Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: Diagnostiek in de jeugdzorg....................................................................................................... 7
1.1 Ontwikkelingen en knelpunten.......................................................................................................................7
1.2 Uitgangspunten HGD.....................................................................................................................................8
1.3 De fasen in vogelvlucht..................................................................................................................................8
1.4 De rollen van een handelingsgerichte hulpverlener.......................................................................................9
1.5 Typen diagnostische vragen in de jeugdzorg...............................................................................................11
1.6 Implementatie van HGD...............................................................................................................................11
Hoofdstuk 2: uitgangspunten van handelingsgerichte diagnostiek................................................................11
2.1 uitgangspunt 1: HGD is doelgericht.............................................................................................................12
2.2 Uitgangspunt 2: HGD richt zich op de behoeften van kind en opvoeders....................................................13
2.3 Uitgangspunt 3: HGD hanteert een transactioneel referentiekader...........................................................13
2.4 Uitgangspunt 4: HGD acht samen werken met cliënten cruciaal................................................................14
2.5 Uitgangspunt 5: HGD besteedt aandacht aan positieve en beschermende factoren..................................15
2.6 Uitgangspunt 6: HGD verloopt systematisch en transparant.....................................................................16
Hoofdstuk 3: Aanmelding en intake.............................................................................................................. 19
3.1 De aanmelding.............................................................................................................................................19
3.2 Een handelingsgerichte intakefase..............................................................................................................19
3.3 Stap 1: Voorbereiden van het intakegesprek...............................................................................................20
3.4 Stap 2: Reden van aanmelding, hulpvragen, wensen en verwachtingen....................................................21
3.5 Stap 3: Problemen en zorgen.......................................................................................................................21
3.6 Stap 4: Positieve kenmerken........................................................................................................................21
3.7 Stap 5: Relevante voorgeschiedenis, genomen maatregelen en effecten...................................................22
3.8 Stap 6: Attributies, doelen en oplossingen...................................................................................................22
3.9 Stap 7: Inschatten van de veiligheid.............................................................................................................23
3.10 Stap 8: Afronding van de intakefase..........................................................................................................23
Hoofdstuk 4: Strategiefase........................................................................................................................... 24
4.1 Een handelingsterichte strategiefase...........................................................................................................24
4.2 Stap 1: Wat weten we al?............................................................................................................................25
4.3 Stap 2: Moeten we meer weten om de vraagstelling te beantwoorden?...................................................27
4.4 Stap 3: Onderzoek is nodig: wat zijn de onderzoeksvragen.........................................................................28
4.5 Stap 4: Communicatie met cliënten: wie gaat wat doen, hoe, wanneer en waarom?................................29
4.6 Afronding van de strategiefase....................................................................................................................29
Hoofdstuk 5: Onderzoeksfase....................................................................................................................... 30
5.1 Een handelingsgerichte onderzoeksfase......................................................................................................30
1
,Hoofdstuk 6: Integratie- en aanbevelingsfase............................................................................................... 32
6.1 Een handelingsgerichte integratie/aanbevelingsfase..................................................................................32
6.2 Stap 1: Integratief beeld: wat is er aan de hand en hoe komt het?.............................................................33
6.3 Stap 2: interventie doelen: wat willen en kunnen we veranderen?.............................................................33
6.4 Stap 3: Van doelen naar behoeften en gewenste hulpverlening.................................................................33
6.5 Stap 4: Argumenten voor en tegen de aanbevelingen.................................................................................34
6.6 Stap 5: Aanbevelingen..................................................................................................................................34
Hoofdstuk 7: Adviesfase en evaluatie........................................................................................................... 35
7.1 Een handelingsgerichte advies fase.............................................................................................................35
7.2 Stap 1: Voorbereiding van het adviesgesprek..............................................................................................35
7.3 Stap 2: Inleiding van het adviesgesprek.......................................................................................................36
7.4 Stap 3: Bespreken van het integratief beeld................................................................................................36
7.5 Stap 4: Bespreken van de aanbevelingen....................................................................................................36
7.6 Stap 5: Overleg met betrokkenen: welke aanbevelingen kiezen zij?...........................................................37
7.7 Stap 6: Afronding van de adviesfase............................................................................................................37
7.8 Evaluatie van het diagnostisch traject en het advies...................................................................................37
Artikel Ohan: De perceptie van en reacties op kinderen met en zonder het diagnostische label 'ADHD' van
leerkrachten en scholieren........................................................................................................................... 39
Abstract..............................................................................................................................................................39
Percepties van en reacties van leerkrachten in het basisonderwijs en scholieren.............................................39
Voor kinderen met en zonder het diagnostische label 'ADHD'..........................................................................39
1.1. Doel van het huidige onderzoek.............................................................................................................40
Methode.............................................................................................................................................................40
2.1 Deelnemers..............................................................................................................................................40
2.2 Materialen...............................................................................................................................................40
Resultaten..........................................................................................................................................................41
3.1 Beschrijvende statistiek...........................................................................................................................41
3.3. Impact van deelnemersstatus................................................................................................................41
