding bestaat uit een juiste combinatie van lichaamsoefening en muzische muziek
(harmonieuze verhoudingen tot klinken komen). Ze leven in communicerend verband, hebben geen
eigen bezit of geld, wonen in eenvoudige huizen en gebruiken hu maaltijden gemeenschappelijk en
op staatskosten --> voorkomen dat zich op eigen zaken gaan richten ip.v. het belang van de
gemeenschap. Mogen ook geen gezinsleven hebben. Ook vrouwen kunnen wachters en vervolgens
regeerders worden; de vrouw is echter wel zwakker dan de man, maar talent is is gelijklijk over
beide seksen verdeel. De maatschappelijke functies zijn niet specifiek voor bepaald geslacht.
Uit de beste wachters worden de toekomstige regeerders gekozen. Krijgen een langere opleiding,
waarin theoretische (wiskunde, sterrenkunde, filosofie) en praktische ervaring wordt opgedaan. Als
ze pas 50 zijn en de lessen goed hebben doorlopen --> tot hoogste posities toegelaten.
De wachters en regeerders worden onderhouden door de derde stand: boeren, ambachtslieden en
handelaren. Bij hen zijn privé-eigendom en gezinsleven toegestaan. De drie standen moten duidelijk
gescheiden blijven. De hoofdregel in de ideale staat is de enkelvoudigheid: het beginsel dat ieder
mens maar 1 vak moet beoefenen, want als ze er meer vakken zouden beoefenen dan kan hij in geen
enkel vak werkelijk voortreffelijk worden.
Dat het goede moet worden gedaan, betekent desnoods dat mensen gedwongen moeten worden. In
standen ingedeeld o.b.v. functionele gronden en niet o.b.v. vrije keus. Plato maakt propaganda voor
dictatuur. Enerzijds lijkt dit terecht, anderzijds moeten we in elk beval bedenken dat door het
verbod op prive-bezit bij de wachters en regeerders het eventuele machtsmisbruik in ieder geval niet
op persoonlijke verrijking gericht kan zijn.
In de ideale staat dienen de 4 belangrijkste deugden vertegenwoordigd te zijn: wijsheid, dapperheid,
zelfbeheersing en rechtvaardigheid. Wijsheid moet e deugd van de leiders zijn, dapperheid die van
de wachters en zelfbeheersing die van alle drie de standen, zodat iedere stand doet wat
overeenkomst met zijn specifieke taak en aard: de derde stand draagt zorg voor de vervulling van de
1.1 Inleiding
De staatkundige gemeenschap van de Grieken is de polis, de stadstaat (=Athene). Er is een
afwisseling van democratisch en aristocratisch bestuur. In de Griekse filosofie wordt veel belang
gehecht aan ethiek --> vooral bij Plato en Aristoteles, de 2 grootse Griekse filosofen. Ze reflecteren
het sociale en politieke leven van de mens. De staat, de politieke gemeenschap wordt van belang
geacht, omdat daarin 'het goede leven', d.w.z. het ethisch juist handelen zijn beslag moet krijgen.
Rechtvaardigheid is de belangrijkste criteria in de staat. Ze maken geen scherp onderscheid tussen
de samenleving of maatschappij enerzijds en de staat anderzijds; het spreekt vanzelf dat de
samenleving haar ordering vindt in de polis, de staat.
De ontologie, de leer van het zijn(de), d.w.z. van de algemene beginselen van de werkelijkheid,
vormt de basis voor hun filosofie. Beiden veronderstellen dat de politiek haar plaats heeft in een
overkoepelende ordening van e totale werkelijkheid, in een harmonieuze kosmos. Deze hogere orde
ligt volgens Plato in de Ideeën verankert, volgens Aristoteles in natuurlijke doeleinden.