3.4. Achtergrondfactoren die labelbias voorspellen.....................................................................................41
Discussie.............................................................................................................................................................41
4.1. Impact van label op de verwachtingen, emoties en gedragingen van deelnemers...............................42
4.2. Deelnemersstatus...................................................................................................................................42
4.3 Geslacht van het kind..............................................................................................................................43
4.4. Achtergrondfactoren die labelbias voorspellen.....................................................................................43
4.5. Beperkingen en toekomstig onderzoek..................................................................................................43
Conclusie............................................................................................................................................................44
Artikel Pameijer: Handelingsgericht classificeren in het onderwijs................................................................45
1. Inleiding..........................................................................................................................................................45
2. Het kader: de uitgangspunten van HGW/HGD..............................................................................................45
3. Voor- en nadelen van classificeren in het onderwijs......................................................................................47
4. Wanneer is classificeren in het onderwijs zinvol?......................................................................................49
2
, 5. Handelingsgericht classificeren......................................................................................................................50
6. Passend onderwijs en indicatiestelling...........................................................................................................51
Artikel Koomen: Emotionele en gedragsproblemen......................................................................................52
Probleem gedrag: ontstaan en ontwikkeling.....................................................................................................52
Sociale competentie en onderliggende processen.............................................................................................53
De invloed van leerkrachthandelen....................................................................................................................53
Algemene interventieprogramma’s...................................................................................................................55
Besluit.................................................................................................................................................................57
Hoofdstuk 1: Pesten definitie, prevalentie, verloop en problematiek............................................................58
1.1 Inleiding........................................................................................................................................................58
1.2 Wat is pesten?..............................................................................................................................................58
1.3 Vormen van pesten......................................................................................................................................58
1.4 Prevalentie....................................................................................................................................................58
1.5 Sekseverschillen............................................................................................................................................59
1.6 Leeftijds- en cohortverschillen......................................................................................................................60
1.7 Consistentie van pestrollen in verschillende settings...................................................................................60
1.8 Longitudinale studies: stabiliteit van pestrollen en ontwikkelingstrajecten................................................60
1.9 Problemen: antecedenten en consequenties van pesten.............................................................................61
1.10 Cyberpesten................................................................................................................................................63
1.11 Samenvatting en conclusie.........................................................................................................................64
Hoofdstuk 7: Schoolbrede interventieprogramma’s......................................................................................66
7.1 Inleiding........................................................................................................................................................66
7.2 Prima een schoolbreed anti pest programma voor basisscholen................................................................66
Effect onderzoek............................................................................................................................................67
7.3 Het kiva antipestprogramma: de cruciale rol van de groep........................................................................68
Effectonderzoek.............................................................................................................................................69
7.4 Kanjertraining: Een schoolbrede interventie voor een veilig klimaat op school..........................................69
Inhoud............................................................................................................................................................70
7.5 De vreedzame school....................................................................................................................................71
7.6 Meta analyses van school programma’s tegen pesten...............................................................................72
Resultaten en discussie..................................................................................................................................72
7.7 Samenvatting...............................................................................................................................................73
Hoofdstuk 8: Interventies op het niveau van de klas.....................................................................................74
8.1 Inleiding........................................................................................................................................................74
8.2 Taakspel: Een effectief programma voor klassenmanagement..................................................................74
8.3 Het PAD-leerplan: een programma ter bevordering van sociale en emotionele competentie....................74
8.4 Friendly ATTAC: de ontwikkeling van een digitale educatieve game tegen cyberpesten............................75
8.5 Mediatie door leerkracht en leerlingen........................................................................................................76
3
, 8.6 Samenvatting...............................................................................................................................................77
Hoofdstuk 9: Interventies gericht op leerlingen of hun ouders......................................................................78
9.4 Alles Kidzzz: een individuele interventie op de basisschool voor leerlingen met gedragsproblemen..........78
9.5 Ik kies voor zelfcontrole: een preventieve interventie voor kinderen met gedragsproblemen....................78
9.6 Minder boos en opstandig: ouder en kind training ter behandeling van oppositioneel, agressief en
antisociaal gedrag..............................................................................................................................................79
9.7 Samenvatting...............................................................................................................................................80
Artikel King: Testangstige kinderen en adolescenten: psychopathologie, cognitie en psychofysiologische
reactiviteit................................................................................................................................................... 81
Abstract..............................................................................................................................................................81
Inleiding..............................................................................................................................................................81
Psychopathologie...............................................................................................................................................81
Cognities.............................................................................................................................................................81
Psychofysiologische reactiviteit.........................................................................................................................82
Conclusie............................................................................................................................................................82
Artikel Kearney: Schoolverzuim en schoolweigering: een overzicht en suggesties voor gezondheidswerkers op
school.......................................................................................................................................................... 83
Abstract..............................................................................................................................................................83
Schoolverzuim....................................................................................................................................................83
Weigeringsgedrag van de school.......................................................................................................................83
Op school gebaseerde professionele gezondheidsinterventies voor verzuim....................................................83
Algemene klinische interventies voor weigeringsgedrag op school..................................................................84
Suggesties voor gezondheidsprofessionals op school........................................................................................84
Jongeren die 's ochtends bezorgd zijn over school of scheiding van ouders................................................84
Jongeren met schoolweigering die naar het kantoor worden gestuurd.......................................................84
Jongeren met lichamelijke klachten..............................................................................................................85
Laatste opmerkingen.........................................................................................................................................85
Artikel Little Akin H2: Positieve gedragsinterventies en ondersteuning op school: een toepassing op
systeemniveau van gedragsprincipes........................................................................................................... 86
Belangrijke elementen PBIS...........................................................................................................................86
Implementatie van PBIS.................................................................................................................................87
Belangrijke gedragsprincipes bij PBIS............................................................................................................87
Gedragsregels die op alle niveaus van PBIS worden toegepast....................................................................88
Conclusie........................................................................................................................................................89
D4: Artikel Little akin h9: Volwassenen als veranderingsagenten: toepassingen van gedragsadvies...............90
Relevant uitkomstonderzoek naar gedragsconsultatie.....................................................................................92
Sleutelonderzoek................................................................................................................................................93
Conclusie............................................................................................................................................................94
Artikel Vernooy: Didactisch en pedagogisch handelen van leerkrachten.......................................................94
1. Het didactisch handelen van de leerkracht: het belang van goed onderwijs................................................94
4
Hoofdstuk 1: Diagnostiek in de jeugdzorg....................................................................................................... 7
1.1 Ontwikkelingen en knelpunten.......................................................................................................................7
1.2 Uitgangspunten HGD.....................................................................................................................................8
1.3 De fasen in vogelvlucht..................................................................................................................................8
1.4 De rollen van een handelingsgerichte hulpverlener.......................................................................................9
1.5 Typen diagnostische vragen in de jeugdzorg...............................................................................................11
1.6 Implementatie van HGD...............................................................................................................................11
Hoofdstuk 2: uitgangspunten van handelingsgerichte diagnostiek................................................................11
2.1 uitgangspunt 1: HGD is doelgericht.............................................................................................................12
2.2 Uitgangspunt 2: HGD richt zich op de behoeften van kind en opvoeders....................................................13
2.3 Uitgangspunt 3: HGD hanteert een transactioneel referentiekader...........................................................13
2.4 Uitgangspunt 4: HGD acht samen werken met cliënten cruciaal................................................................14
2.5 Uitgangspunt 5: HGD besteedt aandacht aan positieve en beschermende factoren..................................15
2.6 Uitgangspunt 6: HGD verloopt systematisch en transparant.....................................................................16
Hoofdstuk 3: Aanmelding en intake.............................................................................................................. 19
3.1 De aanmelding.............................................................................................................................................19
3.2 Een handelingsgerichte intakefase..............................................................................................................19
3.3 Stap 1: Voorbereiden van het intakegesprek...............................................................................................20
3.4 Stap 2: Reden van aanmelding, hulpvragen, wensen en verwachtingen....................................................21
3.5 Stap 3: Problemen en zorgen.......................................................................................................................21
3.6 Stap 4: Positieve kenmerken........................................................................................................................21
3.7 Stap 5: Relevante voorgeschiedenis, genomen maatregelen en effecten...................................................22
3.8 Stap 6: Attributies, doelen en oplossingen...................................................................................................22
3.9 Stap 7: Inschatten van de veiligheid.............................................................................................................23
3.10 Stap 8: Afronding van de intakefase..........................................................................................................23
Hoofdstuk 4: Strategiefase........................................................................................................................... 24
4.1 Een handelingsterichte strategiefase...........................................................................................................24
4.2 Stap 1: Wat weten we al?............................................................................................................................25
4.3 Stap 2: Moeten we meer weten om de vraagstelling te beantwoorden?...................................................27
4.4 Stap 3: Onderzoek is nodig: wat zijn de onderzoeksvragen.........................................................................28
4.5 Stap 4: Communicatie met cliënten: wie gaat wat doen, hoe, wanneer en waarom?................................29