Plato ontwerpt een theoretisch ideale staat, terwijl Aristoteles meer empirisch wil bezien wat met
betrekking tot de staat natuurlijk en goed is. Plato ontwikkelt een alternatief voor de bestaande
samenleving, door d.m.v. een ideaal contrastbeeld ons te laten nadenken over de samenleving. De
visie van Aristoteles komt overeen met de toenmalige Griekse politieke werkelijkheid en richt zich
op het onderbouwen en begrijpen van wat er bestaat.
1.2 Plato (427 v.o.j-347 v.o.j. (80 jaar))
Plato laat in zijn dialogen zijn leermeester Socrates als gesprekleider optreden (Socratisch gesprek);
de andere gesprekspartners brengen vaak filosofische standpunten in die men in die tijd goed kende,
maar die door Socrates worden ontkracht --> visie van Plato komt naar voren. Belangrijkste werk:
Politeia (=Constitutie). De centrale kwestie hierin is wat rechtvaardigheid inhoudt. De ethiek houdt
verband met kennis. Begrijpt iemand hoe de werkelijkheid in elkaar zit, dan is duidelijk wat goed is
om te doen, en zal hij het goede ook doen. Het morele kwaad komt voort uit het gebrek aan inzicht.
Plato maakt in zijn ontologie onderscheid tussen 2 werelden of werkelijkheden: de wereld van de
zintuigelijke waarnemingen en die van de Ideeën. Kennis krijgen we alleen als we ons richten op de
Ideeën (=vormen), de zintuigelijke waarnemingen zijn immers veranderlijk. Zo lang we ons op de
zintuigelijke waarnemingen richten zullen we nooit weten hoe het echt is. Het Idee is daarentegen
de echte werkelijkheid, het eeuwige blijvende, altijd en overal gelijke, ware zijn van iets; het
overstijgt de waarneembare wereld. De werkelijkheid is dus niet te vinden in de stoffelijke wereld
hier. In het zintuigelijke waarneembare ding is de Idee ervan aanwezig, doordat de Idee het model,
het oerbeeld is waarvan de dingen een onvolmaakte en onbestendige nabootsing zijn. Het is dus
mogelijk om vanuit het zintuigelijke waarneembare naar e Ideeën op te stijgen --> tot kennis te
komen.
De zintuigelijke waarneembare dingen zijn onvolmaakt, steeds verschillende reproducties --> geen
kennis over worden gevormd. Men komt hier slechts tot meningen. Ideeën kunnen niet met
zintuigen worden waargenomen, maar slechts door het denkvermogen, de rede of de geest. De
Ideeënwereld is een hierarchische samenhangend geheel. De hoogste Idee is volgens Plato de Idee
van het Goede. Alle Ideeën hebben deel aan de Idee van het Goede. Het Goede is tevens het licht
dat het mogelijk maakt dat de mens tot kennis komt.
Ter illustratie van de twee-wereldentheorie vertelt Plato de gelijkenis van de grot: in een grot zitten
gevangen zo vastgebonden dat ze alleen een wand van de grot kunnen zien. Aan de ingang van de
grot brandt een vuur, waardoor schaduwen o de wand van de grot ontstaan. De gevangen zien alleen
deze schaduwen en denken dat deze de enige werkelijkheid vormen. Wanneer nu 1 van deze
gevangen bevrijdt wordt en buiten de grot komt, zullen zijn ogen eerst aan het zonlicht moeten
, wennen, maar daarna zal hij de ware werkelijkheid leren kennen. het is echter maar de vraag of de
medegevangenen hem zouden geloven als hij hen van die echte werkelijkheid zou berichten.
Grot = alledaagse wereld. Buitenwereld = ware werkelijkheid = Ideeën. Zon = Idee van het Goede,
het hoogste beginsel en de grondslag van alle werkelijkheid en kennis.
Plato ontkent ook dat voor rechtvaardig handelen het bezit van rijkdom of macht nodig is.
Rechtvaardigheid lijkt soms bepaald te worden door het eigenbelang van de sterksten. Die zijn
immers de heersers en de vaardigen wetten uit, waarmee wordt vastgelegd wat als rechtvaardig
geldt. Maar volgens Plato kan rechtvaardigheid vereisen dat het algemene belang vooropstaat i.p.v.
het eigen belang. Daarnaast keert Plato zich tegen de opinie dat immoreel gedrag meer oplevert dan
het uitoefenen van rechtvaardigheid. Immoraliteit heeft te maken met gebrek aan kennis van
bestaande normen --> ineffectief handelen en conflicten --> niet goed kunnen functioneren.
Er moet men erop gericht zijn hoe rechtvaardigheid in de staat bestaat, daarna bij het individu.
Rechtvaardigheid bij het individu komt op dezelfde wijze tot stand als bij de staat.
Staten worden gevormd omdat mensen verschillen in aanleg en mogelijkheden. Door samen te
werken kunnen zij de behoeftebevrediging vergemakkelijken. Het is goed voor de samenleving als
de mensen de taken verdelen en zich specialiseren. Historische grondslag van de staat is dus
volgens Plato het beginsel van de arbeidsdeling. De ideale staat kent 3 standen: werkers, wachters
en regeert. Tot welke stand iemand behoort, wordt bepaald door zijn capaciteiten (niet afhankelijk
van ouders).
Wachters moeten dapper en zachtmoedig zijn en daarvoor is lichamelijk en geestelijke vorming
nodig. Hun opleiding bestaat uit een juiste combinatie van lichaamsoefening en muzische muziek
(harmonieuze verhoudingen tot klinken komen). Ze leven in communicerend verband, hebben geen
eigen bezit of geld, wonen in eenvoudige huizen en gebruiken hu maaltijden gemeenschappelijk en
op staatskosten --> voorkomen dat zich op eigen zaken gaan richten ip.v. het belang van de
gemeenschap. Mogen ook geen gezinsleven hebben. Ook vrouwen kunnen wachters en vervolgens
regeerders worden; de vrouw is echter wel zwakker dan de man, maar talent is is gelijklijk over
beide seksen verdeel. De maatschappelijke functies zijn niet specifiek voor bepaald geslacht.
Uit de beste wachters worden de toekomstige regeerders gekozen. Krijgen een langere opleiding,
waarin theoretische (wiskunde, sterrenkunde, filosofie) en praktische ervaring wordt opgedaan. Als
ze pas 50 zijn en de lessen goed hebben doorlopen --> tot hoogste posities toegelaten.
De wachters en regeerders worden onderhouden door de derde stand: boeren, ambachtslieden en
handelaren. Bij hen zijn privé-eigendom en gezinsleven toegestaan. De drie standen moten duidelijk
gescheiden blijven. De hoofdregel in de ideale staat is de enkelvoudigheid: het beginsel dat ieder
mens maar 1 vak moet beoefenen, want als ze er meer vakken zouden beoefenen dan kan hij in geen
enkel vak werkelijk voortreffelijk worden.
Dat het goede moet worden gedaan, betekent desnoods dat mensen gedwongen moeten worden. In
standen ingedeeld o.b.v. functionele gronden en niet o.b.v. vrije keus. Plato maakt propaganda voor
dictatuur. Enerzijds lijkt dit terecht, anderzijds moeten we in elk beval bedenken dat door het
verbod op prive-bezit bij de wachters en regeerders het eventuele machtsmisbruik in ieder geval niet
op persoonlijke verrijking gericht kan zijn.
In de ideale staat dienen de 4 belangrijkste deugden vertegenwoordigd te zijn: wijsheid, dapperheid,
zelfbeheersing en rechtvaardigheid. Wijsheid moet e deugd van de leiders zijn, dapperheid die van
de wachters en zelfbeheersing die van alle drie de standen, zodat iedere stand doet wat
overeenkomst met zijn specifieke taak en aard: de derde stand draagt zorg voor de vervulling van de