4.6 Afronding van de strategiefase....................................................................................................................29
Hoofdstuk 5: Onderzoeksfase....................................................................................................................... 30
5.1 Een handelingsgerichte onderzoeksfase......................................................................................................30
1
,Hoofdstuk 6: Integratie- en aanbevelingsfase............................................................................................... 32
6.1 Een handelingsgerichte integratie/aanbevelingsfase..................................................................................32
6.2 Stap 1: Integratief beeld: wat is er aan de hand en hoe komt het?.............................................................33
6.3 Stap 2: interventie doelen: wat willen en kunnen we veranderen?.............................................................33
6.4 Stap 3: Van doelen naar behoeften en gewenste hulpverlening.................................................................33
6.5 Stap 4: Argumenten voor en tegen de aanbevelingen.................................................................................34
6.6 Stap 5: Aanbevelingen..................................................................................................................................34
Hoofdstuk 7: Adviesfase en evaluatie........................................................................................................... 35
7.1 Een handelingsgerichte advies fase.............................................................................................................35
7.2 Stap 1: Voorbereiding van het adviesgesprek..............................................................................................35
7.3 Stap 2: Inleiding van het adviesgesprek.......................................................................................................36
7.4 Stap 3: Bespreken van het integratief beeld................................................................................................36
7.5 Stap 4: Bespreken van de aanbevelingen....................................................................................................36
7.6 Stap 5: Overleg met betrokkenen: welke aanbevelingen kiezen zij?...........................................................37
7.7 Stap 6: Afronding van de adviesfase............................................................................................................37
7.8 Evaluatie van het diagnostisch traject en het advies...................................................................................37
Artikel Ohan: De perceptie van en reacties op kinderen met en zonder het diagnostische label 'ADHD' van
leerkrachten en scholieren........................................................................................................................... 39
Abstract..............................................................................................................................................................39
Percepties van en reacties van leerkrachten in het basisonderwijs en scholieren.............................................39
Voor kinderen met en zonder het diagnostische label 'ADHD'..........................................................................39
1.1. Doel van het huidige onderzoek.............................................................................................................40
Methode.............................................................................................................................................................40
2.1 Deelnemers..............................................................................................................................................40
2.2 Materialen...............................................................................................................................................40
Resultaten..........................................................................................................................................................41
3.1 Beschrijvende statistiek...........................................................................................................................41
3.3. Impact van deelnemersstatus................................................................................................................41
3.4. Achtergrondfactoren die labelbias voorspellen.....................................................................................41
Discussie.............................................................................................................................................................41
4.1. Impact van label op de verwachtingen, emoties en gedragingen van deelnemers...............................42
4.2. Deelnemersstatus...................................................................................................................................42
4.3 Geslacht van het kind..............................................................................................................................43
4.4. Achtergrondfactoren die labelbias voorspellen.....................................................................................43
4.5. Beperkingen en toekomstig onderzoek..................................................................................................43
Conclusie............................................................................................................................................................44
Artikel Pameijer: Handelingsgericht classificeren in het onderwijs................................................................45
1. Inleiding..........................................................................................................................................................45
2. Het kader: de uitgangspunten van HGW/HGD..............................................................................................45
3. Voor- en nadelen van classificeren in het onderwijs......................................................................................47
4. Wanneer is classificeren in het onderwijs zinvol?......................................................................................49
2
, 5. Handelingsgericht classificeren......................................................................................................................50
6. Passend onderwijs en indicatiestelling...........................................................................................................51
Artikel Koomen: Emotionele en gedragsproblemen......................................................................................52
Probleem gedrag: ontstaan en ontwikkeling.....................................................................................................52
Sociale competentie en onderliggende processen.............................................................................................53
De invloed van leerkrachthandelen....................................................................................................................53
Algemene interventieprogramma’s...................................................................................................................55
Besluit.................................................................................................................................................................57
Hoofdstuk 1: Pesten definitie, prevalentie, verloop en problematiek............................................................58
1.1 Inleiding........................................................................................................................................................58
1.2 Wat is pesten?..............................................................................................................................................58
1.3 Vormen van pesten......................................................................................................................................58
1.4 Prevalentie....................................................................................................................................................58
1.5 Sekseverschillen............................................................................................................................................59
1.6 Leeftijds- en cohortverschillen......................................................................................................................60
1.7 Consistentie van pestrollen in verschillende settings...................................................................................60
1.8 Longitudinale studies: stabiliteit van pestrollen en ontwikkelingstrajecten................................................60
1.9 Problemen: antecedenten en consequenties van pesten.............................................................................61
1.10 Cyberpesten................................................................................................................................................63
1.11 Samenvatting en conclusie.........................................................................................................................64
Hoofdstuk 7: Schoolbrede interventieprogramma’s......................................................................................66
7.1 Inleiding........................................................................................................................................................66
7.2 Prima een schoolbreed anti pest programma voor basisscholen................................................................66
Effect onderzoek............................................................................................................................................67
7.3 Het kiva antipestprogramma: de cruciale rol van de groep........................................................................68
Effectonderzoek.............................................................................................................................................69
7.4 Kanjertraining: Een schoolbrede interventie voor een veilig klimaat op school..........................................69
Inhoud............................................................................................................................................................70
7.5 De vreedzame school....................................................................................................................................71
7.6 Meta analyses van school programma’s tegen pesten...............................................................................72
Resultaten en discussie..................................................................................................................................72
7.7 Samenvatting...............................................................................................................................................73
Hoofdstuk 8: Interventies op het niveau van de klas.....................................................................................74
8.1 Inleiding........................................................................................................................................................74
8.2 Taakspel: Een effectief programma voor klassenmanagement..................................................................74
8.3 Het PAD-leerplan: een programma ter bevordering van sociale en emotionele competentie....................74
8.4 Friendly ATTAC: de ontwikkeling van een digitale educatieve game tegen cyberpesten............................75
8.5 Mediatie door leerkracht en leerlingen........................................................................................................76
3
, 8.6 Samenvatting...............................................................................................................................................77
Hoofdstuk 9: Interventies gericht op leerlingen of hun ouders......................................................................78
9.4 Alles Kidzzz: een individuele interventie op de basisschool voor leerlingen met gedragsproblemen..........78
9.5 Ik kies voor zelfcontrole: een preventieve interventie voor kinderen met gedragsproblemen....................78
9.6 Minder boos en opstandig: ouder en kind training ter behandeling van oppositioneel, agressief en
antisociaal gedrag..............................................................................................................................................79
9.7 Samenvatting...............................................................................................................................................80
Artikel King: Testangstige kinderen en adolescenten: psychopathologie, cognitie en psychofysiologische
reactiviteit................................................................................................................................................... 81
Abstract..............................................................................................................................................................81
Inleiding..............................................................................................................................................................81
Psychopathologie...............................................................................................................................................81
Cognities.............................................................................................................................................................81
Psychofysiologische reactiviteit.........................................................................................................................82
Conclusie............................................................................................................................................................82
Artikel Kearney: Schoolverzuim en schoolweigering: een overzicht en suggesties voor gezondheidswerkers op
school.......................................................................................................................................................... 83
Abstract..............................................................................................................................................................83
Schoolverzuim....................................................................................................................................................83
Weigeringsgedrag van de school.......................................................................................................................83
Op school gebaseerde professionele gezondheidsinterventies voor verzuim....................................................83
Algemene klinische interventies voor weigeringsgedrag op school..................................................................84
Suggesties voor gezondheidsprofessionals op school........................................................................................84
Jongeren die 's ochtends bezorgd zijn over school of scheiding van ouders................................................84
Jongeren met schoolweigering die naar het kantoor worden gestuurd.......................................................84
Jongeren met lichamelijke klachten..............................................................................................................85
Laatste opmerkingen.........................................................................................................................................85
Artikel Little Akin H2: Positieve gedragsinterventies en ondersteuning op school: een toepassing op
systeemniveau van gedragsprincipes........................................................................................................... 86
Belangrijke elementen PBIS...........................................................................................................................86
Implementatie van PBIS.................................................................................................................................87
Belangrijke gedragsprincipes bij PBIS............................................................................................................87
Gedragsregels die op alle niveaus van PBIS worden toegepast....................................................................88
Conclusie........................................................................................................................................................89
D4: Artikel Little akin h9: Volwassenen als veranderingsagenten: toepassingen van gedragsadvies...............90
Relevant uitkomstonderzoek naar gedragsconsultatie.....................................................................................92
Sleutelonderzoek................................................................................................................................................93
Conclusie............................................................................................................................................................94
Artikel Vernooy: Didactisch en pedagogisch handelen van leerkrachten.......................................................94
1. Het didactisch handelen van de leerkracht: het belang van goed onderwijs................................................94
4
